ایکینجی بؤلۆم
أرکک وە قادئنئن یاراتئلئشئ
قادئنئن أرکگە باغلئ اۇلاراق یاراتئلدئغئ آلغئسئ، تەوراتتا قادئنئن یاراتئلئش قئصصاسئنئن یۇروملارئندا دا أتکیسینی گؤسترمیشتیر.
تەوراتئن دا ایچیندە یر آلدئغئ أسکی عاهید’دە، “ألۇهیست متین وە یاهویست متین” اۇلماق اۆزەرە قادئنئن یاراتئلئشئ ایکی آیرئ متیندە تاصویر أدیلمیشتیر.
یاراتئلئش (تکوین) کیتابئنئن ایلک بابئندا یر آلان ألۇهیست متیندە تاصویر أدیلن “قادئن” ایلە ایکینجی بابدان ایعتیبارن یاهویست متیندە آنلاتئلان “قادئن” فیگۆرۆ وە بونا باغلئ اۇلاراق صاحیب اۇلدوغو ایستاتۆ بیربیریندن اۇلدوقچا فارقلئدئر. تکوین کیتابئنئ تشکیل أدن وە فارقلئ دؤنملردە تەلیف أدیلدیگی قابول أدیلن یاهویست متینلر، ایسرائیل اۇغوللارئنئن تاریح ایچریسیندە قادئنا قارشئ گلیشتیردیگی ایکی فارقلئ طاورئ دا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
تکوین کیتابئنئن 1، 2 وە 3-نجۆ بابلارئ آراسئندا یر آلان ألۇهیست متیندە قادئن، اینسانئن یاراتئلئشئ چرچیوەسیندە ألە آلئنماقتا، بو یاراتئلئش قئصصاسئندا أرکک وە قادئن بیرلیکتە “اینسانئ” اۇلوشتورماقتادئرلار. سؤز قۇنوسو متیندە “قادئنئن” ایستاتۆسۆ ایلە أرکگین ایستاتۆسۆندە هرحانگی بیر فارقلئلئق گؤرۆلمەمکتەدیر.
یاهویست متیندە یر آلان قئصصادا ایسە آدمین یاراتئلئش غایەسینین تۇپراغئ ایشلەمک، قادئنئن یاراتئلئش غایەسینین دە سادەجە وە سادەجە آدمە یاردئمجئ اۇلماقتان عیبارت اۇلدوغو ایفادە أدیلمکتەدیر.
یاهویست متیندە قادئن یاراتئلمادان اؤنجە آدمە یاردئمجئ اۇلاراق وارلئغئن اؤنجە حایوانلار آراسئندا آراندئغئ، حایوانلار آراسئندا آدمە اویغون بیر یاردئمجئ بولونمایئنجا آدمدن آلئنان بیر پارچادان یاراتئلدئغئ، آدمدن آلئنان پارچانئن ایسە اۇنون گۆچلۆ طارافئندان دگیل، وۆجودونون أن ضایئف پارچاسئ اۇلان قابورغا کمیگیندن آلئناراق یاراتئلدئغئ؛ بؤیلەجە قادئنئن هم آدمدن یاعنی “أرکگە عائید بیر پارچادان” هم دە اۇنون أن ضایئف پارچاسئندان یاراتئلمئش بیر وارلئق اۇلدوغو ایفادەلری یر آلماقتادئر. قادئنئن یاراتئلئشئ حاققئندا تاریح بۇیونجا بلیرلەیجی اۇلان یاهویست متین دە قادئن ایچین تثبیت أدیلن قۇنوم اۇلموشتور.
سؤزۆ أدیلن متین شؤیلەدیر:
راب تانرئ، آدمە درین بیر اویقو وردی. آدم اویورکن راب تانرئ اۇنون قابورغا کمیگیندن بیرینی آلئپ یرینی أتلە قاپلادئ. آدمدن آلدئغئ قابورغا کمیگیندن بیر قادئن یاراتاراق اۇنو آدمە گتیردی. آدم؛ “ایشتە بو بنیم قابورغا کمیگیندن آلئنمئش کمیک، أتیمدن آلئنمئش أتتیر،” دەدی. “اۇنا قادئن دەنیلەجک. چۆنکی اۇ آدامدان آلئندئ.”
