موحکم آیت، بیر قۇنودا حۆکۆم ایچرن آنا آیتتیر. همن هر آیتین بؤیلە بیر یؤنۆ واردئر. سۇنرا بو حۆکۆم، اۇنا بنزەر (مۆتشابیە) آیتلرلە آچئقلانئر. بنزەرلیک؛ کلیمە وە آنلام بنزەرلیگی اۇلابیلیر.
“مۆتشابیە”؛ بیربیرینە بنزەین ایکی شەیدن هر بیریدیر. بو عیلیمدە، بیربیرینی آچئقلایان آیتلر آراسئنداکی قارشئلئقلئ بنزشمەیی ایفادە أدر.
“تەویل”؛ بیر شەیی آصئل هدفینە یؤنلتمکتیر. مۆتشابیە آیتین هدفی، اۇ کۆمەنین آناسئ اۇلان موحکم آیتتیر. بو آچئدان تەویل، مۆتشابیە آیتی وەیا آیتلری موحکمە باغلاماقتئر. آیتلر آراسئندا بو باغلانتئلارئ اۇلوشتوران آللاەتئر. اینسانلارا دۆشن؛ عارابچایئ، بو عیلمی وە ایلگیلی قۇنویو ایی بیلنلردن اۇلوشان بیر أکیپ قوراراق بو باغلانتئلارئ اۇرتایا چئقارماقتئر.
“مثانی”؛ ایکیشرلیلر دیمکتیر. موحکم وە مۆتشابیەتن اۇلوشان ایکیلی سیستمی ایفادە أدر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتَابًا مُتَشَابِهًا مَثَانِيَ تَقْشَعِرُّ مِنْهُ جُلُودُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَقُلُوبُهُمْ إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ ذَلِكَ هُدَى اللَّهِ يَهْدِي بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ ﴿۲۳﴾ (سورة الزمر)
آللاە أن گۆزل سؤزۆ (قورئانئ) بیربیرینە بنزەر، ایکیشرلی یاپئدا بیر کیتاب حالیندە ایندیرمیشتیر. راببیندن چکیننلرین بوندان دۇلایئ دریلری اۆرپریر، سۇنرا دریلری وە قالبلری آللاهئن ذیکری (کیتابئ) قارشئسئندا یومشار. ایشتە بو کیتاب، آللاهئن رهبریدیر. اۇ، گرگینی یاپان قوللارئنئ بو رهبرلە هیدایتە أردیریر. آللاهئن ساپئق سایدئغئنئ یۇلا گتیرەجک کیمسە یۇقتور. (زۆمر سورەسی؛ 23)
اؤزت اۇلاراق آللاهئن آچئقلامالارئنا اولاشماق ایچین اوزمان بیر أکیبین، قۇنویلا ایلگیلی آنا آیتی یاعنی موحکمی بولماسئ وە اۇنونلا اۇرتاق یؤنلری اۇلان بنزەر (مۆتشابیە) آیتلری تثبیت أتمەسی گرکیر. قورئانئ باشقا بیر یؤنتملە آچئقلامایا قالقماق، آللاهئن قابول أتمەدیگی بیر یۇلا گیرمکتیر.
قورئان، آللاهئن؛ نوحتان (ع) بری ایندیردیگی بۆتۆن آیتلری بیر آرایا تۇپلار. قورئانئ آچئقلاما عیلمی، اۇ کیتابلاردا دا واردئ. اۇنلارئن باشئنا گلنلر، قورئانئن دا باشئنا گلمیشتیر. ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ كَبُرَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبِي إِلَيْهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ يُنِيبُ ﴿۱۳﴾ وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيًا بَيْنَهُمْ وَلَوْلَا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْكِتَابَ مِنْ بَعْدِهِمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ ﴿۱۴﴾ (سورة الشوری)
13- آللاە، نوحا نە أمرەتمیشسە اۇنو، سیزین ایچین بو دینین شریعاتئ (قانونو) یاپمئشتئر. سانا واحیەتتیگیمیز؛ ایبراهیمە، موسایا وە عیسایا أمرەتتیگیمیز شودور: “بو دینی آیاقتا توتون وە دیندە آیرئلئغا دۆشمەیین!” کندیسینە یاپتئغئن چاغرئ، مۆشریکلرە نە قادار آغئر گلدی! آللاە ترجیح أتتیگینی کندیسینە (ألچی) سچر، کندیسینە یؤنلنی بو دینە قابول أدر.
