“لا ایلاهە ایللاللاە”؛ “آللاە واردئر” دیمک دگیلدیر. “اۇنا دنک، عاینئ اؤزللیکلری تاشئیان وە اۇنون صئفاتلارئنئ اۆزەریندە بولوندوران هیچبیر وارلئق یۇقتور” آنلامئنئ دا ایچرمکتەدیر.
بیزلری مۆسلۆمان یاپان، آللاهئن وار اۇلدوغونا اینانمامئز وە اۇنا عیبادت أتمەمیز دگیلدیر. آللاەتان باشقا عیبادتە لایئق ایلاە اۇلمادئغئنا اینانمامئزدئر. یینە تەوحید، سایئسال آنلامدا بیر آللاەتان باحثەتمک دگیلدیر، بو ذاتن تارتئشماسئز بیر حاقیقاتتئر. “تەوحید اینانجئ” آللاهئن هیچبیر صئفاتئندا أشی بنزەرینین اۇلمادئغئنئ، کندیسیندەکی اؤزللیکلرین هیچبیر یاراتئلمئشتا بولونمادئغئنئ، تک أگەمن گۆچ اۇلدوغونو قابول أتمکتەدیر.
یۆجە آللاهئن اؤلچۆلرینی، بویروق وە یاساقلارئنئ گؤرمزدن گلمک وە قارشئ طاوئر آلماق؛ اۇنون یتکەسینی رددەتمکتیر وە تەوحیدی اۇرتادان قالدئران بیر دورومدور. “آللاەتان باشقا ایلاە یۇقتور”، “آللاە تکتیر” وە “تک بۆیۆک آللاەتئر” دەدیگیمیزدە شونلارئ آنئمسامالئیئز:
* آللاهئن أشی بنزەری، اۇرتاغئ، یاردئمجئسئ وە بیر دنگی یۇقتور، قوللارئ ایلە آراسئندا هیچبیر آراجئ یۇقتور. اۇ هرکسە اولاشئر، ایستەین هرکسی دە کندیسینە اولاشتئرئر، اۇ هیچبیر شەیە بنزەمز وە هیچبیر شەی دە اۇنا بنزەمز. اۇنو تانئملایاجاق هیچبیر اؤرنک یۇقتور، اۇ کندیسینی ناسئل آنلاتتئ ایسە اؤیلەدیر. (فورقان؛ 1-3)، (حادید؛ 1-6)، (حاشر؛ 22-24) وە (باقارا؛ 255)
* آللاەتان باشقا یاراتئجئ وە أورنین یؤنتیجیسی یۇقتور، کائیناتئن تاصارروفو سادەجە اۇنون ألیندەدیر تۆم دۇغا اۇلایلارئنئن اۇلوشومونا وە گلیشیمینە سادەجە اۇ مۆداحالە أدر. (تەوبە؛ 116)، (باقارا؛ 255)، (فاطئر؛ 40-41)، (قاصاص؛ 70-73) وە (روم؛ 19-27)
* آللاەتان باشقا دوعالارئ قابول أدن جانلئلارئ دۆشتۆگۆ زۇر دورومدان قورتاران وە اۇلاغان اۆستۆ یۇللارلا یاردئم گؤندریپ ایمدادلارئنا یتیشن سادەجە آللاەتئر. وارلئقلارئن أن گیزلی حاللرینی، گؤنۆللردە ساقلئ بولونان هر دۆشۆنجەیی وە ایچیندە بولوندوغوموز تۆم دویغولارئ أکسیکسیز بیلیر. (آلی عیمران؛ 29)، (فاطئر؛ 13-14)، (نمل؛ 59-65)، (أنعام؛ 17-18) وە (آعراف؛ 191-198)
* جزالاندئرما وە اؤدۆللندیرمە سادەجە اۇندان گلیر، اۇنون اۇلماسئنئ أمرەتتیگی هر شەی اۇلور، اۇلماسئنئ أنگللەدیگی هیچبیر شەی اۇلاماز. آللاە بیزیم صاحیبیمیزدیر، حاتتا تۆم صاحیب اۇلدوقلارئمئزئن آصئل صاحیبی یینە اۇدور. عیبادتلری تک حاق أدن اۇدور. دین سادەجە اۇنوندور، یاعنی ایعتیقادی أساسلارئمئزئ، تۆم حایاتئمئزا یؤن ورن بویروق وە یاساقلارئ، حارام-حلال وە مۆباح سئنئرلارئنئ سادەجە آللاە بلیرلەیەبیلیر. قایناغئن قورئاندان آلان بو دین آنلایئشئنا “دینی آللاها حالیص قئلما”، اۇنون تک سؤز صاحیبی، اۇرتاغئ اۇلمایان اۇتۇریتە قابول أتمە دەنیلیر. (فورقان؛ 25-26)، (ناحل؛ 49-54)، (زۆمر؛ 3)، (زۆمر؛ 11-15) وە (أنعام؛ 95-106)
