ث- اؤرتمە
اؤرتمە؛ بیر شەیی بیر باشقا شەیین اۆزەرینە ثابیتلەمەدیر. بیر آیت شؤیلەدیر:
ضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ أَيْنَ مَا ثُقِفُوا… ﴿۱۱۲﴾ (سورة آل عمران)
(أهلی کیتابتان اؤیلەلری وار کی) بولوندوغو هر یردە اۇنلارا آلچاقلئق دامغاسئ وورولور /ضارب أدیلیر (ثابیتلنیر)… (آلی عیمران سورەسی؛ 112)
آلچاقلئق، هر یردە اۇنلارئ، بیر اؤرتۆ گیبی سارار وە اۇندان قورتولامازلار.
“ضارب” کلیمەسی، باش اؤرتۆسۆنۆ باشا وە بۇینونا ثابیتلەمە آنلامئندا دا قوللانئلئر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ… ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… (مۆمین قادئنلار) باش اؤرتۆلرینین بیر قئسمئنئ دا یاقا آچئقلئقلارئنئن اۆزەرینە ضارب أتسینلر (یرلشتیرسینلر)!.. (نور سورەسی؛ 31)
ماغارادا سنە اویویان آصحابئ کهف ایلە ایلگیلی شؤیلە بویورولور:
فَضَرَبْنَا عَلَى آذَانِهِمْ… ﴿۱۱﴾ (سورة الکهف)
قولاقلارئنئ تئقالئ توتتوق (قولاقلارئ اۆزەرینی ضارب أتتیک)… (کهف سورەسی؛ 11)
زماحشری بو آیتی شؤیلە تفسیر أدر: “قولاقلارئنئن اۆزەرینە بیر پردە ووردوق.”
اۇ پردەدن دۇلایئ یئل بۇیونجا دئشارئداکی سسلری دویامامئشلاردئ.
ج- قادئنئ ضارب
نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندە آرقا آرقایا، شو اۆچ بویروق وە بیر یاساق یر آلئر:
… وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… نۆشوزوندان (آیرئلماسئندان) قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا؛ “گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین، یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن وە اۇنلارئ (أویندە) بئراقئن (اۇنلارئ اۇرایا ضارب أدین)!” سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە اۇنلارا قارشئ “باشقا بیر یۇل آرامایئن!”… (نیسا سورەسی؛ 34)
“قادئنئ ضارب”؛ اۇنا وورماق مئ، یۇقسا بولوندوغو یردە ثابیتلەمک یاعنی أویندن چئقارماماق مئدئر؟ بونو دۇغرو آنلاماق ایچین ایلگیلی آیتلری بؤلۆملر حالیندە گؤرەلیم:
1. نۆشوزوندان قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئز…
بورادا نۆشوز؛ “آیرئلما قارارئ” اۇلدوغوندان، قارئسئنئن نۆشوزوندان قۇرقان أرکگین یاپماسئ گرکن ایلک شەی، اۇنونلا قۇنوشماقتئر. بو سببلە ایلک أمیر شؤیلەدیر:
2. اۇنلارا واعاظ أدین (گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین /اؤگۆت ورین)!
واعاظ؛ گؤنلۆ راحاتسئز أدن بیر قۇنودا قارشئ طارافئ، ایییە وە گۆزلە یؤنلتەجک سؤزلر سؤیلەمکتیر. أرکک، آیرئلماق ایستەین أشینی، گۆزل سؤزلرلە ایقناع أتمەیە چالئشئر. أگر قادئن آیرئلماقتا ائصرار أدرسە قۇجاسئ، اۇنون قارارئنا سایغئ گؤسترەرک جینسل بیرلیکتەلیگە سۇن وریر. ایکینجی أمیر اۇنونلا ایلگیلیدیر.
3. یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن!
