ملکلر؛ “اۇرادا قارشتئرئجئلئق یاپاجاق وە قان دؤکەجک بیریلرینی می اۇلوشتورںۆرسون؟” دەرکن، بو سیستمدن دویدوغو أندیشەیی آقتارمئشلاردئر. آللاە تعالا بونون اۇلمایاجاغئنئ سؤیلەمەمیش آما ملکلرین بیلمەدیگی شەیلر اۇلدوغونو بلیرتمیشتیر. بو آیتە دایانئلاراق اینسانئن، آللاهئن حالیفەسی اۇلدوغو ایددیعا أدیلیر. حالیفە، کندیندن اؤنجەکینین یرینە قۇنان وە اۇنون ماقامئنا گچن کیشیدیر. اؤنجەکی کیشی یا اۇرادا بولونمامالئ وەیا عاجیز یاحود اؤلمۆش اۇلمالئدئر. بونلار آللاە حاققئندا دۆشۆنۆلەمز. اؤیلە ایسە اینسان آللاهئن دگیل، آنجاق بیر باشقا اینسانئن حالیفەسی اۇلابیلیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا دَاوُودُ إِنَّا جَعَلْنَاكَ خَلِيفَةً فِي الْأَرْضِ فَاحْكُمْ بَيْنَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَلَا تَتَّبِعِ الْهَوَى فَيُضِلَّكَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّ الَّذِينَ يَضِلُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ بِمَا نَسُوا يَوْمَ الْحِسَابِ ﴿۲۶﴾ (سورة ص)
باق داوود! بیز سنی بو تۇپراغا حالیفە یاپتئق. اینسانلار آراسئندا گرچکچی قارارلار ور. آرزونا اویما، بو سنی آللاهئن یۇلوندان ساپتئرئر. چۆنکی آللاە یۇلوندان ساپانلار، حساب گۆنۆنۆ اونوتتوغو ایچین کندیسینە چۇق شیددتلی بیر عاذاب واردئر. (صاد سورەسی؛ 26)
چۆنکی داوود، کندیندن اؤنجە اۇ تۇپراغا حاکیم اۇلان طالوت’ون یرینە گچمیشتی. قۇنو ایلە ایلگیلی آیتلرین تامامئ اینسانلارئن بیربیرینە حالیفە اۇلماسئنئ آنلاتئر. اۇنلاردان ایکیسی شؤیلەدیر:
فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ ﴿۷۳﴾ (سورة یونس)
قاومی، نوحو یالانجئ یرینە قۇیدو. بیز دە اۇنو وە گمیدە کندیسییلە برابر اۇلانلارئ قورتاردئق. اۇنلارئ اؤتەکیلرە حالیفەلر یاپتئق. آیتلریمیزی یالان سایانلارئ دا سودا بۇغدوق. باق باقالئم، اویارئلان اۇ کیمسەلرین سۇنو ناسئل اۇلموش! (یونوس سورەسی؛ 73)
قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ ﴿۱۲۹﴾ (سورة الأعراف)
ایسرائیل اۇغوللارئ موسایا (ع) دەمیشلردی کی: “سن گلمەدن اؤنجە دە ایشکنجە گؤردۆک، گلدیکتن سۇنرا دا.” موسا دەدی کی: “بلکی راببینیز دۆشمانلارئنئزئ یۇق أدر دە، بو تۇپراقتا سیزی اۇنلارئن حالیفەسی یاپار. سۇنرا دا ناسئل داوراناجاغئنئزا باقار.” (آعراف سورەسی؛ 129)
اینسانئ آللاهئن حالیفەسی سایماق، تئۇکراسینین وە واحدتی وۆجود اینانجئنئن تمللرینی آتماقتئر. ایبنی آعرابینین داحا آچئق ایفادە أتتیگی گیبی، تاصاووفا گؤرە آللاهئن حالیفەسی اۇلماق دۇغرودان آللاەتان بیلگی وە حۆکۆم آلماق یاعنی آللاهئن ألچیسینین یرینە گچمکتیر. اؤنجە نبینین یرینی آلان بو کیشیلر داحا سۇنرا حاطاسئز، قوصورسوز وە گۆناهسئز سایئلدئغئندان، آللاهئن یرینی آلئرلار وە شیرک مکانیزماسئ ایشلەمەیە باشلار.
