سادەجە قارئ-قۇجا دگیل، عائیلەنین بۆتۆن فردلری بیربیرینە موحالیفتیر. هر بیری دیگرینین حاققئنا گؤز دیکیپ باش قالدئرابیلیر. موتلو اۇلماق ایستەینین یاپماسئ گرکن شوی، شو آیتە اویماقتئر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱۴﴾ (سورة التغابن)
أی اینانئپ گۆوننلر! أشلرینیزدن وە چۇجوقلارئنئزدان سیزە دۆشمان اۇلانلار واردئر. اۇنلارا قارشئ دیققالئ اۇلون! أگر قوصورلارئنئ گؤرمز، ینی بیر صایفا آچار وە اۇنلارئ باغئشلارسانئز (بیلین کی) آللاە دا چۇق باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر. (تغابون سورەسی؛ 14)
“دۆشمانلئق أتمە” مئالی وردیگیمیز کلیمە “عدو = عادۆو”دۆر. کؤک آنلامئ، سئنئرئ آشماق وە اویوشمایا أنگل اۇلماقتئر.
آیتلرە گؤرە عائیلە ایچیندە؛ قارئ-قۇجانئن بیربیرینین حاققئنا گؤز دیکیپ باش قالدئرماسئ اۇلاغاندئر. سادەجە قادئنئ باش قالدئریۇر سایئپ “نۆشوز” کلیمەسینە؛ “قۇجایا باش قالدئرما” آنلامئ ورمک، قۇجانئن وردیگی اؤگۆتتن وە یاتاغئ ترک أتمەسیندن سۇنرا یۇلا گلمزسە، قادئنئ دؤومەسینی ایستەمک، آیتلرە ترستیر.
وریلن بو آنلام، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتینین ایچ بۆتۆنلۆگۆنە دە ترستیر. چۆنکی “اۇنلارئ ضارب أدین” سؤزۆنۆن دوامئندا “سیزە ایطاعات أدرلرسە” ایفادەسی یر آلئر. عارابچادا ایطاعات؛ “بیر ایشی گؤنۆلدن یاپماقتئر”. دایاق سۇنوجو یاپماق؛ “ایطاعات” دگیل، “کرهن” یاعنی “زۇرلا یاپماق” اۇلور. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۵۶﴾ (سورة البقرة)
بو دیندە هیچبیر زۇرلاما اۇلاماز؛ دۇغرولار، یانلئش قورغولاردان کسین اۇلاراق آیرئلئپ اۇرتایا چئقمئشتئر. آرتئق کیم طاغوتلارئ (حاددینی آشانلارئ) تانئمازلار دا آللاها اینانئپ گۆونیرسە أن ساغلام قولپا یاپئشمئش اۇلور. آللاە دائیما دینلەین وە بیلندیر. (باقارا سورەسی؛ 256)
داحا سۇنرا گؤرۆلەجگی گیبی قادئنئن نۆشوزو؛ أشیندن آیرئلما قارارئدئر. بو دورومدا أرکگین یاپاجاغئ أن ایی شەی، قارارئندان وازگچیرمک ایچین أشییلە گۆزلجە قۇنوشاراق أندیشەلرینی گیدرمەیە چالئشماقتئر. اۇنو ایقناع أدینجەیە قادار دا یاتاغئنا گیرمەملیدیر. آیتتەکی ضارب کلیمەسینە؛ “قادئنئ أویندە توتما” آنلامئ وریلمەسی بونداندئر. آما قورئانئن قادئنا وردیگی، نبیمیز موحاممد (ع) وە آصحابئنئن اویغولادئغئ تک طارافلئ بۇشاما حاققئنئ، هیچبیر مذهب قابول أتمەمکتەدیر. تفسیرلر دە اۇنلارئن أتکیسییلە یازئلدئغئ ایچین آیتتەکی کلیمەلرە دۇغرو آنلام وریلەمەمیشتیر. همن هر قۇنودا یاپئلان بو گیبی یانلئشلارئن آنا سببی؛ “قورئانئ آچئقلاما عیلمینین” اونوتولموش اۇلماسئدئر.
