5. سیزە ایطاعات أدرلرسە (سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە) اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن!
عارابچادا ایطاعات؛ “بیر ایشی گؤنۆلدن قابول أدیپ یاپماقتئر”. ضئددئ: “ایکراە”تئر. بیر ایشی دایاق سۇنوجو یاپماق؛ “ایکراە آلتئندا” یاپماقتئر. “اۇنلارئ ضارب أدین!” أمریندن سۇنرا گلن؛ “سیزە ایطاعات أدرلرسە” ایفادەسی، “ضارب” کلیمەسینە “دؤومە” آنلامئ ورمەیی ایمکانسئز حالە گتیریر. اۇنا وریلەبیلەجک تک آنلام؛ “آیرئلماق ایستەین قادئنئ أودن چئقارماماق” اۇلور.
أرکگین بۇشاماسئ ایلە قادئنئنکی آراسئندا بنزەرلیکلر وە فارقلئلئقلار واردئر. بونو گؤسترن آیت شودور:
… وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
… ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە قادئنلارئن أرککلر اۆزەریندەکی حاققئ، أرککلرین قادئنلار اۆزەریندەکی حاققئنا دنکتیر. أرککلرین (بۇشاما قۇنوسوندا) اۇنلارا قارشئ بیر درەجە فارقئ واردئر… (باقارا سورەسی؛ 228)
هر ایکی بۇشامادا دا أو ترک أدیلمز آما یاتاقلار آیرئلئر. قۇجانئن بۇشادئغئ قادئن ایلە ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
قۇجاسئ طارافئندان بۇشانمئش قادئنلار کندی باشئنا اۆچ تمیزلیک (قرء = قور) دؤنمی بکلەرلر… (باقارا سورەسی؛ 228)
قادئنئن کندی باشئنا بکلەمەسی، أشییلە عاینئ یاتاغا گیرمەمەسیدیر. أوی ترک أتمەمکلە ایلگیلی آیت شودور:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا ﴿۱﴾ (سورة الطلاق)
أی نبی! قادئنلارئ بۇشایاجاغئنئز زامان اۇنلارئ، کندیسی ایچین بلیرلنمیش عیددت قوراللارئنا گؤرە بۇشایئن وە عیددتی سایئن. راببینیز اۇلان آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن. سیز، اۇنلارئ أویندن چئقارمایئن؛ اۇنلار دا چئقماسئنلار. سادەجە حارام قئلئنان جینسل ایلیشکییە گیردیگی شۆبهە گؤتۆرمز بیر شکیلدە بللی ایسە چئقارابیلیرسینیز. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر. کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا یانلئشئ کسینلیکلە کندیسینە یاپار. بیلەمزسین، بلکی آللاە بونون آردئندان ینی بیر دوروم اۇرتایا چئقارئر. (طالاق سورەسی؛ 1)
عیددت، قۇجاسئ طارافئندان بۇشانان قادئنئن، بۇشانما کسینلشینجەیە قادار بکلەمەسی گرکن سۆرەدیر. عیددت؛ عادت گؤرن ایچین اۆچ تمیزلیک دؤنمی (باقارا؛ 228)، عادتتن کسیلن وەیا باشقا بیر سببلە عادت گؤرمەین ایچین اۆچ آی، حامیلە ایچین دۇغوما قاداردئر. (طالاق؛ 4)
قادئنئن آیرئلماسئندا عیددت یۇقتور؛ آما آیرئلما قارارئنئ بیلدیردیگی آندان ایعتیبارن أرکک، سانکی عیددت بکلییۇرموش گیبی یاتاقتان آیرئلئر.