- شەیحلرین، صالیحلرین وە ولیلرین تانرئ أدینیلمەسی
طاریقاتلاردا وە تاصاووفتا شەیحلری، ولیلری وە نبیلری ایلاە أدینمە حاستالئغئ اۇلدوقچا یایغئندئر. اؤزللیکلە سۆننی تاصاووف گلەنگیمیز ایچیندە قورئان ایلە آصلا باغداشماسئ مۆمکۆن اۇلمایان اینانچ وە ایددیعالار واردئر. شیرک وە باطئل اینانچلار ماعال أسف أن سایغئن قابول أدیلن کیمسەلردە دە گؤرۆلەبیلمکتەدیر. أن یایغئن أثرلرین ایچیندە داحی مەوجودتور. بونلاردان باعضئلارئ شؤیلەدیر:
* عابدولقادیر گەیلانییە ایسناد أدیلن فۆیوضاتئ راببانی ایسیملی أثردن ساطئرلارئ عیبرتلە اۇقویۇروز: “بنیم قابریم بەیتوللاەتئر… بنیم أمریم آللاهئن أمریدیر؛ أگر “اۇل!” دەرسم اۇلور… حاشر گۆنۆ مۆریدیمە شفاعاتچئیئم بن، راببیمین قاتئندا، سؤزۆم رددۇلونماز… یر یۆزۆندەکی بیتکیلرین نە قادار یشرەجگینی، مەوجود قوملارئن نە قادار یشرەجگینی بیلیریم!..” ساعید نورسی بو شیرک ایددیعایئ رددەدەجگینە، اۇلدوغو گیبی اینانمایئ ترجیح أدر.
* یونوس أمرە دە یوقارئداکی سؤزلری داحا دا ایلری گؤتۆرەرک کندیسینی رئزئقلارئ ورن یاراتئجئ تانرئ ایعلان أتمکتەدیر: “اۇل قادیری ‘کۆن فەیکون’ لۆطفەدیجی راحمان بنم / کسمەدین رئزقئنئ ویرن جۆملەلرە سولطاب بنم / نوطفەدن آدم یاراتان یومورتادان قوش دۆرتن / قودرت دیلینین سؤیلەین ذیکر أیلەین سۆبحان بنم.
* یونوس أمرەیە گؤرە دینە گرک یۇقتور: تاصاووفی أدبیاتئن مشهور ایسیملریندن یونوس أمرە شیعیرلریندە واحدتی وۆجود تماسئنئ فاضلاجا ایشلەر. بونونلا بیرلیکتە حاق عاشئقلارئ ایچین دینی گرکلی گؤرمز:
دین ۆ میللت سۇرئرسام عاشئقلارا دین نە حاجت
عاشئق کیشی حاراب اۇلور حاراب بیلمز دین دیانت.
عاشوقلارئن گؤنلی گؤزی ماعشوق داپا گیتمیش اۇلور
آیروق صورتتە نە قالور کیم قئلئسار زۆهد ۆ طاعات.
طاعات قئلان اوچما ایچۆن دین توتمایان تامو ایچۆن
اۇل ایکیدن فاریغ اۇلور نەیە بنزەر بو ایشارت.
یونوسون شیعیرلرینی درلەین وە بو قۇنودا چاپلئ بیر آراشتئرما یاپان راغئب گۆزل بو مئصراعلارئن آچئقلاماسئنئ شؤیلە یاپماقتادئر:
“دین وە میللت مسئەلەلرینی سۇرارسان، عاشئقلار ایچین دینە حاجت یۇقتور دەریم. گرچکتن حاققا عاشئق اۇلان کیشی حاراب اۇلور. بؤیلەسینە حاراب اۇلوپ کندیسینی سادەجە آللاها ورن عاشئق؛ دینی، دیانتی دۆشۆنەجک حالدە اۇلماز. حاققا عاشئق اۇلانلارئن گؤنۆل گؤزلری یالنئزجا سەوگیلیلرینی گؤرۆر. آرتئق بونلاردان عیبادت بکلنمز.
باعضئلارئ جننتە گیرمک ایچین عیبادت أدر. باعضئلارئ دا جهننمە آتئلما قۇرقوسوندان بؤیلە یاپارلار. حالبوکی گرچک حاق عاشئقلارئ بو گیبی دۆشۆنجەلردن اوزاق دورورلار.
* جلالددین رومی آللاهئن چۇجوقلارئ (!) اۇلدوغونو ایددیعا أدەرک حئریستیانلارئن اۇغلو تانرئ اینانجئنئ بنیمسەر: “یاوروم ولیلر دە تانرئ چۇجوقلارئدئر. اۇنلار اۇرتادا اۇلسون، اۇلماسئن… تانرئ ماللارئنئ جانلارئنئ قۇرور؛ اۇنلارئن آحوالیندن حابرداردئر… تانرئ دەدی کی: بو ولیلر بنیم چۇجوقلارئمدئر.”
* أل-ایبریزدە، عابدولعازیز دبباغئن قوطوبلارئن وە غاوثلارئن قئیامت ساعاتئنئ بیلدیگی آچئقچا یازئلئدئر. ساعید نورسی دە قئیامت ساعاتینی حسابلامایا چالئشئر.
