8. قادئنا ایفتیدا (آیرئلما) یتکیسی وریلمەسی
حاکملر، أشلرین آیرئلماسئ یؤنۆندە گؤرۆش بیلدیریرلرسە ایلگیلی ماقام، قادئنا ایفتیدا (آیرئلما) یتکیسی وریر. اۇنو دا شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
… وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۲۹﴾ (سورة البقرة)
… (أی قۇجالار!) قارئلارئنئزا وردیکلرینیزدن بیر شەی آلمانئز سیزە حلال دگیلدیر. بونون تک ایستیثناسئ، قارئ قۇجانئن آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ قۇرویاماماقتان قۇرقماسئدئر. (أی مۆمینلر!) قارئ-قۇجانئن، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ قۇرویاماجاغئندان سیز دە قۇرقارسانئز قادئنئن (بۇشانماق ایچین قۇجاسئنا) فیدیە ورمەسیندە هر ایکیسی ایچین دە گۆناە یۇقتور. بونلار، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر، اۇنلارئ آشمایئن. هر کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا ایشتە اۇنلار یانلئش یاپان کیمسەلردیر. (باقارا سورەسی؛ 229)
آیتین؛ “قارئلارئنئزا وردیکلرینیزدن” ایفادەسی، قۇجانئن وردیگی مالئن تامامئ، آنلامئنا گلەبیلەجگی گیبی بیر قئسمئ، آنلامئنا دا گلەبیلیر. یتکیلی ماقام، بو قۇنودا دا حاکملرین گؤرۆشۆنە گؤرە قارار وریر.
أگر حاکملر، نیسا سورەسینین 19-نجو آیتی قاپسامئندا قادئنئن ایشلەدیگی زینا سببییلە قارار ورمیشلرسە أرککتن آلدئغئنئن تامامئنئ گری ورمەسی گرکتیگینی سؤیلەرلر.
قادئنئن بیر سوچو یۇق دا أرکک، بیر باشقاسئیلا أولنمک ایچین أشینە باسقئ یاپیۇر وە قادئن دا بؤیلە بیر قۇجا ایلە بیرلیکتە اۇلماق ایستەمییۇرسا حاکملر، چۇق کۆچۆک بیر شەی ورمەسینین یترلی اۇلاجاغئنئ سؤیلەرلر. آنجاق نیسا سورەسینین 20 وە 21-نجی آیتلرینە گؤرە بو دورومداکی بیر قۇجانئن، اۇ کۆچۆک شەیی بیلە آلمایا حاققئ یۇقتور.
قۇجانئن سوچو یۇقسا قادئن أشیندن آلدئغئنئن تامامئنئ وریر. نبیمیز زامانئندا أنصاردان سهل’ین قئزئ حابیبە، آیرئلماق ایستەدیگی قۇجاسئ ثابیت بین قایس ایلە ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەمیشتی: “اۇنو آحلاق وە دین یؤنۆندن سوچلامئیۇروم آما مۆسلۆمان اۇلدوقتان سۇنرا نانکؤر اۇلماق ایستەمم. ألیمدە دگیل، اۇندان نفرت أتمکتن کندیمی آلامئیۇروم. آللاەتان قۇرقماسام یانئما گلدیگیندە یۆزۆنە تۆکۆرۆرۆم. حابیبە، سۇن قارارئنئ ورینجە نبیمیزە؛ “اۇنون بانا وردیکلرینین حپسی دوریۇر،” دەدی. نبیمیز دە ثابیت’ە؛ “آل، اۇ مال اۇندان،” دەدی. ثابیت مالئ آلدئ، حابیبە دە گیدیپ عائیلەسینین یانئنا یرلشتی.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی أشیندن آیرئلماق ایستەین قادئنلارئن قۇجاسئنا وریلن؛ “اۇنلارئ (اۇرایا) ضارب أدین!” أمری، قادئنئ أودە توتماسئ آنلامئندادئر. اۇنون، قادئنئ دؤومە ایلە بیر ایلگیسی یۇقتور.
4- حادیثلردە ضارب (الضرب)
“قادئنلارئ ضارب أدین!” ایفادەسینی تاشئیان ریوایتلر، نبیمیزین وداع حاججئندا یاپتئغئ قۇنوشمادا گچر. ایچیندە نۆشوز وە ضارب کلیمەلرینین بیر آرادا یر آلدئغئ تک ریوایت شودور:
«قادئنلار قۇنوسوندا آللاەتان قۇرقون؛ اۇنلار یانئنئزدا عاوان (کندیسینی سیزین ایچین قۇرویان) کیمسەلردیر. بو قۇنودا جانئنئن ایستەدیگینی یاپامازلار. اۇنلارئن سیزین اۆزەرینیزدە، سیزین دە اۇنلار اۆزەریندە حاقلارئنئز واردئر. سیزین اۇنلار اۆزەریندەکی حاقلارئنئز؛ باشقاسئیلا یاتماماسئ وە حۇشلانمادئغئنئز بیرینین أوینیزە گیرمەسینە ایذین ورمەمەسیدیر. “نۆشوزوندان (آیرئلماسئندان) قۇرقارسانئز، اۇنلارا اؤگۆت ورین (گۆزل سؤزلر سؤیلەیین)، یاتاقلارئندان آیرئلئن وە اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین. اۇنلارئن حاقلارئ، ماعروفا گؤرە یەدیرمەنیز، ایچیرمەنیز وە گییندیرمەنیزدیر. اۇنلارئ آللاهئن أمانتی اۇلاراق آلدئنئز وە آللاهئن بیر سؤزۆ ایلە فرجینی (جینسللیگینی) کندینیزە حلال قئلدئنئز.»
مۆبرریح’ین کؤکۆ اۇلان “تبریح”ین آنلامئ؛ راحاتسئز أتمکتیر. “اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین” سؤزۆنۆن آنلامئ دا شودور: “اۇنلارئ، راحاتسئز أتمەیەجک شکیلدە اۇرادا توتون!”
آ- توتارسئز ریوایتلر
نبیمیزین سؤز وە اویغولامالارئنئ ایفادە ایچین حادیث تریمی قوللانئلئر. ایکینجی نسیل اۇلان تابیعین دؤنمیندە حادیث یرینە سۆننت تریمی دە قوللانئلمایا باشلاندئ. ألیمیزدەکی کیتابلارا گؤرە بو دؤنمدە قورئانئ آچئقلاما عیلمی اونوتولدوغوندان؛ حادیث، نبیمیزین قورئاندان چئقاردئغئ حیکمت اۇلاراق گؤرۆلەمەمیشتی. نبیمیزدن چۇق سۇنرا حادیثلری یازئیا گچیرنلر، اۇنلارئ ناقلەدن کیشیلری ایچرن بیر سند، بیر ریوایت زینجیری اۇلوشتوروپ حادیثین صاحیح اۇلوپ اۇلمادئغئنا، اۇ کیشیلرین گۆونیلیرلیگینە گؤرە قارار وردیلر. بو، چۇق ساقئنجالئ بیر یؤنتمدیر. اینسانلارا گۆون قۇنوسوندا نبیمیزە یاپئلان شؤیلە بیر اویارئ واردئر:
وَإِذَا رَأَيْتَهُمْ تُعْجِبُكَ أَجْسَامُهُمْ وَإِنْ يَقُولُوا تَسْمَعْ لِقَوْلِهِمْ كَأَنَّهُمْ خُشُبٌ مُسَنَّدَةٌ يَحْسَبُونَ كُلَّ صَيْحَةٍ عَلَيْهِمْ هُمُ الْعَدُوُّ فَاحْذَرْهُمْ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ ﴿۴﴾ (سورة المنافقون)
اۇنلارئ گؤردۆگۆندە دئش گؤرۆنۆشلری سنی حایران بئراقئر. قۇنوشورلارسا سؤزلرینە قولاق وریرسین. اۇنلار سانکی (دووارا) دایالئ کۆتۆکلر گیبیدیر. هر یۆکسک سسی عالەیهینە سانئرلار. آصئل دۆشمان اۇنلاردئر؛ اؤیلەیسە اۇنلارا قارشئ دیققاتلئ اۇل! آللاە جانلارئنئ آلسئن؛ بو حالە ناسئل وە نەرەدن سۆرۆکلنیۇرلار! (مۆنافیقون سورەسی؛ 4)
سؤزلری وە طاوئرلارئیلا نبیمیزی بیلە حایران بئراقان مۆنافئقلار اۇلدوغونا گؤرە عیلیملری وە طاوئرلارئیلا مۆسلۆمانلارئ حایران بئراقان مۆنافئقلار دا اۇلابیلیر. حادیثلرین صاحیح اۇلدوغونو تثبیت ایچین بلیرلنن ریوایت زینجیری یؤنتمی اۇنلارا، قورئانا آچئقچا آیقئرئ سؤزلری، نبیمیزە مال أتمە فئرصاتئ وریر.
“قورئانئ آچئقلاما عیلمینین” اونوتولماسئیلا بیرلیکتە قورئاندان چؤزۆم اۆرتەمز حالە گلنلر، سۆننتی قورئانئن یرینە گچیرمەیە باشلامئشلاردئر. ایمام شافیعینین (اؤل. 820) کیتابئ اۇلاراق بیلینن “أر-ریسالە”دە، باغلامئندان قۇپارئلان آیتلر دلیل گتیریلەرک سۆننت، قورئانا دنک سایئلمئشتئر. تابیعیندن یاحیا بین أبی کثیر’ین (اؤل. 747) داحا دا ایلری گیدەرک شؤیلە دەدیگی ایددیعا أدیلیر:
“کیتاب ایلە ایلگیلی سۇن سؤزۆ؛ آما سۆننت ایلە ایلگیلی سۇن سؤزۆ کیتاب سؤیلەمز.”
تابیعین دؤنمی ایسلام حوقوقچولارئندان مکحول’ۆن (اؤل. 730) دە شو گؤرۆشتە اۇلدوغو سؤیلنیر:
“قورئانئن سۆننتە اۇلان ایحتیاجئ، سۆننتین قورئانا اۇلان ایحتیاجئندان فاضلادئر.”
أن تهلیکەلی کیشیلر؛ “عیلیم آدامئ وە دین آدامئ” گؤرۆنتۆسۆندەکی مۆنافئقلاردئر. بونلار کندی ایفتیرالارئنئ، سایغئن کیشیلرە مال أتمکتە ماهیردیرلر. آللاە تعالا بونلارلا ایلگیلی شؤیلە بیر اویارئدا بولونموشتور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ… ﴿۳۴﴾ (سورة التوبة)
أی اینانئپ گۆوننلر! عیلیم آداملارئنئن وە دین آداملارئنئن چۇغو اینسانلارئن ماللارئنئ حاقسئز یۇللا یەر وە اۇنلارئ آللاهئن یۇلوندان چەویریرلر… (تەوبە سورەسی؛ 34)
بونلار، دۆنیایئ آحیرتە ترجیح أدن منفاعات چەورەلری ایلە بیر اۇلوپ گرچک عالیملری سوستورابیلیر؛ آیت وە حادیثلری دە یانلئش یرلرە چکەرک وەیا دئشلایاراق ینی بیر دین اۇلوشتورابیلیرلر.
