“قورئان” کلیمەسی، کؤک آنلامئ تۇپلاما اۇلان “ق-ر-ء”نئن ماصدارئندان تۆرەمیشتیر. “مقروء”؛ بۆتۆنلۆک وە کۆمە آنلامئندا ایسیم اۇلاراق قوللانئلئر. اۇقوما، کلیمەلری بیر آرایا گتیریپ چئقان آنلامئ قاوراما اۇلدوغو ایچین “قورئان” کلیمەسی؛ “اۇقوما” آنلامئنا دا گلیر. بو کلیمەنین چۇغول قالئبئ یۇقتور؛ هم تکیل هم چۇغول ایچین قوللانئلئر. بو سببلە اۇنا؛ “قورئانلار” دییە دە آنلام وریلەبیلیر.
قورئانئن قایناغئ؛ “لەوحی ماحفوظ”داکی آنا کیتابتئر. ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ ﴿۷۷﴾ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ ﴿۷۸﴾ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ﴿۷۹﴾ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۸۰﴾ (سورة الواقعة)
اۇ، شۆبهەسیز دگرلی بیر قورئاندئر. (یئلدئزلارئن بولوندوغو یردە) ساقلئ توتولان بیر کیتابتادئر. اۇراداکی کیتابا، ترتمیز اۇلدوغو اۇنایلانمئش اۇلانلاردان (ملکلردن) باشقاسئ دۇقوناماز. اۇ بۆتۆن وارلئقلارئن راببی (صاحیبی) طارافئندان ایندیریلمیشتیر. (واقئعا سورەسی؛ 77-80)
آیت کۆمەلرینین ایکینجیسی سورەلردیر. اۇنلاردان هر بیرینە دە قورئان دەنیر. بیر آیت شؤیلەدیر:
وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ﴿۸۷﴾ (سورة الحجر)
سانا اۇ مثانیدن (ایکیشرلی یاپئدا دۆزنلنمیش آیتلردن) یدیسینی، اۇ موعاظظام آیت کۆمەسینی وردیک. (حیجر سورەسی؛ 87)
سورەلرین ایچیندەکی آیت کۆمەلرینە دە “قورئان” دەنیر. نیتەکیم ایلک اینن آیتلر، یر آلدئغئ سورەنین ایچیندە بیر کۆمە اۇلوشتوردوغو ایچین اۇنلارا دا قورئان دەنمیشتیر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ… ﴿۱۸۵﴾ (سورة البقرة)
(سایئلئ گۆنلر) قورئانئن ایندیریلدیگی راماضان آیئدئر. قورئان، هم اینسانلارا بیر رهبر اۇلاراق هم دە دۇغرو یۇلون وە حاقلا باطئلئ آیئرمانئن آچئق بلگەلری اۇلاراق (ایندیریلمیشتیر)… (باقارا سورەسی؛ 185)
بیر آرادا اۇلمایان آیت کۆمەلری دە واردئر. بونلار، فارقلئ یرلردەکی آیتلرین، “مۆتشابیە-مثانی” یؤنتمی قوللانئلاراق بیر آرایا گتیریلمەییلە اۇلوشتورولور. بیر آیت شؤیلەدیر:
وَقُرْآنًا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِيلًا ﴿۱۰۶﴾ (سورة الإسراء)
بیز اۇنو، قورئانلار (آنلام کۆمەلری) شکلیندە آیئردئق کی اۇنو (آنلام کۆمەسینین تاماملانماسئنئ) بکلەیەرک (مۆکث) اینسانلارا اؤگرتەسین. اۇنو پارچا پارجا ایندیردیک. (ایسرا سورەسی؛ 106)
“مۆکث”؛ بکلنتی دیمکتیر. رسولوللاها بیر آیت اینینجە اۇنو آچئقلایان آیت وەیا آیتلرین اینمەسی بکلنیردی. بو دا آیت کۆمەلرینین عاینئ آندا اینمەیەبیلەجگینی گؤستریر. شو آیت، بونا آچئقلئق گتیریر:
… وَلَا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُقْضَى إِلَيْكَ وَحْيُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنِي عِلْمًا ﴿۱۱۴﴾ (سورة طە)
… قورئانئن (ایلگیلی آیت کۆمەلرینین) سانا واحیەدیلمەسی تاماملانمادان؛ (حۆکۆم ورمکتە) عاجەلە أتمە! دە کی: “راببیم! عیلمیمی آرتئر!” (طاها سورەسی؛ 114)
صئفئردان دۇقوزا قادار اۇلان راقاملار قوللانئلاراق بۆتۆن تلەفۇنلارا اولاشئلابیلیر. هر تلەفۇن نوماراسئ بیر راقاملار کۆمەسیدیر. راقاملاردان بیری یانلئش یازئلسا، ایستنن تلەفۇنا اولاشئلاماز. ایشتە قورئانئن هر شەیی آچئقلاماسئ بونا بنزەر. ایستنن آنلام کۆمەسینی تام اۇلوشتورمادان دۇغرو آچئقلامایا اولاشئلاماز. بو سببلە ایلگیلی عالیملر عاجەلە أتمەملی، آراشتئردئغئ قۇنویلا ایلگیلی آنلام کۆمەسینی تام اۇلوشتورمادان حۆکۆم ورمەملیدیرلر. اۇ زامان گؤرەجکلر کی، قورئانا ایحتیاجئ اۇلمایان تک بیر عیلیم دالئ یۇقتور.