أرکگین یاتاقتان آیرئلماسئ، هم قادئنئن قارارئنئ گؤزدن گچیرمەسینی ساغلار هم دە آیرئلماق ایستەدیگی قۇجادان حامیلە قالماسئنئ أنگللەر. بو سۆرە ایچیندە أرکک أشینی أودن آیئراماز. ضارب أمری اۇنونلا ایلگیلیدیر.
4. اۇنلارئ (اۇرایا) ضارب أدین /اۇنلارئ (أویندە) بئراقئن!
ضارب؛ بیر شەیی، بیر یرە ثابیتلەمە آنلامئنا گلدیگی ایچین بورادا کلیمەیە؛ “أرکگین یاتاغئ ترک أتمەسیندن سۇنرا أشینی أودە توتماسئ” آنلامئنئ ورمک گرکیر. چۆنکی قادئنئن آیرئلما یتکیسینی قوللانماقتان وازگچمەسی، آنجاق کندی حۆر ایرادەسییلە گرچکلشەبیلیر. بونو آیتین شو بؤلۆمۆ گؤستریر:
5. سیزە ایطاعات أدرلرسە (سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە) اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن!
عارابچادا ایطاعات؛ “بیر ایشی گؤنۆلدن قابول أدیپ یاپماقتئر”. ضئددئ: “ایکراە”تئر. بیر ایشی دایاق سۇنوجو یاپماق؛ “ایکراە آلتئندا” یاپماقتئر. “اۇنلارئ ضارب أدین!” أمریندن سۇنرا گلن؛ “سیزە ایطاعات أدرلرسە” ایفادەسی، “ضارب” کلیمەسینە “دؤومە” آنلامئ ورمەیی ایمکانسئز حالە گتیریر. اۇنا وریلەبیلەجک تک آنلام؛ “آیرئلماق ایستەین قادئنئ أودن چئقارماماق” اۇلور.
أرکگین بۇشاماسئ ایلە قادئنئنکی آراسئندا بنزەرلیکلر وە فارقلئلئقلار واردئر. بونو گؤسترن آیت شودور:
… وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
… ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە قادئنلارئن أرککلر اۆزەریندەکی حاققئ، أرککلرین قادئنلار اۆزەریندەکی حاققئنا دنکتیر. أرککلرین (بۇشاما قۇنوسوندا) اۇنلارا قارشئ بیر درەجە فارقئ واردئر… (باقارا سورەسی؛ 228)
هر ایکی بۇشامادا دا أو ترک أدیلمز آما یاتاقلار آیرئلئر. قۇجانئن بۇشادئغئ قادئن ایلە ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ… ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
قۇجاسئ طارافئندان بۇشانمئش قادئنلار کندی باشئنا اۆچ تمیزلیک (قرء = قور) دؤنمی بکلەرلر… (باقارا سورەسی؛ 228)
قادئنئن کندی باشئنا بکلەمەسی، أشییلە عاینئ یاتاغا گیرمەمەسیدیر. أوی ترک أتمەمکلە ایلگیلی آیت شودور:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَلِكَ أَمْرًا ﴿۱﴾ (سورة الطلاق)
أی نبی! قادئنلارئ بۇشایاجاغئنئز زامان اۇنلارئ، کندیسی ایچین بلیرلنمیش عیددت قوراللارئنا گؤرە بۇشایئن وە عیددتی سایئن. راببینیز اۇلان آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان ساقئنئن. سیز، اۇنلارئ أویندن چئقارمایئن؛ اۇنلار دا چئقماسئنلار. سادەجە حارام قئلئنان جینسل ایلیشکییە گیردیگی شۆبهە گؤتۆرمز بیر شکیلدە بللی ایسە چئقارابیلیرسینیز. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر. کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا یانلئشئ کسینلیکلە کندیسینە یاپار. بیلەمزسین، بلکی آللاە بونون آردئندان ینی بیر دوروم اۇرتایا چئقارئر. (طالاق سورەسی؛ 1)
