اؤن سؤز
اینسانلئق تاریحی بۇیونجا قادئن؛ باباسئنئن، قۇجاسئنئن وەیا یاقئن آقراباسئ اۇلان بیر أرکگین مۆلکییتیندە اۇلان، بیر کؤلە گیبی ساتئلابیلن یاحود هرحانگی بیر نیدنلە جزالاندئرئلان حاتتا اؤلدۆرۆلەبیلن بیر وارلئق اۇلاراق گؤرۆلۆمۆش، قادئن عالەیهینە یاپئلان اۇنجا حاقسئزلئقلار ایلاهی قایناقلئ کیتابلارئن آصلئندان قۇپارئلاراق یۇروملانماسئ نتیجەسیندە هر دؤنمدە دینە مال أدیلمیشتیر.
ایسلامئن قادئنا وردیگی حاقلار، رسولوللاهئن وفاتئندان قئسا بیر سۆرە سۇنرا ألیندن آلئنمئش، قورئان دئشئ أتکنلردن اۇلوشان قادئن عالەیهیندەکی گؤرۆشلر دینین أمیرلرییمیش گیبی مۆسلۆمان قادئنلارئن حایاتئنئن مرکزینە اۇتورتولموشتور.
قادئنئ سۇسیال حایاتتان اوزاق توتماق ایچین اویدورولان ریوایتلری رسولوللاها نیسبت أدیلەرک قورولان بو سیستمدە، قادئنئن قۇجاسئنا ایطاعات أتمەسی، ایطاعات أتمەین قادئنئن دؤوۆلمەسی، قۇجانئن قارئسئنئ قۇلایلئقلا بۇشایابیلمەسی، فاقاط قۇجاسئنئن راضئ اۇلماماسئ حالیندە قادئنئن قۇجاسئنئ بۇشایامایاجاغئ، چۇجوقلارئن ولیلری طارافئندان کۆچۆک یاشتا أولندیریلەبیلەجگی یؤنۆندەکی حۆکۆملر ایسلام فئقهئندا یر آلمئشتئر.
بو کیتابتا، باعضئ اویغارلئقلارئن قادئنا باقئش آچئلارئنا قئساجا تماس أدیلەرک قادئنئن یاراتئلئشئ، حاقلارئ وە مۆمین بیر قادئنئن یوموشلارئ، سۇقاغا چئقارکن ناسئل گیینەجگی، کیمە ایطاعات أتمەسی گرکتیگی، قۇجانئن قارئسئنئ دؤومە یتکیسینین اۇلوپ اۇلمادئغئ، نیکاح چاغئ وە بۇشانما ایلە ایلگیلی حوصوصلار، قادئنلارئن عیبادت حاقلارئنئن قئسئتلانماسئ، کۆچۆکلرین أولندیریلمەسی وە رسولوللاە آدئنا قادئن عالەیهینە اویدورولان حادیثلر، قورئان پرسپکتیفیندە ألە آلئناراق بو قۇنولاردا یویئنلانمئش کیتاب وە ماقالەلردن ایستیفادە أدیلمک صورتییلە تثبیت اۇلونان حوصوصلار قایناقلارئ گؤستریلەرک اۇرتایا بیر باقئش آچئسئ قۇنولمایا أن نیهایتیندە دە قورئانا آیقئرئ اۇلدوغو آنلاشئلان بیرچۇق اویغولامالارئن ایسلام فئقهئنا حانگی یۇللارلا گیردیگی تثبیت أدیلمەیە چالئشئلمئشتئر.
بو کیتابلا ایلگیلی چالئشمالارئمدا شاحصئما گؤستردیگی یاردئملارئندان دۇلایئ پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر حۇخامئزا تشککۆرلریمی بیر بۇرچ بیلیریم.
غایرت بیزدن، باشارئ آللاەتاندئر.
صئدئقا بایاۇغلو
بیرینجی بؤلۆم
یاراتئلئشتان بوگۆنە قادار
قادئن اۇلغوسو
دۆنیا نۆفوسونون آشاغئ یوقارئ یارئسئنئ اۇلوشتوران قادئنئن وارلئغئ، وار اۇلوش نیدنلری، ناسئل یاراتئلدئغئ قارشئ جینسی اۇلان أرککلە أشیت اۇلوپ اۇلمادئغئ، حاتتا باعضئ فلسفەجیلرجە اینسان اۇلوپ اۇلمادئغئ عاصئرلارجا تارتئشئلان قۇنولارئن باشئندا گلمیشتیر.
