1. ایلاە نەدیر؟ ایلاە أدینمک ناسئل اۇلور؟
قاورام اۇلاراق ایلاە؛ کندیسینە عیبادت أدیلن، ماعبود سایئلان شەی، هر شەیدن چۇق سەویلن، تاعظیم أدیلن قوتسال وارلئق آنلامئندا قوللانئلماقتادئر. تۆکچەدە بونو “تانرئ” کلیمەسی ایلە قارشئلارئز. یر یۆزۆندە “ایلاهئ” اۇلمایان هیچبیر اینسان یۇقتور. اینسانلار موطلاقا بیریلرینی چۇق سەورلر، قایئدسئز شارطسئز ایطاعات أدەجک لیدرلر آرارلار وە سئقئنتئلئ زامانلارئندا سئغئنئلاجاق بیر گۆجۆن حیمایەسیندە اۇلماق ایستەرلر. بو دوروم اینسانئن ایچیندە بولونان تاپئنما دویغوسوندان قایناقلانماقتادئر.
هیچبیر نبی آللاهئن وارلئغئنا ایمان أتمەیە چاغئرمامئشتئر. نبیلرین آصئل داعوتی؛ آللاەتان باشقا ایلاە اۇلمادئغئ یؤنۆندەدیر. اینسان سادەجە آللاها عائید صئفاتلارئ، اؤزللیکلری بیر باشقاسئندا گؤرۆرسە وەیا یالنئز آللاە ایچین قابول أدیلەبیلەجک نیتەلیکلری بیر باشقاسئ ایچین دە قابول أدرسە؛ بو کیشی باشقا ایلاەلار أدینیۇر دیمکتیر.
“تاریحتە وە گۆنۆمۆزدە دینسیز اینسان اۇلمادئغئ گیبی، ایلاهسئز اینسان دا یۇقتور. کیمیلری، هیچبیر تانرئیا اینانمادئغئنئ سؤیلەسە بیلە؛ اۇنلارئن ایچریسیندە؛ سئغئندئغئ، باغلاندئغئ، یاردئم ایستەدیگی، هر شەیدن چۇق سەودیگی، هر شەیدن چۇق بۆیۆک سایدئغئ “بیر شەی” موطلاقا واردئر. ایشتە؛ “اۇ شەی” اۇنون ایچین بیر “تانرئدئر”.
قورئانئ کریم ایلگینچ بیر اؤرنک وریۇر: بیر تاقئم اینسانلار کندی گؤرۆشلرینی، کندی ایستکلرینی، کندی بویروقلارئنئ أن اۆستۆن وە دۇغرو گؤرۆرلر. بئراقئن بیر دینین أمرینە اویمایئ، تۇپلومدا گچرلی اۇلان هیچبیر قورال اۇنلارئ باغلاماز. بو تیپ اینسانلار؛ “کندی کەییفلرینە” اویارلار. کندی آرزولارئندان (هوالارئندان) باشقا قوتسال، کندی ایستکلریندن وە گؤرۆشلریندن اۆستۆن گۆچ وە دۇغرو قابول أتمزلر. ایشتە بو تۆر اینسانلار ایچین قورئانئ کریم: “گؤردۆن مۆ اۇ کندی هواسئنئ (ایستک وە آرزولارئنئ) ایلاە /تانرئ أدینن کیمسەیی! شیمدی اۇنون اۆزەرینە سن می بکچی اۇلاجاقسئن؟” دەمکتەدیر. ایلاە ظاننەدیلن شەی، اینسانئن کندی اۆزەریندە بۆیۆک چاپتا أتکی أتتیگینی وار سایدئغئ “گۆچتۆر”. بو کیمینە گؤرە آتش، کیمینە گؤرە گۆنش، باعضئلارئنا گؤرە گؤک، باعضئلارئنا گؤرە یئلدئزلار وەیا بورجلار، باعضئ کیمسەلرە گؤرە ماددە، باعضئسئنا گؤرە آتالارئن روحو، کیمیلرینە گؤرە طابیعات (دۇغا)، باعضئلارئنا گؤرە دەولت أرکی، باعضئسئنا گؤرە دە اییلیک وە کؤتۆلۆک تانرئلارئدئر.