* اۇندان باشقا شفاعاتچئمئز، قورتارئجئمئز، راببیمیز، ایلاهئمئز، ملیکیمیز، قۇرویوجوموز، رئزقئمئزئ ورن، قۇرقتوغوموز، ولیمیز، وکیلیمیز، یۇل گؤستریجیمیز، سئغئناغئمئز، آیدئنلئق قایناغئمئز وە مدد اومدوغوموز هیچبیر کیمسە یۇقتور. ملک یا دا پەیغامبر دە اۇلسا اۇنا یاقئن هیچ کیمسە بو اؤزللیکلرە صاحیب دگیلدیر. (زۆمر؛ 19)، (زۆمر؛ 43-44)، (أنعام؛ 51)، (لۇقمان؛ 33) وە (نمل؛ 59-65)
* یاشانتئمئزئ دۆزنلەین بویروق وە یاساقلارئ یالنئز اۇ قۇیار، سۇرغولانامایان وە ایلکەلی حارەکت أدن یۆجە آللاهئن حۆکۆملری هر شەیین اۆزەریندەدیر. اۇنون قانونلارئنئ وە ایلکەلرینی قابوللنمەین یا دا باشقالارئنئ دا اۇنون گیبی سۇرغولاناماز قابول أدن، آصلا مۆسلۆمان اۇلاماز. (تین؛ 8)، (مائیدە؛ 43-47)، (آعراف؛ 54)، (نیسا؛ 65) وە (نور؛ 46-53)
* هر زامان أن یۆجە اۇلان اۇدور، هر زامان دۇغرویو سؤیلەر، هر شەیی بیلیر وە گؤرۆر، غایبئ یالنئز اۇ بیلیر، حایات ورن دە اۇدور، حایاتتان آلان دا دیریلتەجک اۇلان دا. تۆم وارلئقلار اۇنا موحتاجتئر، اۇ کیمسەیە موحتاج دگیلدیر. تۆم جانلئ وە جانسئز هر شەی، وارلئغئنئ اۇنون قۇیدوغو طابیعات یاسالارئنا گؤرە سۆردۆرۆر وە سۇنلاندئرئر. بۆتۆن وارلئقلارئ شکیللندیرن، اؤلچۆلندیرن وە اۇنلارئن وارلئق آماجئنئ بلیرلەین اۇدور. (أنبیا؛ 18-29)، (طاها؛ 1-8)، (یاسین؛ 81-83)، (أنعام؛ 2)، (قامر؛ 49) وە (یونوس؛ 104-109)
* مرحامت أدنلرین أن مرحامتلیسی اۇدور. اینسانا هر شەیدن داحا یاقئندئر وە اینسانئن تک دۇستودور. گۆونیلمەیی، سۇنسوز سەویلمەیی، ایلگی گؤسترمەیی، اؤزلنمەیی، کندیسی اوغرونا یاشانمایئ وە اؤلۆنمەیی هرکستن فاضلا حاق أدن تک وارلئق آللاەتئر. تک قوتسال، اؤوگۆیۆ وە تشککۆر أتمەیی تک حاق أدن اۇدور. (مۆمینون؛ 116-118)، (قاف؛ 16)، (تەوبە؛ 111)، (أنعام؛ 1) وە (باقارا؛ 161-165)
* دین گۆنۆنۆن صاحیبی اۇدور، هیچ کیمسەیی هیچبیر صئفاتئنا اۇرتاق أتمز، گؤکلردە وە یردە، دۆنیادا وە آحیرتتە ایقتیداردا اۇلان تک أگەمن اۇدور. دۆنیادا وە آحیرتتە یارغئلامایئ سادەجە اۇ یاپار. هیچبیر کیمسە اۇنون وردیگی قارارئ بۇزاماز، دگیشتیرەمز وە دگیشتیرمەسی ایچین أتکی أدەمز. (آلی عیمران؛ 26-27)، (مۆمین؛ 15-21)، (مۆمین؛ 61-68)، (اینفیطار؛ 17-19) وە (فاتیحا؛ 3-4)