هر ایکی بۇشامادا دا بۇشایانئن جایما حاققئ واردئر. قادئنئن نۆشوزو (آیرئلما) قارارئ اۇرتایا چئقئنجا، أرکگین اۇنا گۆزل سؤزلر سؤیلەمەسی، قارارئندان جایدئرماق ایچیندیر. قادئنئن بو طالبی گؤنۆلدن قابول أتمەسی حالیندە، هر شەیین أسکی حالینە دؤنەجگینی یوقارئدا گؤرمۆشتۆک. بۇشامایئ أرکک یاپمئشسا، ایی نییتلی اۇلماسئ شارطئیلا عیددت بیتینجەیە قادار أشینە دؤنمە حاققئنا صاحیبتیر. بونونلا ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
… أگر قۇجاسئ آرایئ دۆزلتمک ایستەرلرسە، بو سۆرە ایچیندە قارئلارئنا گری دؤنمە حاقلارئ واردئر… (باقارا سورەسی؛ 228)
أرکک، عیددت ایچیندە أشینە دؤنمزسە أولیلیک سۇنا أرر. ایلگیلی آیتلردن بیری شؤیلەدیر:
فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا ﴿۲﴾ (سورة الطلاق)
بکلەمە سۆرەلرینین (عیددتین) سۇنونا واردئغئندا اۇنلارئ یا ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە (نیکاحئنئزدا) توتون یا دا اۇنلاردان ماعروف ایلە آیرئلئن. ایچینیزدن ایکی عادیل کیشییی شاهید توتون. (أی شاهیدلر! سیز دە) شاهیدلیگی آللاە ایچین تام وە دۆزگۆن یاپئن. ایشتە بونلارلا، ایچینیزدن آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانانلارا اؤگۆت وریلیۇر. کیم آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئرسا آللاە اۇنا بیر چئقئش یۇلو آچار. (طالاق سورەسی؛ 2)
قادئنئن، آیرئلماقتا قارارلئ اۇلماسئ حالیندە یاپئلاجاق شەی نیسا سورەسینین 35-نجی آیتیندە آچئقلانمئشتئر:
6. نیسا سورەسینین 35-نجی آیتی
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا… ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
(أی مۆمینلر!) أشلرین آیرئلاجاغئندان قۇرقارسانئز، بیر حاکم أرکگین عائیلەسیندن، بیر حاکم دە قادئنئن عائیلەسیندن گؤندرین!.. (نیسا سورەسی؛ 35)
قادئنئن نازیک یاپئسئنئن ایستیثمار أدیلمەمەسی ایچین هم أولنمەسی هم دە بۇشانماسئ، أرککتن فارقلئ اۇلاراق دنتیمە تابیع قئلئنمئشتئر. حاکملرین عائیلەلردن سچیلمەسی دە اؤنملیدیر. چۆنکی اۇنلار، أشلری، دیگر اینسانلاردان داحا ایی تانئرلار. قورئانا گؤرە سئقئنتئ، شو ایکی سببتن قایناقلانابیلیر:
آ- أرکک، أشینین باشقاسئیلا جینسل بیرلیکتەلیگینی گؤرمۆش اۇلابیلیر. بونو شاهیدلرلە ایثباتلایابیلەجک دورومدایسا، اۇلایئ ماحکمەیە گؤتۆرەبیلیر. ایثباتلایاجاق دورومدا دگیلسە، یینە ماحکمەیە گؤتۆرۆپ “لیعان” یۇلویلا أولیلیگە سۇن ورەبیلیر. هر ایکی دورومدا دا أشینە وردیگیندن هرحانگی بیر شەیی گری آلاماز. اۆستەلیک أشی لکەلنمیش اۇلور. أشینی لکەلەمەدن آیرئلماق ایستەرسە اۇنو آیرئلمایا (ایفتیدایا) زۇرلایابیلیر. بونونلا ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ… ﴿۱۹﴾ (سورة النساء)
… اۇنلارئن زینا یاپتئغئ شۆبهە گؤتۆرمز بیر شکیلدە بللی اۇلمادئقچا اۇنلارا وردیگینیزدن بیر قئسمئنئ داحی گری آلماق ایچین اۇنلارا باسقئ یاپمایئن!.. (نیسا سورەسی؛ 19)
ب- قادئنئن سوچو اۇلمادئغئ حالدە أرکک، وردیکلرینی گری آلئپ باشقاسئیلا أولنمک ایچین اۇنا، جینسل سوچ ایشلەمیش گیبی باسقئ یاپیۇر اۇلابیلیر. بونونلا ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا ﴿۲۰﴾ وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا ﴿۲۱﴾ (سورة النساء)
بیر أشی بئراقئپ بیر باشقا أشلە أولنمک ایستەرسنیز، بئراقتئغئنئزا یئغئنلا مال ورمیش بیلە اۇلسانئز اۇندان هیچبیر شەی آلمایئن! ایفتیرا أدەرک وە آپآچئق گیرەرک می آلاجاقسئنئز؟ وردیگینیزی ناسئل گری آلابیلیرسینیز کی! اۇنلار (نیکاحلا) سیزدن ساغلام بیر سؤز آلدئلار وە بیربیرینیزلە باش باشا قالدئنئز. (نیسا سورەسی؛ 20-21)