قورئانئ کریمە گؤرە یر، گؤک وە ایکیسیندە اۇلان هر شەی؛ بیر اۇلان آللاهئندئر. یۇقتان وار أدن یالنئزجا اۇدور. بۆتۆن نیعمتلر اۇنون ألیندەدیر. سۇنسوز گۆچ وە قووت یالنئزجا اۇنوندور. بۆتۆن ایشلر یاعنی قادر، اۇنون ألیندەدیر. یردە وە گؤکتە اۇلان هر شەی ایستەیەرک اۇنا بۇیون أگمکتەدیر. هر شەی اۇنو تسبیح أدر (اۇنا عیبادت أدر، اۇنو ذیکرەدر). یردە وە گؤکتە یالنئزجا اۇنون حۆکمۆ گچر. اۇنون بیر بنزەری وە أشی یۇقتور. هیچبیر شەی اۇنون دنگی اۇلاماز. اۇنون رابلیگینین، ایلاهلئغئنئن، حۆکمۆنۆن وە یاراتئجئلئغئنئن اۇرتاغئ وە یاردئمجئسئ یۇقتور. اۇ هیچبیر شەیە موحتاج دگیلدیر.
آللاها عائید بیر صئفاتئ وەیا صئفاتلارئ بیر باشقا وارلئغا ورن، اۇنو ایلاە گیبی دۆشۆنمۆش اۇلور. دینیمیزدە بونون آدئ؛ “شیرکتیر”. آللاهئن یاراتما، اؤلدۆرمە، دیریلتمە، عاذاب أتمە، یۇقتان وار أتمە، قوتسال اۇلما، نیعمت ورمە، حۆکۆم قۇیما گیبی صئفاتلارئ؛ باشقا شەیلردە، باشقا وارلئقلاردا وار سایئلئرسا، اۇنلار “ایلاە” حالینە گتیریلیۇر دیمکتیر. بو باغلامدا بیر کیمسە بیر کیشییی، بیر قورومو وەیا بیر باشقا شەیی؛ “طئبقئ تانرئ گیبی” دییە دۆشۆنمەسی، اۇنو ایلاە سایماسئدئر. ایلاە دییە دۆشۆنۆلن شەی؛ اۇنو اۇ شکیلدە قابول أدن کیشییە گؤرە اۆستۆندۆر (مۆتعالدئر)، أن چۇق سەویلندیر، بویروقلارئنا وە حۆکۆملرینە موطلاق اویولاجاق کیشیدیر، اۇندان داحا بۆیۆک بیر شەی یۇقتور.
گۆنۆمۆزدە بو تۆر “ایلاە آنلایئشئنئ” چۇقچا گؤرمک مۆمکۆندۆر. اۆزۆلەرک سؤیلەمک گرکیرسە، بیلیمین بو قادار ایلرلەمەسینە راغمن اینسانلار حالا گچمیشتەکی جاهیللر گیبی اینانجئنئ ترک أتمەمیشلردیر. بوگۆن نیجە اینسانلار، آتالارئنئن روحونو، دەولت یؤنتیجیلرینی، قاهرامانلارئ، دەولت اؤرگۆتلرینی، اولوسلا آراسئ قورولوشلارئ طئبقئ “ایلاە” گیبی گؤرمکتەدیر. بو ساحتە تانرئلار ایچین؛ “بونلارئن گۆجۆ جۇق بۆیۆکتۆر، بونلارا آصلا قارشئ گلینەمز” دییە اینانئلماقتادئر.