* بایزید بسطامی کندیسینی “یۆجە اۇلان راببین کندیسی” اۇلاراق تانئتئر. بایزید؛ “کندی سانجاغئنئن موحاممدین سانجاغئندان داحا بۆیۆک” اۇلدوغونو وە “گؤکتە وە یردە أشی بنزەرینین اۇلمادئغئنئ” ایددیعا أدر.
* آحمد ریفاعییە گؤرە شەیحلرین یۆزۆنە باقماق عاقلئ وە ایمانئ آرتئران عیبادتتیر، اۇنلار مۆریدلرین قئبلەسی گیبیدیرلر. اؤیلەسینە گۆچلۆدۆرلر کی آنا قارنئنداکی چۇجوقلارا داحی تؤوبە أتتیریرلر.
* موحاممدی (ع) ایلاە ظاننەدن عابدولکریم جیلی شؤیلە دەر: “اۇنا ایستەر آللاە دە، ایستەر موحاممد دە؛ فارق أتمز” یینە اۇنا گؤرە نبینین (ع) قورئانداکی بیر ایسمی دە “آللاەتئر”.
* ماحمود اوستاعۇثماناۇغلو شەیحین گؤرۆنتۆسۆنۆ، شکلینی حایال أتمەنین حاققئ ذیکرەتمکتن داحا فاضیلتلی اۇلدوغونو ایددیعا أتمکتن چکینمز.
* اۆنلۆ صوفیلردن ایمام شارانینین طاباقئندا یازدئغئنا گؤرە؛ ولیلر اؤزل بیر شکیلدە آللاەتان بیلگی آلئرلار، مۆریدلرین عامل دفترلری ولیلرە عارض أدیلیرلر، شەیحلر جهننمدن قورتارئجئدئرلار، ولیلر کائیناتئن صاحیبیدیرلر وە ولیلر حاققئن صئفاتلارئنئ تاشئدئغئندان آصلئندا اۇنلارا عیبادت أتمک واجیبتیر.
*آحمد أفلاکینین آقتاردئغئنا باقاجاق اۇلورساق، مۆریدلرینە گؤرە آصلئندا جلالددین رومی آللاەتئر، موحاممد (ع) دە آیرئجا آللاەتئر. (حاشا!) آللاە کندیسینی شەیحلریندە گؤستریر. آللاە مئ بۆیۆک یۇقسا شەیح می بو سۇرونون نت یانئتئ یۇقتور.
*ناقشیبندی شەیحلری آللاهئن حالیفەسینی شؤیلە تانئتئر: “مۆریدینین بیری دۇغودا، بیری باتئدا بولونسا، کندیسی دە ایکیسینین اۇرتاسئ بیر یردە بولونسا، ایکیسینە بیردن اؤلۆم ایشی گلسە، اؤلۆم حاللریندە، اۇنلارا شەیطان سالدئراجاق اۇلسا، هر ایکیسینە دە عاینئ آندا یتیشیر وە شەیطانئن شرریندن قورتارئر. حاصئلئ، بو ذاتا گیزلی هیچبیر شەی یۇقتور؛ ایستەر یاقئن، ایستەر اوزاق، ایستەر گجە، ایستەر گۆندۆز. بونلارئن حپسی دە اۇنا گؤرە عاینئدئر. هرکسین حالینە واقئفتئر؛ هرکسین حالینی کندیسیندن داحا ایی بیلیر. نەرەیە اوزانسا یتیشیر؛ ایستەر یاقئن، ایستەر اوزاق، نەرەیە ایستەرسە اۇرایا آیاق باسار. بیر قئرپئدا قئسا زامان ایچیندە؛ نەرەیی ایستەرسە، نەرەیی گؤرمک آرزو أدرسە اۇرایئ گؤرۆر. بو ذات ایچین گیزلی بیر شەی یۇقتور؛ ایستەدیگینی ایستەدیگی یردە بولور.