بؤیلەسی چارپئق بیر باقئش آلانئ قارشئسئندا کندیسینە یر أدینمەیە چالئشان قادئنئن أسکی مدەنییتلردە اینسانلئق دگرینە دنک یا دا اۆستۆندە موعاملە گؤردۆگۆ اۇلموشسا دا بو چۇق سۆرمەمیش، آنا أرکیل دؤنملرین یرینی آلان آتا أرکیل یاپئلاردا قادئن اینسانلئق دگرلرینین آلتئندا موعاملە گؤرمەیە دوام أتمیشتیر.
گۆجۆ ألینە آلان دیندن اوزاق یا دا دینی دگرلری تاحریباتا اوغرامئش تۇپلولوقلارئن اۇلوشتوردوغو آلغئلارلا باسقئلاناراق کندی حاققئندا قارار ورەمەین، باباسئ وەیا قۇجاسئ یاحود عائیلەنین دیگر أرککلری طارافئندان آلئنئپ ساتئلان بیر مال گیبی گؤرۆلن قادئنلارئن حاقلارئ تۆمۆیلە ألیندن آلئناراق سۇسیال حایاتتان اوزاقلاشتئرئلمئشلاردئر. عاصئرلار بۇیونجا آشاغئلانان قادئنئن دگر گؤردۆگۆ تک آلان ایسە سادەجە اۇنون آننەلیک واصفئ اۇلموشتور. بو آلاندا بیلە قادئنئن حاق أتتیگی دگری ألدە أدەمەدیگی جۇغرافیالار اۇلموشتور.
أسکی مدەنییتلردن ایلک یازئلئ قایناقلارا صاحیب اۇلان سۆمرلردە عائیلە مۆئسسەسەسی، أولنەجک أرکگین قئزئن باباسئنا ایکی طارافئن آنلاشتئغئ بیر مبلاغئ ورمەسییلە باشلئیۇر وە بو سؤزلشمە، تابلتلرە یازئلاراق رسمی حالە گتیریلیۇردو.
بورادان آنلاشئلدئغئنا گؤرە سۆمر تۇپلوموندا قادئن حۆر وە باغئنسئز دگیلدی. چۆنکی کندیسی حاققئنداکی تۆم حاقلار باباسئ یۇلویلا باشقاسئنا دەورەدیۇردو. بونا عیلاوەتن بو تۇپلوم یاپئسئندا تک أولیلیک حاکیمدی. فاقاط أرکک چۇجوغو اۇلمادئغئ تاقدیردە باشقا قادئنلار ایلە دە أولنەبیلیۇرلاردئ.
هیتیت قانونلارئنئن گنل موحتواسئندان، هیتیت تۇپلوموندا آتا أرکیل بیر یاپئنئن اۇلدوغو وە هیتیتلردە أولیلیک قورومونون بۆتۆن آتا أرکیل تۇپلوملاردا اۇلدوغو گیبی قادئنئن ساتئن آلئنماسئ أساسئنا دایاندئغئ اۇرتایا چئقماقتادئر. (قئنال) بؤیلە بیر اویغولامادا داماد، قئزا؛ “کوساتا” دەنیلن بیر آغئرلئق پاراسئ اؤدەمکتە؛ بابا ایسە قئزئ أویندن چئقارکن بابا میراثئنا قارشئلئق اۇلاراق “ایۋارو” دەنیلن بیر چەییز پاراسئ ورمکتەدیر. بؤیلەجە أولیلیگین هنۆز اۇلوشمایا باشلاماسئ ایلە أرکگین اؤنە چئقتئغئ گؤرۆلمکتەدیر. آنجاق شو نۇقطانئن اؤزللیکلە بلیرتیلمەسی گرکیر کی، هیتیت’لردە أرکگین قادئن اۆزەریندەکی مۆلکییت حاققئ، رۇمالئلاردا اۇلدوغو گیبی حودودسوز، قایئدسئز وە شارطسئز دگیلدیر. (ممیش) بونا راغمن هیتیت عائیلەسیندە بابانئن أشی وە چۇجوقلارئ اۆزەریندە بۆیۆک اۇتۇریتەسی واردئر. نیتەکیم بابا ایستەرسە چۇجوقلارئنئ ساتابیلیر وەیا تاضمینات اۇلاراق ورەبیلیردی.
