“قورئانئ آچئقلاما عیلمینین” اونوتولماسئیلا بیرلیکتە قورئاندان چؤزۆم اۆرتەمز حالە گلنلر، سۆننتی قورئانئن یرینە گچیرمەیە باشلامئشلاردئر. ایمام شافیعینین (اؤل. 820) کیتابئ اۇلاراق بیلینن “أر-ریسالە”دە، باغلامئندان قۇپارئلان آیتلر دلیل گتیریلەرک سۆننت، قورئانا دنک سایئلمئشتئر. تابیعیندن یاحیا بین أبی کثیر’ین (اؤل. 747) داحا دا ایلری گیدەرک شؤیلە دەدیگی ایددیعا أدیلیر:
“کیتاب ایلە ایلگیلی سۇن سؤزۆ؛ آما سۆننت ایلە ایلگیلی سۇن سؤزۆ کیتاب سؤیلەمز.”
تابیعین دؤنمی ایسلام حوقوقچولارئندان مکحول’ۆن (اؤل. 730) دە شو گؤرۆشتە اۇلدوغو سؤیلنیر:
“قورئانئن سۆننتە اۇلان ایحتیاجئ، سۆننتین قورئانا اۇلان ایحتیاجئندان فاضلادئر.”
أن تهلیکەلی کیشیلر؛ “عیلیم آدامئ وە دین آدامئ” گؤرۆنتۆسۆندەکی مۆنافئقلاردئر. بونلار کندی ایفتیرالارئنئ، سایغئن کیشیلرە مال أتمکتە ماهیردیرلر. آللاە تعالا بونلارلا ایلگیلی شؤیلە بیر اویارئدا بولونموشتور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ… ﴿۳۴﴾ (سورة التوبة)
أی اینانئپ گۆوننلر! عیلیم آداملارئنئن وە دین آداملارئنئن چۇغو اینسانلارئن ماللارئنئ حاقسئز یۇللا یەر وە اۇنلارئ آللاهئن یۇلوندان چەویریرلر… (تەوبە سورەسی؛ 34)
بونلار، دۆنیایئ آحیرتە ترجیح أدن منفاعات چەورەلری ایلە بیر اۇلوپ گرچک عالیملری سوستورابیلیر؛ آیت وە حادیثلری دە یانلئش یرلرە چکەرک وەیا دئشلایاراق ینی بیر دین اۇلوشتورابیلیرلر.
بۆتۆن مذهبلرین کیتابلارئنئ وە تفسیرلرینی، “قورئانئ آچئقلاما عیلمی” ائشئغئندا گؤزدن گچیرینجە، عیلیم صاحیبی مۆنافئقلارئن، بونلارا مۆداحالە أدیپ ینی بیر دین اۇلوشتوردوغو آنلاشئلماقتادئر. قادئنئن تک طارافلئ ایرادەسییلە بۇشاما حاققئنئن، ایتتیفاقلا ألیندن آلئنماسئنئن باشقا بیر ایضاحئ اۇلاماز.
یالانجئنئن مومو یاتسئیا قادار یاندئغئ ایچین قادئنئ دؤومە ایلە ایلگیلی ریوایتلرین توتارسئزلئغئنئ اۇرتایا چئقارماق زۇر دگیلدیر. قۇنویلا ایلگیلی أن قاپساملئ ریوایتتە نبیمیزین شؤیلە دەدیگی ایددیعا أدیلیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا “عاواندئر (کؤلەدیر)”. اۆزەریندە باشقا بیر حاققا صاحیب دگیلسینیز، آچئق بیر فاحیشەلیک یاپمئش اۇلاراق گلیرلرسە باشقا. اۇنو یاپارلارسا یاتاقلارئندا یالنئز بئراقئن وە “مۆبرریح” اۇلمایاجاق شکیلدە اۇنلارئ دؤوۆن. سیزە بۇیون أگرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن. سیزین قادئنلارئنئز اۆزەریندە حاققئنئز، قادئنلارئنئز سیزین اۆزەرینیزدە حاقلارئ واردئر. اۇنلارئن اۆزەریندەکی حاققئنئز، ایستەمەدیگینیز کیشیلری یاتاغئنئزا اۇلماماسئ وە ایستەمەدیگینیز کیشیلری أوینیزە سۇقماماسئدئر. اۇنلارئن حاقلارئ ایسە گییندیرمە وە یەدیرمە قۇنوسوندا ایی داورانمانئزدئر.”
بو ریوایتتە نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندن آلئنان بیر أکلەمە یاپئلاراق شو جۆملە اۇلوشتورولموشتور:
“فإن فعلن فاهجروهن فی المضاجع قاضربوهن ضربا غیر مبرح فإن أطعنکم فلا تبغوا علیهن سبیلا”
“قادئنلارئنئز آچئق بیر فاحیشەلیک یاپارلارسا یاتاقلارئندا یالنئز بئراقئن وە مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە دؤوۆن. سیزە ایچتن بۇیون أگرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن!”