گازەتەلرین صایفالارئندا گؤرۆلن “فوتبۇل ایلاهئ”، “مۆزۆگۆن ایلاهی”، “صانعات تانرئسئ”، “سکس تانرئچاسئ”، “أی فالانجا شارقئجئ! سانا قول اۇلایئم”، “أی سەوگیلی! سانا تاپیۇروم” گیبی ایفادەلر؛ ایشتە بو یانلئش ایلاە اینانجئنئن گؤرۆنتۆلریدیر. یینە باعضئ شارقئلاردا گچن، سەوگیلییی پوتلاشتئران سؤزلر دە بونون گیبیدیر. باعضئلارئ بیر ایسپۇرجویو، باعضئلارئ دا بیر مۆزیک وەیا فیلم یئلدئزئنئ کندیسی ایچین أن اۆستۆن اؤرنک سایار، اۇنون پشیندن گیدر، اۇنو تاپارجاسئنا سەور، اۇندان باشقا اۆستۆن وە قوتسال بیر شەی دۆشۆنمز. ایشتە بو باطئل فیکیر، اۇنو ساپئق ایلاە فیکرینە سۆرۆکلەر.
رژیملرین، دەولت آداملارئنئن، دیکتاتؤرلرین، تک پارتیلرین، قاهرامانلاشتئرئلان باعضئ اؤلۆلرین قۇیدوغو ایلکەلر وە قانونلار، یاپتئغئ ایشلر وە اویغولامالارئ حاققئندا؛ “قارشئ گلینەمز، دگیشتیریلەمز، ایطاعات أدیلمەسی زۇرونلو ایلکەلردیر” دۆشۆنجەسی، اۇنلارئ ایلاە سایمانئن چاغداش گؤرۆنۆتۆلریدیر. اینسانلار بو گیبی اۇتۇریتە صاحیبلریندە اۇلاغان اۆستۆ بیر گۆچ وار سانماقتالار. دۇلایئسئیلا اۇنلاردا ایلاهلئق صئفاتلارئ گؤرمکتەلر.
باعضئلارئنئن “بیر تاقئم کیشیلرین وەیا گۆروەلارئن فیکیرلری، ایلکەلری، قانونلارئ أن اۆستۆندۆر، اۇنلارئن اۆزەریندە گۆچ وە اۇتۇریتە یۇقتور” شکلیندەکی اینانجئ، اۇنلارئن دینیدیر. عاینئ قۇنودا عالملرین راببی آللاهئن اینسانلار ایچین ایندیردیگی حۆکۆملرە آلدئرماماق، اۇنلارئ رددەتمک، یا دا اۇنلارئن یرینە؛ کیشیلرین وە قوروملارئن حۆکمۆنۆ قابول أتمک، اۇنلارئ ایلاە حالینە گتیرمەنین گؤسترگەسیدیر.
اینسانئن باشقاسئنئ ایلاە أدینمەسی ایچین اۇنا ایسمن “ایلاە” دەمەسی شارط اۇلمادئغئ گیبی، ایکی اۆچ تانە آللاە وار دەمەسی دە گرکمز. یۆجە آللاها عائید صئفاتلارئ بیر باشقاسئ ایچین دە قابول أدن آللاە ایلە بیرلیکتە بیر باشقاسئنئ دا ایلاە أدینمیش دیمکتیر.