قورئانئ آچئقلاما عیلمی
آللاە تعالا شو آیتتە، قورئانئ بیر عیلمە گؤرە آچئقلادئغئ بیلدیرمیشتیر:
وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿۵۲﴾ (سورة الأعراف)
شوراسئ بیر گرچک کی؛ بیز اۇنلارا، اینانان وە گۆونن تۇپلولوغا رهبر وە ایکرام اۇلماسئ ایچین بیر عیلمە گؤرە، آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گتیردیک. (آعراف سورەسی؛ 52)
بو عیلمین آنا قورالئ، آللاەتان باشقاسئنئن آیتلری آچئقلامایا یتکیلی اۇلماماسئدئر. ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿۱﴾ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿۲﴾ (سورة هود)
ألیف، لام، را! بو (قورئان)؛ دائیما دۇغرو حۆکۆملر ورن وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاهئن، بیذذات کندیسی طارافئندان، آیتلری هم موحکم (حۆکۆم ایچریر) حالە گتیریلمیش هم دە آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. (آچئقلامایئ آللاهئن یاپماسئ) آللاەتان باشقاسئنا قوللوق أتمەمەنیز ایچیندیر. (دە کی:) “بن دە اۇنون طارافئندان سیزە گؤندریلن اویارئجئ وە مۆژدەجیییم.” (هود سورەسی؛ 1-2)
بو آیتلرە گؤرە باشقاسئنئن آچئقلامالارئنا اویماق، اۇنا قول اۇلماقتئر. بو عیلمی بیلدیگی حالدە کندینی آیتلری آچئقلامایا یتکیلی گؤرن، یۇلدان چئقمئش اۇلور. آللاهئن آچئقلامالارئنئ، آنجاق بیر اوزمان أکیپ اۇرتایا چئقارابیلیر. بونو شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿۳﴾ (سورة فصلت)
آیتلری، بیلنلر تۇپلولوغو ایچین عارابچا قورئانلار (آیتلر کۆمەلری) حالیندە آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. (فوصصیلت سورەسی؛ 3)
“قورئان” کلیمەسی، کؤک آنلامئ تۇپلاما اۇلان “ق-ر-ء”نئن ماصدارئندان تۆرەمیشتیر. “مقروء”؛ بۆتۆنلۆک وە کۆمە آنلامئندا ایسیم اۇلاراق قوللانئلئر. اۇقوما، کلیمەلری بیر آرایا گتیریپ چئقان آنلامئ قاوراما اۇلدوغو ایچین “قورئان” کلیمەسی؛ “اۇقوما” آنلامئنا دا گلیر. بو کلیمەنین چۇغول قالئبئ یۇقتور؛ هم تکیل هم چۇغول ایچین قوللانئلئر. بو سببلە اۇنا؛ “قورئانلار” دییە دە آنلام وریلەبیلیر.
قورئانئن قایناغئ؛ “لەوحی ماحفوظ”داکی آنا کیتابتئر. ایلگیلی آیتلر شؤیلەدیر:
إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ ﴿۷۷﴾ فِي كِتَابٍ مَكْنُونٍ ﴿۷۸﴾ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ ﴿۷۹﴾ تَنْزِيلٌ مِنْ رَبِّ الْعَالَمِينَ ﴿۸۰﴾ (سورة الواقعة)
اۇ، شۆبهەسیز دگرلی بیر قورئاندئر. (یئلدئزلارئن بولوندوغو یردە) ساقلئ توتولان بیر کیتابتادئر. اۇراداکی کیتابا، ترتمیز اۇلدوغو اۇنایلانمئش اۇلانلاردان (ملکلردن) باشقاسئ دۇقوناماز. اۇ بۆتۆن وارلئقلارئن راببی (صاحیبی) طارافئندان ایندیریلمیشتیر. (واقئعا سورەسی؛ 77-80)
آیت کۆمەلرینین ایکینجیسی سورەلردیر. اۇنلاردان هر بیرینە دە قورئان دەنیر. بیر آیت شؤیلەدیر:
وَلَقَدْ آتَيْنَاكَ سَبْعًا مِنَ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ ﴿۸۷﴾ (سورة الحجر)
سانا اۇ مثانیدن (ایکیشرلی یاپئدا دۆزنلنمیش آیتلردن) یدیسینی، اۇ موعاظظام آیت کۆمەسینی وردیک. (حیجر سورەسی؛ 87)
سورەلرین ایچیندەکی آیت کۆمەلرینە دە “قورئان” دەنیر. نیتەکیم ایلک اینن آیتلر، یر آلدئغئ سورەنین ایچیندە بیر کۆمە اۇلوشتوردوغو ایچین اۇنلارا دا قورئان دەنمیشتیر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ… ﴿۱۸۵﴾ (سورة البقرة)
(سایئلئ گۆنلر) قورئانئن ایندیریلدیگی راماضان آیئدئر. قورئان، هم اینسانلارا بیر رهبر اۇلاراق هم دە دۇغرو یۇلون وە حاقلا باطئلئ آیئرمانئن آچئق بلگەلری اۇلاراق (ایندیریلمیشتیر)… (باقارا سورەسی؛ 185)