“لا ایلاهە ایللاللاە” دەرکن، آصلئندا یوقارئدا دیلە گتیریلن حوصوصلارئ قاصدەریز. قورئانئن وورغولادئغئ تەوحیدین اؤزۆ بو ایلکەلر چرچیوەسییلە چیزیلمیشتیر، آنجاق “… اینسانلارئن چۇغو آیتلریمیزدن حابرسیزدیر.” (یونوس؛ 92)
1. ایلاە نەدیر؟ ایلاە أدینمک ناسئل اۇلور؟
قاورام اۇلاراق ایلاە؛ کندیسینە عیبادت أدیلن، ماعبود سایئلان شەی، هر شەیدن چۇق سەویلن، تاعظیم أدیلن قوتسال وارلئق آنلامئندا قوللانئلماقتادئر. تۆکچەدە بونو “تانرئ” کلیمەسی ایلە قارشئلارئز. یر یۆزۆندە “ایلاهئ” اۇلمایان هیچبیر اینسان یۇقتور. اینسانلار موطلاقا بیریلرینی چۇق سەورلر، قایئدسئز شارطسئز ایطاعات أدەجک لیدرلر آرارلار وە سئقئنتئلئ زامانلارئندا سئغئنئلاجاق بیر گۆجۆن حیمایەسیندە اۇلماق ایستەرلر. بو دوروم اینسانئن ایچیندە بولونان تاپئنما دویغوسوندان قایناقلانماقتادئر.
هیچبیر نبی آللاهئن وارلئغئنا ایمان أتمەیە چاغئرمامئشتئر. نبیلرین آصئل داعوتی؛ آللاەتان باشقا ایلاە اۇلمادئغئ یؤنۆندەدیر. اینسان سادەجە آللاها عائید صئفاتلارئ، اؤزللیکلری بیر باشقاسئندا گؤرۆرسە وەیا یالنئز آللاە ایچین قابول أدیلەبیلەجک نیتەلیکلری بیر باشقاسئ ایچین دە قابول أدرسە؛ بو کیشی باشقا ایلاەلار أدینیۇر دیمکتیر.
“تاریحتە وە گۆنۆمۆزدە دینسیز اینسان اۇلمادئغئ گیبی، ایلاهسئز اینسان دا یۇقتور. کیمیلری، هیچبیر تانرئیا اینانمادئغئنئ سؤیلەسە بیلە؛ اۇنلارئن ایچریسیندە؛ سئغئندئغئ، باغلاندئغئ، یاردئم ایستەدیگی، هر شەیدن چۇق سەودیگی، هر شەیدن چۇق بۆیۆک سایدئغئ “بیر شەی” موطلاقا واردئر. ایشتە؛ “اۇ شەی” اۇنون ایچین بیر “تانرئدئر”.
قورئانئ کریم ایلگینچ بیر اؤرنک وریۇر: بیر تاقئم اینسانلار کندی گؤرۆشلرینی، کندی ایستکلرینی، کندی بویروقلارئنئ أن اۆستۆن وە دۇغرو گؤرۆرلر. بئراقئن بیر دینین أمرینە اویمایئ، تۇپلومدا گچرلی اۇلان هیچبیر قورال اۇنلارئ باغلاماز. بو تیپ اینسانلار؛ “کندی کەییفلرینە” اویارلار. کندی آرزولارئندان (هوالارئندان) باشقا قوتسال، کندی ایستکلریندن وە گؤرۆشلریندن اۆستۆن گۆچ وە دۇغرو قابول أتمزلر. ایشتە بو تۆر اینسانلار ایچین قورئانئ کریم: “گؤردۆن مۆ اۇ کندی هواسئنئ (ایستک وە آرزولارئنئ) ایلاە /تانرئ أدینن کیمسەیی! شیمدی اۇنون اۆزەرینە سن می بکچی اۇلاجاقسئن؟” دەمکتەدیر. ایلاە ظاننەدیلن شەی، اینسانئن کندی اۆزەریندە بۆیۆک چاپتا أتکی أتتیگینی وار سایدئغئ “گۆچتۆر”. بو کیمینە گؤرە آتش، کیمینە گؤرە گۆنش، باعضئلارئنا گؤرە گؤک، باعضئلارئنا گؤرە یئلدئزلار وەیا بورجلار، باعضئ کیمسەلرە گؤرە ماددە، باعضئسئنا گؤرە آتالارئن روحو، کیمیلرینە گؤرە طابیعات (دۇغا)، باعضئلارئنا گؤرە دەولت أرکی، باعضئسئنا گؤرە دە اییلیک وە کؤتۆلۆک تانرئلارئدئر.
