ب- قادئنلارئن کؤلە سایئلماسئ
یوقارئداکی ریوایتلردە نبیمیزین قادئنلارلا ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەدیگی ایفادە أدیلیر:
“فإنهن عندکم عوان”
“قادئنلار یانئنئزدا عاواندئر.”
“عاوان”ئن “عینایە” کؤکۆندن “عانیە”نین چۇغولودور. عانیە؛ “کندینە اؤزن گؤسترن وە کندینی قۇرویان قادئن” آنلامئندادئر. چۆنکی قادئن جینسل یؤندن هدفینە سادەجە قۇجاسئنئ قۇیار وە کندینی اۇنون ایچین قۇرور. عارابچادان دیلیمیزە گچن “اعتناء = ایعتینا” کلیمەسی دە بو کؤکتندیر. بو سؤز، آیتین؛ “(ایی قادئنلار) آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق یالنئزکن کندیسینی قۇرویانلاردئر.” بؤلۆمۆنۆ دۇغرو آنلامایئ ساغلار. ذاتن ایلک حادیثتە گچن؛ “بو قۇنودا جانلارئنئن ایستەدیگینی یاپامازلار،” ایفادەسی دە بونو پکیشتیرمکتەدیر.
حادیثچیلر “عاوان” کلیمەسینین “عینایە” کؤکۆندن دگیل، “عونۆو” کؤکۆندن تۆرەدیگینی قابول أتمیشلردیر. “عونۆو”؛ بیر شەیی زۇرلا ألە گچیرمە، آنلامئندادئر. بو دورومدا “عانیە”؛ أسیر اۇلان دگیل، أسیر آلان قادئن آنلامئندا اۇلور. نبیمیزە عائید بیر حادیثتە بو کلیمە شؤیلە گچمیشتیر:
“أنا وارث من لا وارث لە، أفک عانیە، وارث مالە”
“بن واریثی اۇلمایانئن واریثیییم؛ عانیەسینی (اۇنو أسیر أدن شەیلری) چؤزر مالئنا میراثچئ اۇلوروم.”
نبیمیز، دەولت باشقانئ صئفاتئیلا میراثچئسئ اۇلمایانئن میراثئنئ آلئر. بۇرچ، کیشییی أسیر أتتیگی ایچین اؤنجە اؤلنین بۇرجونون اؤدنمەسی گرکیر. بو، میراث پایلاشئمئ ایلە ایلگیلی شو آیتین أمریدیر:
… مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا… ﴿۱۱﴾ (سورة النساء)
… پایلار، اؤلنین واصییت أتتیگی وەیا (یازئلئ اۇلاراق بئراقتئغئ) بۇرجون اؤدنمەسیندن سۇنرا وریلیر… (نیسا سورەسی؛ 11)
بونا، نبیمیزین سؤزۆ دەمەمیز، آیتلە تام اؤرتۆشمەسیندن دۇلایئدئر.
أگر قادئنئن دؤوۆلمەسی ایلە ایلگیلی ریوایتتەکی عانیە بوراداکی عانیە ایسە حادیثین آنلامئ شؤیلە اۇلور:
“قادئنلارئنئز یانئنئزدا، سیزی أسیر آلان کیشیلردیر.”
چۆنکی کلیمە ایسمی فاعیلدیر؛ أیلمی یاپان کیشییی گؤستریر. آما بو آنلام اۇنلارئن ایشینە یارامادئغئ ایچین ساپتئرما یاپمئش وە کلیمەیە ایسمی مفعول، یاعنی أیلمدن أتکیلنن کیشی آنلامئ ورمیشلردیر. بونو، سؤزلۆکلرە بیلە سۇقاراق نبیمیزین شؤیلە دەدیگینی ایددیعا أتمیشلردیر:
“قادئنلارئنئز یانئنئزداکی أسیرلردیر.”
بو آنلام هم حادیثین ایچ بۆتۆنلۆگۆنە هم دە قورئانا آیقئرئدئر. آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
… إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
… ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە قادئنلارئن أرککلر اۆزەریندەکی حاققئ، أرککلرین قادئنلار اۆزەریندەکی حاققئنا دنکتیر… (باقارا سورەسی؛ 228)
أسیر ایلە أفندیسی آراسئندا دنک حاقلاردان سؤز أدیلەمەیەجگینە گؤرە قادئن قۇجاسئنئن کؤلەسی اۇلاماز. قادئن کؤلە سایئلسا ذاتن ریوایتلردە گچن شو سؤزۆن دە بیر آنلامئ قالماز: “اۇنلار اۆزەریندە باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز،”. أسیر اۆزەریندە صاحیب اۇلونمایان نە وار کی نبیمیز بؤیلە دەمیش اۇلسون!
سۇنوچ
همن هر قۇنودا یاپئلان بو گیبی یانلئشلارئن آنا سببی، “قورئانئ آچئقلاما عیلمینین” اونوتولموش اۇلماسئدئر. نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتی، قادئنئ دؤومەنین دلیلی یاپئلئرکن، بو آیتین ایچ بۆتۆنلۆگۆنۆن وە ایلگیلی دیگر آیتلرین دیققاتا آلئنماماسئنئن باشقا ایضاحئ اۇلاماز. بو یؤنتمین آجئ سۇنوچلارئندان بیری دە قادئنئن تک طارافلئ ایرادەسی ایلە بۇشانما حاققئنئ قابول أدن بیر تک مذهبین بولونماماسئدئر.
عاینئ دۇغرودا ایتتیفاق أدیلیر آما دئشتان بیر مۆداحالە یۇقسا عاینئ یانلئشتا ایتتیفاق أدیلەمز. بیرچۇق قۇنودا اۇلدوغو گیبی بو قۇنودا دا مذهبلرین عاینئ یانلئشتا ایتتیفاق أتمەسی، دئش مۆداحالە اۇلمادان گرچکلشەمز. فارقلئ یرلردە وە فارقلئ زامانلاردا یاشامئش مذهب قوروجولارئنا بؤیلە بیر مۆداحالە دە یاپئلاماز. تک ایحتیمال مذهب کیتابلارئنا وە تفسیرلرە مۆداحالە أدیلمیش اۇلماسئدئر. یۇقسا یانلئشتا بو قادار ایتتیفاق ایمکانسئزدئر. مۆداحالە بۆتۆن کیتابلارا یاپئلدئغئ ایچین یانلئشلارئ تثبیت چۇق بۆیۆک بیر صابئر وە أمک ایستەمکتەدیر. تاحریباتئن أتکیسیندن قورتولامادئغئمئزدان یاپتئغئمئز ایلک چالئشمادا بیز دە شو سۇنوجا وارمئشتئق:
“أشینین فاحیشەلیک یاپتئغئ آچئقچا بللی اۇلان قۇجا، اۇنو یاتاغئندا یالنئز بئراقما وە دؤومە حاققئنا صاحیبتیر.”
“قورئانئ آچئقلاما عیلمی” ائشئغئندا چالئشمامئزئ سۆردۆرۆنجە یوقارئداکی سۇنوچلارا اولاشماق ناصیب اۇلدو.
باشارئیئ ورن یالنئز آللاەتئر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر
