6. نیسا سورەسینین 35-نجی آیتی
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا… ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
(أی مۆمینلر!) أشلرین آیرئلاجاغئندان قۇرقارسانئز، بیر حاکم أرکگین عائیلەسیندن، بیر حاکم دە قادئنئن عائیلەسیندن گؤندرین!.. (نیسا سورەسی؛ 35)
قادئنئن نازیک یاپئسئنئن ایستیثمار أدیلمەمەسی ایچین هم أولنمەسی هم دە بۇشانماسئ، أرککتن فارقلئ اۇلاراق دنتیمە تابیع قئلئنمئشتئر. حاکملرین عائیلەلردن سچیلمەسی دە اؤنملیدیر. چۆنکی اۇنلار، أشلری، دیگر اینسانلاردان داحا ایی تانئرلار. قورئانا گؤرە سئقئنتئ، شو ایکی سببتن قایناقلانابیلیر:
آ- أرکک، أشینین باشقاسئیلا جینسل بیرلیکتەلیگینی گؤرمۆش اۇلابیلیر. بونو شاهیدلرلە ایثباتلایابیلەجک دورومدایسا، اۇلایئ ماحکمەیە گؤتۆرەبیلیر. ایثباتلایاجاق دورومدا دگیلسە، یینە ماحکمەیە گؤتۆرۆپ “لیعان” یۇلویلا أولیلیگە سۇن ورەبیلیر. هر ایکی دورومدا دا أشینە وردیگیندن هرحانگی بیر شەیی گری آلاماز. اۆستەلیک أشی لکەلنمیش اۇلور. أشینی لکەلەمەدن آیرئلماق ایستەرسە اۇنو آیرئلمایا (ایفتیدایا) زۇرلایابیلیر. بونونلا ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ… ﴿۱۹﴾ (سورة النساء)
… اۇنلارئن زینا یاپتئغئ شۆبهە گؤتۆرمز بیر شکیلدە بللی اۇلمادئقچا اۇنلارا وردیگینیزدن بیر قئسمئنئ داحی گری آلماق ایچین اۇنلارا باسقئ یاپمایئن!.. (نیسا سورەسی؛ 19)
ب- قادئنئن سوچو اۇلمادئغئ حالدە أرکک، وردیکلرینی گری آلئپ باشقاسئیلا أولنمک ایچین اۇنا، جینسل سوچ ایشلەمیش گیبی باسقئ یاپیۇر اۇلابیلیر. بونونلا ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ﴿۲۰﴾ وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴿۲۱﴾ (سورة النساء)
بیر أشی بئراقئپ بیر باشقا أشلە أولنمک ایستەرسنیز، بئراقتئغئنئزا یئغئنلا مال ورمیش بیلە اۇلسانئز اۇندان هیچبیر شەی آلمایئن! ایفتیرا أدەرک وە آپآچئق گیرەرک می آلاجاقسئنئز؟ وردیگینیزی ناسئل گری آلابیلیرسینیز کی! اۇنلار (نیکاحلا) سیزدن ساغلام بیر سؤز آلدئلار وە بیربیرینیزلە باش باشا قالدئنئز. (نیسا سورەسی؛ 20-21)
7. أشلری یاقئندان تانئیان حاکملر، اوزلاشتئرما سئراسئندا بۆتۆن بو دوروملارئ گؤز اؤنۆندە بولوندورورلار
… إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
… أشلرین ایکیسی دە آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، آللاە اۇنلارئ اوزلاشتئرئر. آللاە بیلیر وە هر ایشین ایچ یۆزۆندن حابردار اۇلاندئر. (نیسا سورەسی؛ 35)
بو آیتە؛ “حاکملر اوزلاشتئرماق ایستەرلرسە” شکلیندە مئال وریلیر. حاکمین یوموشو اوزلاشتئرماق اۇلدوغو ایچین بو شکیلدە بیر مئال قابول أدیلەمز.
8. قادئنا ایفتیدا (آیرئلما) یتکیسی وریلمەسی
حاکملر، أشلرین آیرئلماسئ یؤنۆندە گؤرۆش بیلدیریرلرسە ایلگیلی ماقام، قادئنا ایفتیدا (آیرئلما) یتکیسی وریر. اۇنو دا شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
… وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۲۹﴾ (سورة البقرة)
… (أی قۇجالار!) قارئلارئنئزا وردیکلرینیزدن بیر شەی آلمانئز سیزە حلال دگیلدیر. بونون تک ایستیثناسئ، قارئ قۇجانئن آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ قۇرویاماماقتان قۇرقماسئدئر. (أی مۆمینلر!) قارئ-قۇجانئن، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ قۇرویاماجاغئندان سیز دە قۇرقارسانئز قادئنئن (بۇشانماق ایچین قۇجاسئنا) فیدیە ورمەسیندە هر ایکیسی ایچین دە گۆناە یۇقتور. بونلار، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر، اۇنلارئ آشمایئن. هر کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا ایشتە اۇنلار یانلئش یاپان کیمسەلردیر. (باقارا سورەسی؛ 229)
آیتین؛ “قارئلارئنئزا وردیکلرینیزدن” ایفادەسی، قۇجانئن وردیگی مالئن تامامئ، آنلامئنا گلەبیلەجگی گیبی بیر قئسمئ، آنلامئنا دا گلەبیلیر. یتکیلی ماقام، بو قۇنودا دا حاکملرین گؤرۆشۆنە گؤرە قارار وریر.
أگر حاکملر، نیسا سورەسینین 19-نجو آیتی قاپسامئندا قادئنئن ایشلەدیگی زینا سببییلە قارار ورمیشلرسە أرککتن آلدئغئنئن تامامئنئ گری ورمەسی گرکتیگینی سؤیلەرلر.
قادئنئن بیر سوچو یۇق دا أرکک، بیر باشقاسئیلا أولنمک ایچین أشینە باسقئ یاپیۇر وە قادئن دا بؤیلە بیر قۇجا ایلە بیرلیکتە اۇلماق ایستەمییۇرسا حاکملر، چۇق کۆچۆک بیر شەی ورمەسینین یترلی اۇلاجاغئنئ سؤیلەرلر. آنجاق نیسا سورەسینین 20 وە 21-نجی آیتلرینە گؤرە بو دورومداکی بیر قۇجانئن، اۇ کۆچۆک شەیی بیلە آلمایا حاققئ یۇقتور.
قۇجانئن سوچو یۇقسا قادئن أشیندن آلدئغئنئن تامامئنئ وریر. نبیمیز زامانئندا أنصاردان سهل’ین قئزئ حابیبە، آیرئلماق ایستەدیگی قۇجاسئ ثابیت بین قایس ایلە ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەمیشتی: “اۇنو آحلاق وە دین یؤنۆندن سوچلامئیۇروم آما مۆسلۆمان اۇلدوقتان سۇنرا نانکؤر اۇلماق ایستەمم. ألیمدە دگیل، اۇندان نفرت أتمکتن کندیمی آلامئیۇروم. آللاەتان قۇرقماسام یانئما گلدیگیندە یۆزۆنە تۆکۆرۆرۆم. حابیبە، سۇن قارارئنئ ورینجە نبیمیزە؛ “اۇنون بانا وردیکلرینین حپسی دوریۇر،” دەدی. نبیمیز دە ثابیت’ە؛ “آل، اۇ مال اۇندان،” دەدی. ثابیت مالئ آلدئ، حابیبە دە گیدیپ عائیلەسینین یانئنا یرلشتی.
گؤرۆلدۆگۆ گیبی أشیندن آیرئلماق ایستەین قادئنلارئن قۇجاسئنا وریلن؛ “اۇنلارئ (اۇرایا) ضارب أدین!” أمری، قادئنئ أودە توتماسئ آنلامئندادئر. اۇنون، قادئنئ دؤومە ایلە بیر ایلگیسی یۇقتور.
4- حادیثلردە ضارب (الضرب)
“قادئنلارئ ضارب أدین!” ایفادەسینی تاشئیان ریوایتلر، نبیمیزین وداع حاججئندا یاپتئغئ قۇنوشمادا گچر. ایچیندە نۆشوز وە ضارب کلیمەلرینین بیر آرادا یر آلدئغئ تک ریوایت شودور:
«قادئنلار قۇنوسوندا آللاەتان قۇرقون؛ اۇنلار یانئنئزدا عاوان (کندیسینی سیزین ایچین قۇرویان) کیمسەلردیر. بو قۇنودا جانئنئن ایستەدیگینی یاپامازلار. اۇنلارئن سیزین اۆزەرینیزدە، سیزین دە اۇنلار اۆزەریندە حاقلارئنئز واردئر. سیزین اۇنلار اۆزەریندەکی حاقلارئنئز؛ باشقاسئیلا یاتماماسئ وە حۇشلانمادئغئنئز بیرینین أوینیزە گیرمەسینە ایذین ورمەمەسیدیر. “نۆشوزوندان (آیرئلماسئندان) قۇرقارسانئز، اۇنلارا اؤگۆت ورین (گۆزل سؤزلر سؤیلەیین)، یاتاقلارئندان آیرئلئن وە اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین. اۇنلارئن حاقلارئ، ماعروفا گؤرە یەدیرمەنیز، ایچیرمەنیز وە گییندیرمەنیزدیر. اۇنلارئ آللاهئن أمانتی اۇلاراق آلدئنئز وە آللاهئن بیر سؤزۆ ایلە فرجینی (جینسللیگینی) کندینیزە حلال قئلدئنئز.»
مۆبرریح’ین کؤکۆ اۇلان “تبریح”ین آنلامئ؛ راحاتسئز أتمکتیر. “اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین” سؤزۆنۆن آنلامئ دا شودور: “اۇنلارئ، راحاتسئز أتمەیەجک شکیلدە اۇرادا توتون!”