نبیمیز (ع) بیزە قورئانئ هم تبلیغ أدن ألچی هم دە اؤگرتن اؤگرتمندیر. جبرائیل (ع) دا نبیمیزە گؤندریلن ألچی وە اؤگرتمندیر. اۇ، قورئانئ وە قورئاندان حۆکۆم چئقارمایئ اۇندان اؤگرنمیشتیر. اۇنون حادیثلری یاعنی سۆننتی بؤیلە اۇلوشموشتور. بو سببلە قورئان ایلە سۆننت آراسئندا تام بیر بۆتۆنلۆک واردئر. عالیملر، قورئانئ آچئقلاما عیلمینە اویارلارسا بو بۆتۆنلۆگۆ قۇلایجا گؤرەبیلیر، حادیث قۇنوسوندا یاپئلان یانلئشلارئ بولوپ اۇرتایا چئقارابیلیرلر.
قۇنویو تۆمۆیلە اؤزتلەین آیت شودور:
هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ مِنْهُ آيَاتٌ مُحْكَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْكِتَابِ وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ فَيَتَّبِعُونَ مَا تَشَابَهَ مِنْهُ ابْتِغَاءَ الْفِتْنَةِ وَابْتِغَاءَ تَأْوِيلِهِ وَمَا يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنَا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلَّا أُولُو الْأَلْبَابِ ﴿۷﴾ (سورة آل عمران)
اۇ، بو کیتابئ سانا ایندیرندیر. اۇنون بیر قئسمئ موحکم (حۆکۆم ایچرن) آیتلردیر؛ اۇنلار کیتابئن آنا آیتلریدیر. دیگرلری مۆتشابیەتیر (موحکملرلە بنزشیکتیر). قالبلریندە قایما اۇلانلار، فیتنە چئقارما آماجئیلا ایستەدیگی تەویلی قوروپ (آیتلری ایستەدیگی یؤنە چەویرەرک) کیتابتان؛ (قورغولارئیلا) بنزشن شەیە اویارلار. اۇیسا کیتابئن تەویلینی (آیتلر آراسئنداکی باغلانتئیئ) سادەجە آللاە بیلیر (وە اۇنو آیتلرییلە گؤستریر). بو عیلمی قاورامئش اۇلانلار شؤیلە دەرلر: “بیز بو عیلمە ایناندئق، اۇنون تامامئ راببیمیز قاتئنداندئر. بو ذیکرە عاقلئ سلیم صاحیبی اۇلانلاردان باشقاسئ اولاشاماز. (آلی عیمران سورەسی؛ 7)
موحکم آیت، بیر قۇنودا حۆکۆم ایچرن آنا آیتتیر. همن هر آیتین بؤیلە بیر یؤنۆ واردئر. سۇنرا بو حۆکۆم، اۇنا بنزەر (مۆتشابیە) آیتلرلە آچئقلانئر. بنزەرلیک؛ کلیمە وە آنلام بنزەرلیگی اۇلابیلیر.
“مۆتشابیە”؛ بیربیرینە بنزەین ایکی شەیدن هر بیریدیر. بو عیلیمدە، بیربیرینی آچئقلایان آیتلر آراسئنداکی قارشئلئقلئ بنزشمەیی ایفادە أدر.
“تەویل”؛ بیر شەیی آصئل هدفینە یؤنلتمکتیر. مۆتشابیە آیتین هدفی، اۇ کۆمەنین آناسئ اۇلان موحکم آیتتیر. بو آچئدان تەویل، مۆتشابیە آیتی وەیا آیتلری موحکمە باغلاماقتئر. آیتلر آراسئندا بو باغلانتئلارئ اۇلوشتوران آللاەتئر. اینسانلارا دۆشن؛ عارابچایئ، بو عیلمی وە ایلگیلی قۇنویو ایی بیلنلردن اۇلوشان بیر أکیپ قوراراق بو باغلانتئلارئ اۇرتایا چئقارماقتئر.
“مثانی”؛ ایکیشرلیلر دیمکتیر. موحکم وە مۆتشابیەتن اۇلوشان ایکیلی سیستمی ایفادە أدر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿۲۳﴾ (سورة الزمر)
آللاە أن گۆزل سؤزۆ (قورئانئ) بیربیرینە بنزەر، ایکیشرلی یاپئدا بیر کیتاب حالیندە ایندیرمیشتیر. راببیندن چکیننلرین بوندان دۇلایئ دریلری اۆرپریر، سۇنرا دریلری وە قالبلری آللاهئن ذیکری (کیتابئ) قارشئسئندا یومشار. ایشتە بو کیتاب، آللاهئن رهبریدیر. اۇ، گرگینی یاپان قوللارئنئ بو رهبرلە هیدایتە أردیریر. آللاهئن ساپئق سایدئغئنئ یۇلا گتیرەجک کیمسە یۇقتور. (زۆمر سورەسی؛ 23)
اؤزت اۇلاراق آللاهئن آچئقلامالارئنا اولاشماق ایچین اوزمان بیر أکیبین، قۇنویلا ایلگیلی آنا آیتی یاعنی موحکمی بولماسئ وە اۇنونلا اۇرتاق یؤنلری اۇلان بنزەر (مۆتشابیە) آیتلری تثبیت أتمەسی گرکیر. قورئانئ باشقا بیر یؤنتملە آچئقلامایا قالقماق، آللاهئن قابول أتمەدیگی بیر یۇلا گیرمکتیر.