قورئانئ کریمە گؤرە یر، گؤک وە ایکیسیندە اۇلان هر شەی؛ بیر اۇلان آللاهئندئر. یۇقتان وار أدن یالنئزجا اۇدور. بۆتۆن نیعمتلر اۇنون ألیندەدیر. سۇنسوز گۆچ وە قووت یالنئزجا اۇنوندور. بۆتۆن ایشلر یاعنی قادر، اۇنون ألیندەدیر. یردە وە گؤکتە اۇلان هر شەی ایستەیەرک اۇنا بۇیون أگمکتەدیر. هر شەی اۇنو تسبیح أدر (اۇنا عیبادت أدر، اۇنو ذیکرەدر). یردە وە گؤکتە یالنئزجا اۇنون حۆکمۆ گچر. اۇنون بیر بنزەری وە أشی یۇقتور. هیچبیر شەی اۇنون دنگی اۇلاماز. اۇنون رابلیگینین، ایلاهلئغئنئن، حۆکمۆنۆن وە یاراتئجئلئغئنئن اۇرتاغئ وە یاردئمجئسئ یۇقتور. اۇ هیچبیر شەیە موحتاج دگیلدیر.
آللاها عائید بیر صئفاتئ وەیا صئفاتلارئ بیر باشقا وارلئغا ورن، اۇنو ایلاە گیبی دۆشۆنمۆش اۇلور. دینیمیزدە بونون آدئ؛ “شیرکتیر”. آللاهئن یاراتما، اؤلدۆرمە، دیریلتمە، عاذاب أتمە، یۇقتان وار أتمە، قوتسال اۇلما، نیعمت ورمە، حۆکۆم قۇیما گیبی صئفاتلارئ؛ باشقا شەیلردە، باشقا وارلئقلاردا وار سایئلئرسا، اۇنلار “ایلاە” حالینە گتیریلیۇر دیمکتیر. بو باغلامدا بیر کیمسە بیر کیشییی، بیر قورومو وەیا بیر باشقا شەیی؛ “طئبقئ تانرئ گیبی” دییە دۆشۆنمەسی، اۇنو ایلاە سایماسئدئر. ایلاە دییە دۆشۆنۆلن شەی؛ اۇنو اۇ شکیلدە قابول أدن کیشییە گؤرە اۆستۆندۆر (مۆتعالدئر)، أن چۇق سەویلندیر، بویروقلارئنا وە حۆکۆملرینە موطلاق اویولاجاق کیشیدیر، اۇندان داحا بۆیۆک بیر شەی یۇقتور.
گۆنۆمۆزدە بو تۆر “ایلاە آنلایئشئنئ” چۇقچا گؤرمک مۆمکۆندۆر. اۆزۆلەرک سؤیلەمک گرکیرسە، بیلیمین بو قادار ایلرلەمەسینە راغمن اینسانلار حالا گچمیشتەکی جاهیللر گیبی اینانجئنئ ترک أتمەمیشلردیر. بوگۆن نیجە اینسانلار، آتالارئنئن روحونو، دەولت یؤنتیجیلرینی، قاهرامانلارئ، دەولت اؤرگۆتلرینی، اولوسلا آراسئ قورولوشلارئ طئبقئ “ایلاە” گیبی گؤرمکتەدیر. بو ساحتە تانرئلار ایچین؛ “بونلارئن گۆجۆ جۇق بۆیۆکتۆر، بونلارا آصلا قارشئ گلینەمز” دییە اینانئلماقتادئر.
