مئصئردا باشلانغئچتا قادئنلار أرککلرلە عاینئ حاقلارا صاحیب ایدییسەلر دە بو فاضلا اوزون سۆرمەمیش، فیرعاوونون أمرییلە کؤلەلشتیریلمیشلردیر. اویغارلئغئن بشیگی اۇلاراق بیلینن یونان’دا ایسە قادئن همن همن کؤلەلرلە بیر توتولموش، قۇجا قارئسئنئ دؤوەبیلدیگی گیبی باشقا بیریسینە دە آرماغان أدەبیلیردی. تۆم میراث أرکک چۇجوقلارا دۆشردی. بیر أرکگە أدیلەبیلەجک أن بۆیۆک کۆفۆر اۇنا؛ “قادئن” دەمکتی. بو آرادا قادئن تۆم کؤتۆلۆکلرین قایناغئ اۇلاراق دا قابول أدیلیۇردو. أسکی رۇما’دا قادئن باباسئندان قۇجاسئنا آقتارئلان بیر مالدئ. سۇنرالارئ قادئنا بیرچۇق حاق تانئنمئشسا دا أگیتیم أگسیکلیگی یۆزۆندن بو حاقلارئنئ قوللانامامئشتئر. (آقدمیر)
یاهودی وە حئریستیانلاردا قادئنئن هیچبیر دگری یۇقتو. ایسرائیل حوقوقوندا عائیلەدە أرکک موطلاق حاکیمدی. یاهودی قئزلارئ باباسئنئن أویندە بیلە حیذمتچی گیبییدیلر. بابا اۇنلارئ اۇنلارئ ساتابیلیردی. بۇشانما حاققئ کەیفی بیر صورتتە قۇجایا عائیدتی. قئزلار آنجاق باشقا بیر واریث بولونمادئغئ تاقدیردە باباسئنئن میراثئنا صاحیب اۇلابیلیرلردی. (تۇپالاۇغلو)
حئریستیان دین آداملارئنئن قادئنا باقئشئ ایسە دیگر تۇپلوملاردان فارقلئ دگیلدی. دۇلایئسئیلا حئریستیان تۇپلوملاردا یئللارجا قادئن آشاغئلانمئش، حۇرلانمئشتئر. دۆشۆنن، سۇرو سۇران قادئنلارئن؛ أنگیزیسیۇنون حئشمئنا اوغرادئغئ وە “جادئلئق” گرکچەسییلە یاقئلدئغئ اۇرتاچاغ آوروپاسئندا قادئنئن دورومونو شو سؤزلر اؤزتلەمکتەدیر. بیر قادئن أویندن دئشارئیا اۆچ کز چئقمالئدئر. وافتیز أدیلدیگی، أولندیگی وە اؤلدۆگۆ زامان.
دمۇکراسینین بشیگی سایئلان اینگیلترەدە قادئن موردار بیر یاراتئق سایئلدئغئندان اینجیلە أل سۆرەمزدی. بو ایلکل دوروم آنجاق کرال هنری’نین (1509-1547) زامانئندا اینگیلیز پارلامنتۇسوندان چئقان بیر قارارلا سۇنا أرەبیلدی. (اۇغان)
قادئنئن أسکی تۇپلوملاردا دؤنمین اینسانلئق دگرینە دنک یا دا اۆستۆندە موعاملە گؤردۆگۆنە یؤنەلیک بیلگیلر دە واردئر فاقاط اؤتەکینە گؤرە اۇلدوقچا آزدئر. مثەلا، أسکی دؤنملردە قادئن باعضئ آنا أرکیل عائیلە تیپیندە گؤرۆلدۆگۆ گیبی، دۇغورغانلئغئ وە وریملیلیگی سببییلە حایاتئن، برەکتین سمبۇلۆ اۇلاراق آلغئلانئردئ. آشئرئ درەجەدە قوتسانمئش وە نیهایت “قایبەلە، آرتمیس، ایشتار وب.” میتۇلۇژیک تانرئچا اؤرنکلریندەکی گیبی تاپئنما کۆلتۆنە دؤنۆشمۆشتۆر. (چاغئل)
