2. أسمائۆل حۆسنا-کلیمەیی تەوحید ایلیشکیسی
بیر اینسانئن أن حاسساس اۇلماسئ گرکن قۇنو “آللاهئن کیملیگیدیر”. بو قۇنودا سۇن درەجە تیتیز اۇلمالئیئز، یاعنی آللاە حاققئندا گرچک دئشئ بیلگی ورنلری درحال اویارمالئیئز. “آللاە” ایندیردیگی کیتابلاردا کندیسینی حانگی اؤزللیکلری وە فیعیللری ایلە تانئتیۇرسا، اؤیلە تانئتمالئ وە آنلاتمالئیئز. اینسانئ مۆشریک یاپان آللاهئ اینکار أتمەسی دگیل، اۇنو کندی حایالیندە جانلاندئردئغئ شکیلدە تانئملاماسئدئر. اۇیسا آللاە حایاللر اؤتەسی بیر وارلئقتئر وە “کندیسینی ناسئل بیزە آچئقلامئشسا، اۇ اؤیلەدیر”. واحیە دایانماقسئزئن کندی ذیهنیندەکی آللاهئ آنلاتان کیشی سیزە باشقا بیر تانرئدان باحثەدیۇر دیمکتیر. بو دورومدا آللاە حاققئندا سوسماق، قۇنوشماقتان حایئرلئدئر.
اینسان ایسمینی وە اؤزللیکلرینی بیلمەدیگی بیر کیشییە یاقئنلئق وە ایلگی دویاماز، اۇنونلا ایلتیشیمە گچەمز. کندیسینی، قارشئداکی کیشییە یابانجئ حیسسەدر. أگر اینسان یاراتئجئسئنئن ایسیملرینی بیلمییۇرسا اۇنا ناسئل یالواراجاغئنئ دا بیلمز، بو دورومدا کندیسینە آللاهئ تانئتان باشقا کیشیلر آراجئلئغئ ایلە اۇنا اولاشمایئ هدفلەر. آللاە ایلە آرایا قۇنان آراجئلار دا کندی ذیهینلریندەکی تانرئیئ آنلاتاراق “گرچک تانرئ اینانجئندان” کیشییی اوزاقلاشتئرئرلار. بو یۆزدن آللاهئن ایسیملری وە اؤزللیکلرینی چۇق ایی بیلملیییز.
آللاهئ بیر باشقاسئندان اؤگرنمەیە ایحتیمال یۇقتور. آللاهئن کیملیگی، ایندیردیگی واحیدە مەوجودتور، باشقا هیچبیر کیتاب وە کیشی، آللاە حاققئندا بیلگی ورەمز. آللاهئ تانئمانئن أن ساغلئقلئ یۇلو، کندیسینی ناسئل آچئقلامئشسا، اۇنو اؤیلە قابوللنمکتیر.
قورئانا گؤرە أن گۆزل ایسیم وە اؤزللیکلر آللاها عائیدتیر. اۇنونلا عاینئ اؤزللیکلری تاشئیان هیچبیر وارلئق یۇقتور، سۇنسوزا قادار دا اۇلمایاجاقتئر. آللاە بو گرچگی آنلاتماق ایچین اینسانلارا قورئانئ ورمیشتیر:
هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ ﴿۲۲﴾ هُوَ اللَّهُ الَّذِي لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْمَلِكُ الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَكَبِّرُ سُبْحَانَ اللَّهِ عَمَّا يُشْرِكُونَ ﴿۲۳﴾ هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِئُ الْمُصَوِّرُ لَهُ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَى يُسَبِّحُ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۲۴﴾ (سورة الحشر)
اۇ، اؤیلە آللاەتئر کی؛ اۇندان باشقا تانرئ یۇقتور. گؤرۆلمەینی وە گؤرۆلنی بیلندیر. اۇ، أسیرگەیندیر، باغئشلایاندئر. اۇ، اؤیلە آللاەتئر کی؛ کندیسیندن باشقا هیچبیر تانرئ یۇقتور. اۇ، مۆلکۆن صاحیبیدیر، أکسیکلیکتن مۆنززەتیر، سلامت ورندیر، أمنییتە قاووشتوراندئر، گؤزتیپ قۇرویاندئر، اۆستۆندۆر، ایستەدیگینی زۇرلا یاپتئران، بۆیۆکلۆکتە أشی اۇلمایاندئر. آللاە، مۆشریکلرین اۇرتاق قۇشتوغو شەیلردن مۆنززەتیر. اۇ؛ یاراتان، وار أدن، شکیل ورن آللاەتئر. أن گۆزل ایسیملر اۇنوندور. گؤکلردە وە یردە اۇلانلار اۇنون شانئنئ یۆجلتمکتەدیرلر. اۇ؛ غالیبتیر، حیکمت صاحیبیدیر. (حاشر سورەسی؛ 22-24)
سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۱﴾ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يُحْيِي وَيُمِيتُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿۲﴾ هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ ﴿۳﴾ هُوَ الَّذِي خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ يَعْلَمُ مَا يَلِجُ فِي الْأَرْضِ وَمَا يَخْرُجُ مِنْهَا وَمَا يَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ وَمَا يَعْرُجُ فِيهَا وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ ﴿۴﴾ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ﴿۵﴾ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَهُوَ عَلِيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ ﴿۶﴾ (سورة الحدید)
گؤکلردە وە یردە بولونان هر شەی آللاهئ تسبیح أتمکتەدیر. اۇ، چۇق گۆچلۆدۆر، حۆکۆم وە حیکمت صاحیبیدیر. گؤکلرین وە یرین مۆلکۆ اۇنوندور. اۇ، دیریلتیر، اؤلدۆرۆر. اۇ، هر شەیە قادیردیر. اۇ ایلکتیر، سۇندور، ظاهیردیر، باطئندئر. اۇ هر شەیی بیلندیر. اۇدور کی گؤکلری وە یری آلتئ گۆندە یاراتتئ. سۇنرا عارش اۆزەرینە ایستیوا أتتی (حۆکۆمران اۇلدو). یرە گیرنی، اۇندان چئقانئ، گؤکتن ایننی، اۇنا چئقانئ بیلیر. نەرەدە اۇلسانئز، اۇ سیزینلە برابردیر. آللاە یاپتئقلارئنئزئ گؤرمکتەدیر. گؤکلرین وە یرین مۆلکۆ اۇنوندور. بۆتۆن ایشلر اۇنا دؤندۆرۆلەجکتیر. گجەیی گۆندۆزۆن ایچینە سۇقار، گۆندۆزۆ گجەنین ایچینە سۇقار. اۇ، گؤگۆسلرین اؤزۆنۆ بیلیر. (حادید سورەسی؛ 1-6)
قورئاندا گنل اۇلاراق آیت سۇنوندا یر آلان جۆملەلر بیر اؤنجەکی قۇنو ایلە عالاقالئ ایسمی ایلە بیتمکتەدیر. اؤرنگین؛ بیر بویروق وە یاساق ایفادە أدن آیتلری سۇنلارئ “أل-عالیم = هر شەیی بیلن”، “أل-حاکیم = أن ایصابتلی حۆکۆملری قۇیان” اۇلاراق گلیر. چۇق عاففەدیجی اۇلدوغونو؛ (أل-غافورم أل-عافوو = چۇق باغئشلایان، چۇق عاففەدن)، قوللارئنا اۇلان ایلگیسینی آنلاتئرکن؛ (أل٠ودود = چۇق سەویلن وە أن فاضلا سەویلمەیی حاق أدن) وە (أل-رائوف = چۇق شفقاتلئ، چۇق آجئیان) وس. اؤرنکلری چۇغالتماق مۆمکۆندۆر، قورئان آنلاشئلدئقچا آللاهئ تانئمامئز دا قۇلایلاشاجاقتئر.
آللاها یالوارئپ دوعا أدرکن، اۇنا حانگی قۇنودا یاردئم ایستییۇرساق، اۇ قۇنوداکی ایسمی ایلە یالوارالئم. بیر کیشی گۆناەلارئنئن عاففەدیلمەسی ایچین دوعا أدیۇرسا؛ “أل-عافوو، أل-غافور، أل-غاففار وس.” ایسیملری ایلە یالوارئلمالئ. أگر بو کیشی عالیم اۇلماق ایستییۇرسا؛ “أل-عالیم”، یؤنتیجی اۇلماق ایستییۇرسا؛ “أل- موقتدیر”، ایشلریندە باشارئلئ اۇلماق ایستییۇرسا؛ “أل-وکیل، أل-راقیب، أل-حاسیب وس.” ایسیملری ایلە اۇنا یالوارمالئدئر. بو بیر زۇرونلولوق اۇلمایئپ دوعایا آنلام قاتار. یۇقسا آللاهئن بۆتۆن ایسیملری هر یردە أن گۆزل، أن فایدالئ وە أن یۆجەدیر.
آللاهئن ایسیملری ایلە کلیمەیی تەوحید آراسئندا قۇپماز بیر باغ واردئر. “لا إلە إلا اللە = آللاەتان باشقا ایلاە یۇقتور” جۆملەسیندە گچن “ایلاە” کلیمەسی؛ آللاهئن تۆم ایسیملرینی کندی ایچیندە تۇپلادئغئ قاناعاتئندایئز. دۇلایئسئیلا “ایلاە” کلیمەسینین یرینە آللاهئن حانگی ایسمینی قۇیارساق، کلیمەیی تەوحیدین آچئقلاماسئنئ یاپمئش اۇلوروز. اؤرنگین؛ “آللاەتان باشقا هر شەیی بیلن (أل=عالیم) یۇقتور، آللاەتان باشقا گۆناەلارئ اؤرتن، باغئشلایان (أل-غاففار) یۇقتور، آللاەتان باشقا أورنین یؤنتیجیسی (أل-ملیک) یۇقتور وس. یاراتئجئمئزئن أشی بنزەری اۇلمایان یۆجە ایسیملرینی بیلیر، آنلامئنئ قاورار وە گرگینجە یاشارساق، شیرک حاستالئغئنا یاقالانمایئز.