14- کندیسینە بو بیلگی گلدیکتن سۇنرا سادەجە بیربیرینە اۆستۆنلۆک قورما غایرتیندن دۇلایئ آیرئلئغا دۆشتۆلر. راببینین، بلیرلنمیش أجلینە قادار اۇنلارئ بئراقما سؤزۆ اۇلماسایدئ، آراسئندا موطلاقا حۆکۆم وریلیردی (دە اۇنلارئن ایشی بیتیریلیردی). اۇنلاردان سۇنرا کیتابا میراثچئ اۇلانلار ایسە، کیتابتان یانا تام بیر ایکیلمدە بئراقان شۆبهە ایچینە دۆشتۆلر. (شورا سورەسی)
بو آیتلرە گؤرە قورئانئ آچئقلاما عیلمیندن اوزاقلاشما، مۆسلۆمانلارئن بیربیرینە حاکیمییت قورما چابالارئ سۇنوجوندا مەیدانا گلن بؤلۆنمەلرلە باشلامئشتئر. بو عیلیمدن اوزاقلاشئپ چؤزۆم اۆرتەمز حالە گلنلر، ایکیلمە دۆشمۆش؛ قورئانئ، آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلانمئش بیر کیتاب سایامامئشلاردئر. مەیدانا گلن بۇشلوغو دۇلدورماق ایچین سۆننت، ایجماع وە قئیاس گیبی ینی قایناقلار ایجاد أتمیشلر وە باغلامئندان قۇپاردئغئ آیتلرلە اۇنلارئ قورئانا اۇنایلاتمایا چالئشمئشلاردئر. یوقارئداکی آیتلرە گؤرە بو دوروم، موحاممد (ع) اۆمتتینە حاص دگیلدیر؛ دیگرلریندە دە اۇلموشتور.
یاقلاشئق 40 یئلدئر، قورئانئ آنلاماق ایچین یاپتئغئمئز سایئسئز تۇپلانتئلار سۇنوندا آللاە بیزی، اونوتولموش اۇلان بو عیلمە اولاشتئردئ. چۆنکی اۇ، شؤیلە دەمیشتیر:
وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ ﴿۶۹﴾ (سورة العنکبوت)
بیز اوغروموزدا جیهاد أدنلری (ألیندن گلنی یاپانلارئ)، ألبتتە یۇللارئمئزا یؤنلندیریریز. آللاە ألبتتە گۆزل داورانانلارلا برابردیر. (عانکبوت سورەسی؛ 69)
قورئانئ آچئقلاما عیلمینە گؤرە حارەکت أدیلیرسە چؤزۆلەمەین سئقئنتئ قالماز. شیمدی نۆشوز وە ضارب قۇنوسونو، بو عیلیملە آنلامایا چالئشالئم.
2- قورئاندا نۆشوز (نشوز)
عارابچادا “نۆشوز”؛ “گیدەجگی زامان اۇتوردوغو یردن حافیفچە قالقما” آنلامئنا گلیر. قورئانئ آچئقلاما عیلمی، قورئانئ سؤزلۆک گیبی قوللانما ایمکانئ وریر. نۆشوزا وریلن بو آنلامئن، قورئانا نە اؤلچۆدە اویدوغونو، اۇ کؤکتن کلیمەلرین گچتیگی آیتلرلە آنلامایا چالئشالئم.
آ- کمیکلرین نۆشوزو
شو آیتتە نۆشوزون أتکن (مۆتعاددی) قالئبئنئن بیرینجی چۇغول شاحصئ اۇلان “ننشز (نۆنشیز)” کلیمەسی؛ “بولوندوغو یردن قالدئرما” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر:
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿۲۵۹﴾ (سورة البقرة)
شو کیشییی دە گؤزۆندە جانلاندئرماز مئسئن؟ (دووارلارئ) تاوانلارئنئن اۆستۆنە چؤکمۆش بیر کنتە اوغرامئشتئ دا؛ “آللاە بورایئ اؤلۆمۆندن سۇنرا ناسئل دیریلتەجک؟” دەمیشتی. آللاە اۇنو یۆز یئل سۆرەیلە اؤلدۆردۆ، سۇنرا دیریلتتی. “نە قادار قالدئن؟” دییە سۇردو. “بیر گۆن قالدئم، بلکی بیر گۆندن دە آز!” دەدی. آللاە دەدی کی: “یۇق، تام یۆز یئل قالدئن! ییەجگینە وە ایچەجگینە باق؛ هیچ بۇزولمامئش! بیر دە أشگینە باق! بو، سنی اینسانلارا بیر آیت (موعجیزە) یاپماق ایچیندیر. شیمدی دە (أشکتن قالما) کمیکلرە باق! یردن ناسئل قالدئراجاغئمئزئ، سۇنرا ناسئل أتە بۆرۆندۆرەجگیمیزی گؤر!” بونلارئ آچئق آچئق گؤرۆنجە شؤیلە دەدی: “شیمدی بیلیۇروم کی، آللاە هر شەیە بیر اؤلچۆ قۇیار.” (باقارا سورەسی؛ 259)