قورئانئ کریم کندیندن اؤنجە ایندیریلمیش اۇلان کیتابلارئ هم تاصدیق أتتیگینی هم دە قۇروندوغونو بیلدیرمکتەدیر. بو قۇنوداکی بیر آیت شؤیلەدیر:
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ وَأَنْزَلَ التَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ ﴿۳﴾ (سورة آل عمران)
گرچکلری ایچرن وە کندیندن اؤنجە ایندیریلمیش کیتابلارئ تاصدیق أدن بو کیتابئ سانا، اۇ ایندیرمیشتیر. تەوراتئ وە اینجیلی دە اۇ ایندیرمیشتیر. (آلی عیمران سورەسی؛ 3)
تاصدیق، بیر شەیین دۇغرولوغونو اۇنایلاماقتئر. آنجاق اؤنجەکی کیتابلارئن تاصدیقی، قورئانئ کریمین آیتلرییلە سئنئرلئدئر.
آللاە تعالا باقارا سورەسینین 2-نجی آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ ﴿۲﴾ (سورة البقرة)
ایشتە اۇ کیتاب، بودور. بو قۇنودا شۆبهە یۇقتور. (باقارا سورەسی؛ 2)
اۇ کیتاب یاعنی آدمدن (ع) بری هر نبییە وریلن کیتاب.
آدمدن (ع) ایعتیبارن هر نبییە وریلن کیتابلارئ بۆنیەسیندە تۇپلایان قورئانئ کریمدە أرکک وە قادئنئن یاراتئلئشئ ایلە ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً… ﴿۱﴾ (سورة النساء)
أی اینسانلار! سیزی نفسی واحیدەدن یاراتان، هر بیرینیزین أشینی دە نفسی واحیدەدن یاراتان وە اۇ ایکیسیندن پک چۇق أرکگی وە قادئنئ یر یۆزۆنە یایان راببینیزە قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن!.. (نیسا سورەسی؛ 1)
آیتتە، قادئنئن وە آدمین عاینئ اؤزدن یاعنی “نفسی واحیدەدن” یاراتئلدئغئنئن ایفادە أدیلمەسی، أرکگین دە قادئنئن دا باغئنسئز اۇلاراق یاراتئلدئغئنئ گؤسترمکتەدیر.
یاراتئلئش (تکوین) کیتابئنئن ایلک بابئندا یر آلان ألۇهیست متیندە تاصویر أدیلن قادئنئن یاراتئلئشئ ایلە ایلگیلی ایفادەلری قورئانئ کریم تاصدیق أتمکتەدیر. چۆنکی هر ایکی کیتابتا دا قادئنئن باغئنسئز یاراتئلدئغئندان سؤز أدیلمکتەدیر.
ألۇهیست متیندە گچن ایفادەلری قورئانئ کریمین تاصدیق أتمەسی، یاهویست متیندە گچن “قادئنئن آدمین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ” ایفادەلرین دۇغرو اۇلمادئغئنئ گؤسترمکتەدیر.
آللاە تعالا، مائیدە سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە ایسرائیل اۇغوللارئنئن کلیمەلرین آنلاملارئنئ یرلریندن قایدئراراق تاحریف أتتیگینی بیلدیرمکتەدیر. باقارا سورەسینین 59-نجو آیتیندە دە؛ “ایچیندن یانلئش داورانانلار، کندیسینە أمرەدیلنین یرینە باشقا بیر سؤز سؤیلەدیلر.” دەمکتەدیر.
بو آیتلر، یاراتئلئش (تکوین) کیتابئندا یاپئلمئش اۇلان آنلام قایدئرماسئنئن نیدنلرینی اۇرتایا قۇیماقتادئر.
تەورات وە اینجیل مئاللرینە سۇقوشتورولان باعضئ یانلئشلار بیزە حادیث اۇلاراق گچیپ تفسیرلرە دە آقتارئلمئشتئر. نیسا سورەسینین بیرینجی آیتینین تفسیریندە؛ “قادئنئن، أرکگین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ” یؤنۆندەکی ایفادەلر أبو هورەیرە’دن گلن بیر ریوایتە دایاندئرئلماقتادئر.
سؤزۆ أدیلن ریوایت شؤیلەدیر:
آللاهئن ألچیسی (ع) دەدی کی: “قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین، چۆنکی قادئن قابورغا کمیگیندن یاراتئلمئشتئر. قابورغانئن أن أگری یری اۆستۆدۆر. اۇنو دۆزلتمەیە چالئشئرسان قئرارسئن، بئراقئرسان أگری قالئر. سیز قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین.”