2. أسمائۆل حۆسنا-کلیمەیی تەوحید ایلیشکیسی
بیر اینسانئن أن حاسساس اۇلماسئ گرکن قۇنو “آللاهئن کیملیگیدیر”. بو قۇنودا سۇن درەجە تیتیز اۇلمالئیئز، یاعنی آللاە حاققئندا گرچک دئشئ بیلگی ورنلری درحال اویارمالئیئز. “آللاە” ایندیردیگی کیتابلاردا کندیسینی حانگی اؤزللیکلری وە فیعیللری ایلە تانئتیۇرسا، اؤیلە تانئتمالئ وە آنلاتمالئیئز. اینسانئ مۆشریک یاپان آللاهئ اینکار أتمەسی دگیل، اۇنو کندی حایالیندە جانلاندئردئغئ شکیلدە تانئملاماسئدئر. اۇیسا آللاە حایاللر اؤتەسی بیر وارلئقتئر وە “کندیسینی ناسئل بیزە آچئقلامئشسا، اۇ اؤیلەدیر”. واحیە دایانماقسئزئن کندی ذیهنیندەکی آللاهئ آنلاتان کیشی سیزە باشقا بیر تانرئدان باحثەدیۇر دیمکتیر. بو دورومدا آللاە حاققئندا سوسماق، قۇنوشماقتان حایئرلئدئر.
اینسان ایسمینی وە اؤزللیکلرینی بیلمەدیگی بیر کیشییە یاقئنلئق وە ایلگی دویاماز، اۇنونلا ایلتیشیمە گچەمز. کندیسینی، قارشئداکی کیشییە یابانجئ حیسسەدر. أگر اینسان یاراتئجئسئنئن ایسیملرینی بیلمییۇرسا اۇنا ناسئل یالواراجاغئنئ دا بیلمز، بو دورومدا کندیسینە آللاهئ تانئتان باشقا کیشیلر آراجئلئغئ ایلە اۇنا اولاشمایئ هدفلەر. آللاە ایلە آرایا قۇنان آراجئلار دا کندی ذیهینلریندەکی تانرئیئ آنلاتاراق “گرچک تانرئ اینانجئندان” کیشییی اوزاقلاشتئرئرلار. بو یۆزدن آللاهئن ایسیملری وە اؤزللیکلرینی چۇق ایی بیلملیییز.
آللاهئ بیر باشقاسئندان اؤگرنمەیە ایحتیمال یۇقتور. آللاهئن کیملیگی، ایندیردیگی واحیدە مەوجودتور، باشقا هیچبیر کیتاب وە کیشی، آللاە حاققئندا بیلگی ورەمز. آللاهئ تانئمانئن أن ساغلئقلئ یۇلو، کندیسینی ناسئل آچئقلامئشسا، اۇنو اؤیلە قابوللنمکتیر.
قورئانا گؤرە أن گۆزل ایسیم وە اؤزللیکلر آللاها عائیدتیر. اۇنونلا عاینئ اؤزللیکلری تاشئیان هیچبیر وارلئق یۇقتور، سۇنسوزا قادار دا اۇلمایاجاقتئر. آللاە بو گرچگی آنلاتماق ایچین اینسانلارا قورئانئ ورمیشتیر:
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ ﴿۲۲﴾ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۲۳﴾ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۲۴﴾ (سورة الحشر)
اۇ، اؤیلە آللاەتئر کی؛ اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. گؤرۆلمەینی وە گؤرۆلنی بیلندیر. اۇ، أسیرگەیندیر، باغئشلایاندئر. اۇ، اؤیلە آللاەتئر کی؛ کندیسیندن باشقا هیچبیر تانرئ یۇقتور. اۇ، مۆلکۆن صاحیبیدیر، أکسیکلیکتن مۆنززەتیر، سلامت ورندیر، أمنییتە قاووشتوراندئر، گؤزتیپ قۇرویاندئر، اۆستۆندۆر، ایستەدیگینی زۇرلا یاپتئران، بۆیۆکلۆکتە أشی اۇلمایاندئر. آللاە، مۆشریکلرین اۇرتاق قۇشتوغو شەیلردن مۆنززەتیر. اۇ؛ یاراتان، وار أدن، شکیل ورن آللاەتئر. أن گۆزل ایسیملر اۇنوندور. گؤکلردە وە یردە اۇلانلار اۇنون شانئنئ یۆجلتمکتەدیرلر. اۇ؛ غالیبتیر، حیکمت صاحیبیدیر. (حاشر سورەسی؛ 22-24)