گؤکآلپە گؤرە أسکی قاویملر ایچیندە هیچبیر قاویم تۆرکلر قادار قادئنا حاق ورمەمیشلر وە سایغئ گؤسترمەمیشلردیر. یینە گؤکآلپ’ە گؤرە أسکی تۆرکلردە قادئنلار آمازۇن (ساواشچئ قادئن) ایدی. (گؤکآلپ) أسکی تۆرکلردە تک أشلیلیک حاکیمدی. گلەنکلر چۇجوغو اۇلماما، حاستا اۇلما گیبی زۇرونلو دوروملار حاریج چۇق أشلیلیگە مۆساعادە أتمزدی. بونونلا بیرلیکتە أسکی تۆرکلردە جاریەلیک مەوجودتو. “کۆݣ” وە “اۇلجا” آدلارئ جاریە آنلامئندا قوللانئلئردئ. قادئن دەولت یؤنتیمیندە، تۇپلوم منفاعاتلارئندا، عائیلە ایچیندە وە أکۇنۇمیک حایاتتا أشی ایلە أشیت سؤز حاققئنا صاحیب وە أشی قادار ایشین ایچیندەدیر. (آوجئ) تۆرک قادئنلارئ ایسلامئ قابول أتمەدن اؤنجەکی حاقلارئنئ، قابول أدینجە دە سۆردۆردۆلر. چۆنکی بو حاقلارا ذاتن صاحیبلردی. (جان)
جاهیلیە عاراب تۇپلوموندا قادئنلار گنل اۇلاراق ایکی صئنئف تشکیل أدیۇرلاردئ: آ- حۆرلر، ب- جاریەلر. حۆر قادئنلارئن دورومو، جاریەلردن چۇق فارقلئ ایدی. بیلحاصصا مککە، یثریب (مدینە) وە طائیف گیبی شهیرلرین قابیلە رئیسی وە آریستۇکرات عائیلەلرین قادئنلارئ داحا ایمتیازلئ بیر قۇنوما صاحیبتی.
جاهیلیە عاراب تۇپلوموندا حۆر قادئنلار بیر أرکک چۇجوق آناسئ اۇلدوقتان سۇنرا تۇپلام قاتئندا ایعتیبار قازانماسئنا راغمن، جاریەلرین وەیا غازوەلردە أسیر آلئنان قادئنلارئن گیچبیر دگری وە ایعتیبارئ یۇقتو. اۇ بیر متاع موعاملەسی گؤرمکتەیدی.
جاهیلیە عاراب تۇپلوموندا، سۇسیال حایاتئن دگیشیک آلانلارئندا باشارئلئ اۇلان حاتتا أتکینلیک، ایعتیبار وە نۆفوذ قورما یؤنۆیلە أرککلردن داحا ایلری بیر دۆزەیە یۆکسلەبیلمیش قادئنلارئن وارلئغئ بیلینمکتەدیر. ایسلامئن دۇغوشونا یاقئن اۇلان جاهیلیە دە کیمی قادئنلارئن یؤنتیجیلیک یاپتئغئ دا بیر گرچکتیر. مثەلا، جاهیلیە دؤنمیندە اوزون یئللار آمالیکا قابیلەسینە منسوب اۇلان أز-زببا ایسیملی بیر قادئن یؤنتیجیلیک، لۇقمان قئزئ صوهر ایسیملی بیر قادئن ایسە اۇردو قۇموتانلئغئ یاپمئشلاردئر.
موحاممدین (ع) أشی حاتیجەنین دە بو دؤنمدە تیجارت یاپتئغئ بیلینمکتەدیر.
آنتیک یونان دمۇکراسیسینە گؤرە تۆم واطانداشلارئن یؤنتیمدە سؤز حاققئ بولونماقتادئر. آنجاق کؤلەلر هیچبیر زامان، قادئنلار وە چۇجوقلار ایسە باعضئ ایستیثنایی دوروملار دئشئندا واطانداش اۇلاراق سایئلمادئغئ ایچین بو دمۇکراسی سادەجە واطانداش اۇلان أرککلرە وریلمیش بیر دمۇکراسیدیر. یاعنی آنتیک یونان دمۇکراسیسی تۇپلومسال هۇمۇژنلیگی ساغلایان بیر یاپئیا صاحیب دگیلدیر. بو دورومدا قادئن هر زامان ایکینجی واطانداش موعاملەسی گؤرمکتەدیر.
