آلی عیمران سورەسینین 14-نجۆ آیتیندە اینسانلارئ أن چۇق أتکیلەین وارلئق قادئنلاردئر. بو یۆزدن قادئنئن چۇق ایی قۇرونماسئ گرکیر. آللاە مۆسلۆمان کافیر، حۆر أسیر آیرئمئ یاپمادان؛ ناموسونو قۇرویان هر قادئنا “موحصانا = مُحصَنَة” دەمیشتیر. موحصانا؛ “ح-ص-ن” کؤکۆندن تۆرەمیشتیر. “حئصن” قالعە آنلامئندادئر. (حاشر؛ 2) دۇلایئسئیلا موحصانا؛ قالعە ایچینە آلئنمئش گیبی قۇرونان قادئن اۇلور. قادئن هر شەیدن اؤنجە کندینی قۇرومالئدئر. أسیر قادئنلارئن أولندیریلمەسی ایلە ایلگیلی آیتلردن بیریندە “موحصانا” شؤیلە تانئملانمئشتئر:
… غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ… ﴿۲۵﴾ (سورة النساء)
… صاحیح أولیلیک دئشئندا بیر أرککلە یاشامایان وە بیر أرککلە گیزلی آچئق بیرلیکتە بولونمایان قادئن… (نیسا سورەسی؛ 25)
قورئاندا أولی قادئنا “موحصانا” دەنیر. (نیسا؛ 24) چۆنکی أولندیکتن سۇنرا دا أشی دئشئندا هیچبیر أرککلە بولونماز وە گیزلی آچئق بیر آرادا اۇلماز. بؤیلە قادئنلارا آللاە؛ “صالیحا /ایی قادئن” دەر وە اۇنلارئ شو شکیلدە تانئملار:
… فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… صالیحا (ایی قادئنلار)، آللاها ایچتن بۇیون أگن وە آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق کیمسە گؤرمزکن دە کندیسینی اؤزنلە قۇرویانلاردئر… (نیسا سورەسی؛ 24)
ایشتە بونلار؛ “عانیە” یاعنی “أشلریندن باشقاسئیلا ایلگیلنمەین قادئنلاردئر. اۇنون ایچین نبیمیز بونلارئن قۇجاسئنا شونلارئ سؤیلەمیشتیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عانیەدیر (سیزدن باشقاسئیلا ایلگیلنمزلر). اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
أرکگین یوموشو، أشینی قۇروماق وە ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماقتئر. قادئنلارئ أشلرینین أسیری گؤرمک ایستەینلر، قورئانئ دەورە دئشئ بئراقماقلا قالمامئشلار، نبیمیزدن یاپئلان ریوایتتە گچن “عانیە” کلیمەسینین اۆزەریندە دە اۇینامئشلاردئر. “عانیە” یوقارئدا بلیرتتیگیمیز گیبی، بیر شەیە گرکن اؤزنی گؤسترمە آنلامئنداکی “عَانِیة” کؤکۆندن ایسمی فاعیل یاعنی أیلمی یاپانئ گؤسترن کلیمەدیر.
“عانیە”؛ بیر شەیی زۇرلا ألە گچیرمە آنلامئنداکی “عُنُو” کؤکۆندن دە اۇلابیلیر، ایسمی فاعیل أیلمی یاپانئ گؤستردیگی ایچین بو کؤکتن تۆرەین عانیە’نین آنلامئ؛ “بیرینی أسیر آلان قادئن” اۇلور. نبیمیزدن ریوایت أدیلن بیر باشقا حادیثتە دە بو کؤکتن تۆرەین “عانیە” کلیمەسی قوللانئلمئشتئر:
“بن واریثی اۇلمایانئن واریثیییم. عانیەسینی (اۇنو أسیر آلان شەیی) چؤزر مالئنا میراثچئ اۇلوروم. (أبو داوود)
أگر نبیمیزین یوقارئداکی سؤزۆندە گچن “عانیە” بو عانیە ایسە حادیثین آنلامئ شو اۇلور:
“قادئنلارئنئز یانئنئزدا سیزی أسیر أدن کیشیلردیر.”