* منزیل طاریقاتئنئن شەیحلری مۆریدلرینە لات پوتونا سجدە أتمەیی أمرەتمکتەدیرلر: “غاوث’ئن یۆجە مجلیسلریندە، ایحلاص اۆزەرینە صؤحبت أدیلیۇردو. بن (حالیدی اؤلەکی) ایحلاصئ سۇردوم. جیزرەلی مەولانا آحمدین بەیتینی اۇقودو: قورئان وە آیتلرە یمین أدریم. أگر مەیحانەنین (طاریقاتئن) پیری لاتا سجدە أدین دەسە مۆریدلر اۇنا اویارلار. “ایحلاص بو قادار مئدئر؟” دەدیگیمدە؛ “بو کافی دگیل میدیر؟” بویوردو. سۇنرا غاوث بو فاقیرە دؤندۆ: “سن ایحلاص حاققئندا نە دییۇرسون؟” بن دە: “بانا گؤرە ایحلاص حادیثی قودسینین دلالت أتتیگی گیبی مۆرید، شەیحینین بۆتۆن سؤزلری، فیعیللری، حارەکت وە سکنەلرینین آنجاق آللاە رئضا وە أمری ایلە اۇلدوغونا یاقینن اینانمئشتئر.” دەدیم. غاوث بو جوابئمئ بگنەرک؛ “گرچک ایحلاص بودور. بوندان باشقاسئ یوقارئداکی دؤرتلۆک گیبی أهلی سکرین کلامئدئر.” بویوردو.
* ایمام راببانی مکتوباتئنئن 187-نجی مکتوبوندا حاجە آحراردان شو سؤزۆ تنقید أتمەدن ناقلەدر: “فایدا ورمەسی ایعتیبارئیلا مۆرشیدین گؤلگەسی، حاق تعالایئ ذیکرەتمکتن داحا أولادئر.” داحا سۇنرا دا شو آچئقلامایئ یاپار: “یاعنی مۆرید ایچین مۆرشیدین گؤلگەسی اۇنون آللاهئ ذیکرەتمەسیندن داحا أولادئر. چۆنکی مۆرید، ذیکرەدیلن حاق سۆبحانەهو ایلە هنۆز تام بیر مۆناسبتە قاووشمامئش اۇلدوغوندان ذیکیر یۇلو ایلە هنۆز تام اۇلاراق فایدالاناماز. شەیحلرین آللاەتان داحا حایئرلئ اۇلدوغو اینانجئ (حاشا!) داحا أسکی باعضئ صوفیلردە دە مەوجودتور. بیر باشقا اؤرنک شؤیلەدیر. أبو حامید آنلاتیۇر: أبو توراب بیر مۆریدینە؛ “أبو یزیدی بیر دفعا گؤرمەن، سنین ایچین آللاهئ یتمیش دفعا گؤرمەندن داحا حایئرلئدئر.” دەدی. بن دەریم کی (ایبنۆل جەوزی): بو دلیلیگین قات قات اۆستۆندە بیر شەی!”
* جلالددین رومی، حض. عالینین ایلاە اۇلدوغو اینانجئندادئر، شو سؤزلر کندیسینە عائیدتیر: “اۇ آچئقلایئجئ ایمام، اۇ آللاە ولیسی صافا أهلینین وۆجود گۆنشیدیر. یردە، گؤکتە، مکاندا، زاماندا “حاقلا” دوران ایمامئن ذاتئ، ایچ وە دئش تمیزلیگی ایلە واصئفلانماق واجیبتیر. چۆنکی کۆفۆردن، ایکییۆزلۆلۆکتن قورتولموشتور، تمیزدیر. اۇنون تۇپراغئ بیرلیک عالمیدیر. اۇ اینسانئن حاقیقاتئ وە جانئ گیبییدی. هر شەی فانیدیر فاقاط جان یاشار، اؤلمز. اۇنون حارەکتی کندیندن دیری اۇلان أزلی وارلئقتاندئر. بقا چەورەسیندە دؤنر، دۇلاشئر. یاراتئقلارئ یاراتانئن ذاتئ گیبی اۇ، باقیدیر. حاققئن یۆکسک صئفاتلارئ عالینین واصفئدئر. حاققئن صئفاتلارئ ذاتن آیرئ دگیلدیر. اۇ، تانرئنئن ذاتئنا یاپئشمئش، اۇ اۇلموشتور. حانئ دویدوغون لاهوتون گیزلی حازینەسی یۇق مو؟ ایشتە اۇدور. چۆنکی اۇ، حاقتان حاقلا گؤرۆنمۆشتۆر. اۇ، حازینەنین ناقدی تۆکنمز عیلیمدیر. ایشتە بو عیلیمدن ماقصاد یۆجە عالیدیر. حاققئن حیکمتینی اۇندان باشقا کیمسە بیلەمز. زیرا اۇ حاکیمدیر، هر شەیین بیلگینیدیر. ایبتیداسئز أوول اۇ ایدی، سۇنسوز آحیر دە اۇ اۇلور. پەیغامبرلرە یاردئم أدن اۇ ایدی. ولیلرین گؤرن گؤزۆ حاقیقاتن اۇدور. یۆزۆنۆن نورو پارئلتئسئ کندی ضیاسئندان بیر گۆنش یاراتتئ. اۇ، حاق ایلەدیر، حاق اۇندان گؤزۆکۆر، حاققا کی اۇ، حاق ایلە أبدیدیر.