أسکی چینلیلر دە قادئن قۇجاسئنئن کؤلەسی سایئلمئشتئر. قادئن، قۇجاسئ وە چۇجوقلارئیلا بیرلیکتە ییمگە اۇتوراماز، آیاقتا دورور، اۇنلارا حیذمت أدردی.
أسکی هیند تۇپلوموندا دا قادئنئن أولنمە وە میراث حاققئ یۇقتو. مانو قانونو اۇنو، چۇجوقلوغوندا باباسئنا، گنچلیگیندە قۇجاسئنا، قۇجاسئنئن اؤلۆمۆندن سۇنرا دا اۇغلونا وەیا قۇجاسئنئن آقراباسئندان بیر أرکگە باغلئ اۇلمایا مجبور أتمیشتی. ودا’لاردا قادئن قاسئرغادان، اؤلۆمدن، زهیردن وە یئلاندان داحا کؤتۆ بیر یاراتئق اۇلاراق تاصویر أدیلمیشتیر.
بودیزم اؤنجەسی وە سۇنراسئ دؤنمدە هیندیستاندا قادئن، أرکگە عائید بیر أشیا /مال اۇلاراق گؤرۆلمکتە ایدی. قادئنئن دگری؛ باباسئ، أرکک قاردشی، قۇجاسئ وە اۇغلونا نە نە اؤلچۆدە یارارلئ اۇلدوغونا گؤرە بلیرلنیردی. بوددا’نئن دؤنمیندە قادئنلارئن قۇنومو، اؤزللیکلە دینی اویغولامالار آلانئندا چۇق قارماشئق بیر یاپئ عارض أتمکتەیدی. قادئنلارئن قوتسال متینلری اۇقوما، تانرئلارا یالنئز باشئنا سونوم یاپما، ماعنەوی قورتولوشو آراما گیبی حاق وە یتکیلری یۇقتو. اۇنلار ایچین قورتولوش سادەجە گؤنۆلدن تسلیمییت وە أشلرینە حیذمت ایلە مۆمکۆندۆ.
مئصئردا باشلانغئچتا قادئنلار أرککلرلە عاینئ حاقلارا صاحیب ایدییسەلر دە بو فاضلا اوزون سۆرمەمیش، فیرعاوونون أمرییلە کؤلەلشتیریلمیشلردیر. اویغارلئغئن بشیگی اۇلاراق بیلینن یونان’دا ایسە قادئن همن همن کؤلەلرلە بیر توتولموش، قۇجا قارئسئنئ دؤوەبیلدیگی گیبی باشقا بیریسینە دە آرماغان أدەبیلیردی. تۆم میراث أرکک چۇجوقلارا دۆشردی. بیر أرکگە أدیلەبیلەجک أن بۆیۆک کۆفۆر اۇنا؛ “قادئن” دەمکتی. بو آرادا قادئن تۆم کؤتۆلۆکلرین قایناغئ اۇلاراق دا قابول أدیلیۇردو. أسکی رۇما’دا قادئن باباسئندان قۇجاسئنا آقتارئلان بیر مالدئ. سۇنرالارئ قادئنا بیرچۇق حاق تانئنمئشسا دا أگیتیم أگسیکلیگی یۆزۆندن بو حاقلارئنئ قوللانامامئشتئر. (آقدمیر)
یاهودی وە حئریستیانلاردا قادئنئن هیچبیر دگری یۇقتو. ایسرائیل حوقوقوندا عائیلەدە أرکک موطلاق حاکیمدی. یاهودی قئزلارئ باباسئنئن أویندە بیلە حیذمتچی گیبییدیلر. بابا اۇنلارئ اۇنلارئ ساتابیلیردی. بۇشانما حاققئ کەیفی بیر صورتتە قۇجایا عائیدتی. قئزلار آنجاق باشقا بیر واریث بولونمادئغئ تاقدیردە باباسئنئن میراثئنا صاحیب اۇلابیلیرلردی. (تۇپالاۇغلو)