بؤیلە بیر آنلام قادئنئ أسیر یاپماز، أرکگی أسیر یاپار.
“عُنُو” بۇیون أگمە (خضوع) آنلامئنا گلدیگی ایچین “عانیە”یە بۇیون أگن قادئن دەنیلەبیلیر. بو دورومدا قۇجاسئنئن ماعروفا یاعنی قورئان اؤلچۆلرینە اویغون ایستکلرینە بۇیون أگن آنلامئندا اۇلور. آللاە تعالا بیر آیتتە قۇجالارا شو أمری ورمیشتیر:
… وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ… ﴿۱۹﴾ (سورة النساء)
… قادئنلارئنئزلا ماعروفا (قورئان اؤلچۆلرینە) اویغون اۇلاراق گچینین!.. (نیسا سورەسی؛ 19)
أسیر أفندیسینە بۇیون أگدیگیندن “عانیە”یە أسیر آنلامئ دا وریلەبیلیر آما أشلرین أولیلیک ایچیندە بیربیرینە مشروع ایستکلرینە بۇیون أگمەسی هیچبیر زامان أکسیکلیک اۇلاراق نیتەلنەمز. ماعال أسف سؤزلۆکلردە بۆیۆک بیر چارپئتما یاپئلمئش، یوقارئداکی حادیث، دلیل گؤستریلەرک کلیمەیە “أسیر قادئن” آنلامئ وریلمیشتیر.
بنزەر ساپتئرما تفسیرلردە دە یاپئلمئش، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی (آللاها) ایچتن بۇیون أگن قادئنلار آنلامئنا گلن “قانتات” کلیمەسینە؛ “سۆرکلی قۇجاسئنا ایچتن وە صامیمییتلە بۇیون أگن قادئن” آنلامئ وریلمیشتیر وە قادئنئ کؤلە یاپان آنلایئش بو آیتلە دستکلنمیشتیر. بو داحا بۆیۆک بیر ساپمادئر. چۆنکی “قانتات” کلیمەسی قورئاندا آللاها ایچتن بۇیون أگن أرککلر آنلامئنداکی “قانتین” ایلە بیرلیکتە دە گچر.
إِنَّ الْمُسْلِمِينَ وَالْمُسْلِمَاتِ وَالْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ وَالْقَانِتِينَ وَالْقَانِتَاتِ… ﴿۳۵﴾ (سورة الأحزاب)
مۆسلۆمان أرککلر وە مۆسلۆمان قادئنلار، مۆمین أرککلر وە مۆمین قادئنلار، (آللاها) ایچتن بۇیون أگرلر… (آحزاب سورەسی؛ 35)
بو آیتتە “قانتات” کلیمەسینە ایتتیفاقلا؛ “آللاها ایچتن بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئ ورن تفسیرلرین؛ نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی “قانتات” کلیمەسینە؛ “قۇجاسئنا ایچتن وە صامیمییتلە بۇیون أگن قادئنلار” آنلامئ ورمەسی قابول أدیلەمز. چۆنکی آدم وە حاووا ایلە ایلگیلی شو آیت؛ “قانتات” کلیمەسینە اۇ آنلامئن وریلمەسینی ایمکانسئز قئلار:
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى ﴿۱۲۳﴾ (سورة طە)
(آللاە، آدم ایلە حاووایا) دەدی کی: “ایکینیز بیرلیکتە اۇ باغچەدن اینین. هر بیرینیز دیگرینە دۆشماندئر! طارافئمدان بیر رهبر (کیتاب) گلیر دە کیم رهبریمە اویارسا نە یانلئش یۇلا گیرر نە دە موتسوز اۇلور.” (طاها سورەسی؛ 123)
دیمک کی آدم ایلە حاووا بیربیرینە دگیل، آللاها بۇیون أگمک زۇروندایمئشلار.