آیتتەکی “نۆشوزوندان قۇرقارسانئز” ایفادەسینین یرینە “آچئق بیر فاحیشەلیک یاپارلارسا” ایفادەسی قۇنموشتور. قادئنئن نۆشوزوندان قۇرقما ایلە فاحیشەلیگین نە ایلگیسی اۇلابیلیر!
ریوایتلرین داحا قئسا اۇلانئ شؤیلەدیر: “… سیزین اۇنلار اۆزەریندەکی حاققئنئز، ایستەمەدیگینیز کیشیلری یاتاغئنئزا آلماماسئدئر. أگر بؤیلە یاپارلارسا مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە دؤوۆن!”
بورادا آیتین سادەجە بیر کلیمەسی آلئناراق شؤیلە بیر جۆملە اۇلوشتورولموشتور:
“فإن فعلن ذلک فاضربوهن ضربا غیر مبرح”
“… ایستەمەدیگینیز کیشیلری یاتاغئنئزا آلئرلارسا، مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە دؤوۆن!”
قادئن، قۇجاسئنئن ایستەدیگی کیشییی یاتاغئنا آلابیلیر می کی، نبیمیز بؤیلە بیر سؤز سؤیلەمیش اۇلسون! بؤیلە بیر سؤزۆ آنجاق بیر مۆنافئق اویدورموش وە نبیمیزە مال أتمیش اۇلابیلیر!
حادیثچیلر؛ “مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب” سؤزۆنە؛ “جانئنئ فاضلا یاقمایاجاق شکیلدە دؤومە” آنلامئ ورمیشلردیر. ایددیعایا گؤرە قاتادە (اؤل. 735)؛ “ایعتیبارئنئ زدەلەمەیەجک شکیلدە” وە حاسان باصری دە (اؤل. 728)؛ “ایز بئراقمایاجاق شکیلدە دؤومە” آنلامئ ورمیشلردیر. دۇغرو آنلامئن؛ “اۇنلارئ راحاتسئز أتمەیەجک شکیلدە اۇرادا توتما” اۇلدوغونو یوقارئدا گؤرمۆشتۆک.
ب- قادئنلارئن کؤلە سایئلماسئ
یوقارئداکی ریوایتلردە نبیمیزین قادئنلارلا ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەدیگی ایفادە أدیلیر:
“فإنهن عندکم عوان”
“قادئنلار یانئنئزدا عاواندئر.”
“عاوان”ئن “عینایە” کؤکۆندن “عانیە”نین چۇغولودور. عانیە؛ “کندینە اؤزن گؤسترن وە کندینی قۇرویان قادئن” آنلامئندادئر. چۆنکی قادئن جینسل یؤندن هدفینە سادەجە قۇجاسئنئ قۇیار وە کندینی اۇنون ایچین قۇرور. عارابچادان دیلیمیزە گچن “اعتناء = ایعتینا” کلیمەسی دە بو کؤکتندیر. بو سؤز، آیتین؛ “(ایی قادئنلار) آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق یالنئزکن کندیسینی قۇرویانلاردئر.” بؤلۆمۆنۆ دۇغرو آنلامایئ ساغلار. ذاتن ایلک حادیثتە گچن؛ “بو قۇنودا جانلارئنئن ایستەدیگینی یاپامازلار،” ایفادەسی دە بونو پکیشتیرمکتەدیر.
حادیثچیلر “عاوان” کلیمەسینین “عینایە” کؤکۆندن دگیل، “عونۆو” کؤکۆندن تۆرەدیگینی قابول أتمیشلردیر. “عونۆو”؛ بیر شەیی زۇرلا ألە گچیرمە، آنلامئندادئر. بو دورومدا “عانیە”؛ أسیر اۇلان دگیل، أسیر آلان قادئن آنلامئندا اۇلور. نبیمیزە عائید بیر حادیثتە بو کلیمە شؤیلە گچمیشتیر:
“أنا وارث من لا وارث لە، أفک عانیە، وارث مالە”
“بن واریثی اۇلمایانئن واریثیییم؛ عانیەسینی (اۇنو أسیر أدن شەیلری) چؤزر مالئنا میراثچئ اۇلوروم.”
نبیمیز، دەولت باشقانئ صئفاتئیلا میراثچئسئ اۇلمایانئن میراثئنئ آلئر. بۇرچ، کیشییی أسیر أتتیگی ایچین اؤنجە اؤلنین بۇرجونون اؤدنمەسی گرکیر. بو، میراث پایلاشئمئ ایلە ایلگیلی شو آیتین أمریدیر:
… مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِهَا… ﴿۱۱﴾ (سورة النساء)
… پایلار، اؤلنین واصییت أتتیگی وەیا (یازئلئ اۇلاراق بئراقتئغئ) بۇرجون اؤدنمەسیندن سۇنرا وریلیر… (نیسا سورەسی؛ 11)
بونا، نبیمیزین سؤزۆ دەمەمیز، آیتلە تام اؤرتۆشمەسیندن دۇلایئدئر.