أسکی یونان تۇپلومو أرککلردن وە دیگرلریندن اۇلوشماقتادئر. حاق صاحیبی وە واطانداش اۇلمانئن قۇشوللارئ آتینالئ، اؤزگۆر وە أرکک اۇلماقتئر. یونان حوقوقو قاپسامئندا یابانجئلار، کؤلەلر وە قادئنلار دۆشۆک بیر قۇنومدا اۇلوپ حاق أهلییتی اۇلمادئغئ قابول أدیلیردی.
قادئن عالەیهیندە اۇلان تۆم بو یاقلاشئملار، قادئنئن یۇقتان وار اۇلان باغئنسئز بیر یاراتئلئشلا دگیل، أرکگە باغلئ اۇلاراق یاراتئلان بیر وارلئق اۇلدوغو دۆشۆنجەسیندن قایناقلانماقتادئر.
ایکینجی بؤلۆم
أرکک وە قادئنئن یاراتئلئشئ
قادئنئن أرکگە باغلئ اۇلاراق یاراتئلدئغئ آلغئسئ، تەوراتتا قادئنئن یاراتئلئش قئصصاسئنئن یۇروملارئندا دا أتکیسینی گؤسترمیشتیر.
تەوراتئن دا ایچیندە یر آلدئغئ أسکی عاهید’دە، “ألۇهیست متین وە یاهویست متین” اۇلماق اۆزەرە قادئنئن یاراتئلئشئ ایکی آیرئ متیندە تاصویر أدیلمیشتیر.
یاراتئلئش (تکوین) کیتابئنئن ایلک بابئندا یر آلان ألۇهیست متیندە تاصویر أدیلن “قادئن” ایلە ایکینجی بابدان ایعتیبارن یاهویست متیندە آنلاتئلان “قادئن” فیگۆرۆ وە بونا باغلئ اۇلاراق صاحیب اۇلدوغو ایستاتۆ بیربیریندن اۇلدوقچا فارقلئدئر. تکوین کیتابئنئ تشکیل أدن وە فارقلئ دؤنملردە تەلیف أدیلدیگی قابول أدیلن یاهویست متینلر، ایسرائیل اۇغوللارئنئن تاریح ایچریسیندە قادئنا قارشئ گلیشتیردیگی ایکی فارقلئ طاورئ دا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
تکوین کیتابئنئن 1، 2 وە 3-نجۆ بابلارئ آراسئندا یر آلان ألۇهیست متیندە قادئن، اینسانئن یاراتئلئشئ چرچیوەسیندە ألە آلئنماقتا، بو یاراتئلئش قئصصاسئندا أرکک وە قادئن بیرلیکتە “اینسانئ” اۇلوشتورماقتادئرلار. سؤز قۇنوسو متیندە “قادئنئن” ایستاتۆسۆ ایلە أرکگین ایستاتۆسۆندە هرحانگی بیر فارقلئلئق گؤرۆلمەمکتەدیر.
یاهویست متیندە یر آلان قئصصادا ایسە آدمین یاراتئلئش غایەسینین تۇپراغئ ایشلەمک، قادئنئن یاراتئلئش غایەسینین دە سادەجە وە سادەجە آدمە یاردئمجئ اۇلماقتان عیبارت اۇلدوغو ایفادە أدیلمکتەدیر.
یاهویست متیندە قادئن یاراتئلمادان اؤنجە آدمە یاردئمجئ اۇلاراق وارلئغئن اؤنجە حایوانلار آراسئندا آراندئغئ، حایوانلار آراسئندا آدمە اویغون بیر یاردئمجئ بولونمایئنجا آدمدن آلئنان بیر پارچادان یاراتئلدئغئ، آدمدن آلئنان پارچانئن ایسە اۇنون گۆچلۆ طارافئندان دگیل، وۆجودونون أن ضایئف پارچاسئ اۇلان قابورغا کمیگیندن آلئناراق یاراتئلدئغئ؛ بؤیلەجە قادئنئن هم آدمدن یاعنی “أرکگە عائید بیر پارچادان” هم دە اۇنون أن ضایئف پارچاسئندان یاراتئلمئش بیر وارلئق اۇلدوغو ایفادەلری یر آلماقتادئر. قادئنئن یاراتئلئشئ حاققئندا تاریح بۇیونجا بلیرلەیجی اۇلان یاهویست متین دە قادئن ایچین تثبیت أدیلن قۇنوم اۇلموشتور.