3. آللاە قوصورلو ایمانئ قابول أتمز
شیرک ایمانسئزلئق اۇلمادئغئ گیبی مۆشریک دە ایمانسئز دگیلدیر. مۆشریک ایمانئنئ کیرلتن کیمسەدیر. آصلئندا آللاها وە ألچیسینە ایمانئ /گۆونی واردئر فاقاط بو ایمان باشقالارئندان مدد اومولماق وە باشقالارئنئ دا قوتساماق صورتییلە کیرلتیلمیشتیر. شیرک ایمانئن کیرلتیلمیش حالیدیر.
شەیطان اینسانلارئ ایمانسئز یاپماق ایچین اوغراشماز. شەیطانئن آماجئ حورافەلر وە شیرکلە کیرلتیلمیش بیر ایمان ایلە اینسانئ اۇیالایئپ قاندئرماقتئر. کیرلی بیر ایمان شەیطانئن چئقارلارئ آچئسئندان ایمانسئزلئقتان داحا فاضلا ایشە یارار. بؤیلەجە کیشی کندیسینی گرچک ایمانلئ سانئر، اۇیسا کی بو ایمانئ آللاە قابول أتمز. اؤیلەیسە ایمانئمئزئ شیرک ایلە کیرلتمکتن کسینلیکلە اوزاق دورمالئیئز.
شونو دا چۇق ایی بیلملیییز کی سادەجە قورئانا، آللاها اینانماق یتمز، عاینئ زاماندا شیرکتن آرئندئرئلمئش بیر ایمان اۇلمالئدئر. اینسان کندیسی ایچین بگندیگی هرحانگی بیر أشیادا یئپرانما گؤرۆرسە قابول أتمییۇر. پکی آللاە ساقاط بیر ایمانئ قابول أدر می؟ شۆبهەسیز کی آللاە کیرلتیلمیش، ایچینە پیسلیک بولاشمئش بیر ایمانئ آصلا قابول أتمز. کیشی أن فاضلا قۇرونماسئ گرکن ایمانئنئ اؤنمسەمزسە، آللاە بو کیمسەنین ایمانئنا هیچبیر دگر ورمز.
آللاە شؤیلە بویورماقتادئر:
الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمَانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولَئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَهُمْ مُهْتَدُونَ ﴿۸۲﴾ (سورة الأنعام)
ایمان أدیپ دە ایمانئنئ هرحانگی بیر ظولۆملە کیرلتمەینلر وار یا! گۆوندە (گۆونیلیر) اۇلما، ایشتە اۇنلارئن حاققئدئر. دۇغرویو وە گۆزلی یاقالایانلار دا اۇنلاردئر. (أنعام سورەسی؛ 82)
آللاە شیرکین أن بۆیۆک ظولۆم اۇلدوغونو آچئقلامئشتئر. (لۇقمان؛ 13) بو وە ایلگیلی دیگر آیتلر بیر آرادا دگرلندیریلدیگیندە شیرک قۇشانلارئن ایمانسئز اۇلمادئغئ، ترسینە ایمانئنئ کیرلتتیگی آنلاشئلماقتادئر. ایمانئنئ شیرکلە کیرلتنلرە آللاە گۆونجە ورمز، أمنییتتە اۇلانلار ایمانئ اۇلانلار دگیل، ایمانئنئ حایات بۇیو قۇرویوپ شیرک بولاشتئرمایانلاردئر. آللاهئن قۇروما، عاففەتمە، مۆکافات واعادئ بو کیمسەلر ایچیندیر. قورئانئن بیلدیردیگینە گؤرە ایمان أدنلرین چۇغو ایمانئنا شیرک بولاشتئرماقتادئر. دیمک کی، آصئل پرۇبلم ایمانسئزلئق دگیل، ایچیندە شیرک بارئندئران ایماندئر.
وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَهُمْ مُشْرِكُونَ ﴿۱۰۶﴾ أَفَأَمِنُوا أَنْ تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ أَوْ تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿۱۰۷﴾ قُلْ هَذِهِ سَبِيلِي أَدْعُو إِلَى اللَّهِ عَلَى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِكِينَ ﴿۱۰۸﴾ (سورة یوسف)
اۇنلارئن چۇغو شیرک قۇشمادان آللاها ایمان أتمزلر. یۇقسا بونلار آللاهئن عاذابئندان حپسینی ساراجاق بیر فلاکت گلمەسیندن وەیا فارقئندا دگیللرکن آنسئزئن باشلارئنا قئیامتین قۇپوورمەسیندن گۆون ایچیندە میدیرلر؟ دە کی: “ایشتە بنیم یۇلوم بودور؛ باصیرت اۆزەرە آللاها داعوت أدیۇروم. بن وە بانا اویانلار (ایشتە بؤیلەییز). بن آللاهئ تسبیح أدریم وە بن مۆشریکلردن دگیلیم.” (یوسوف سورەسی؛ 106-108)
