2- قورئاندا نۆشوز (نشوز)
عارابچادا “نۆشوز”؛ “گیدەجگی زامان اۇتوردوغو یردن حافیفچە قالقما” آنلامئنا گلیر. قورئانئ آچئقلاما عیلمی، قورئانئ سؤزلۆک گیبی قوللانما ایمکانئ وریر. نۆشوزا وریلن بو آنلامئن، قورئانا نە اؤلچۆدە اویدوغونو، اۇ کؤکتن کلیمەلرین گچتیگی آیتلرلە آنلامایا چالئشالئم.
آ- کمیکلرین نۆشوزو
شو آیتتە نۆشوزون أتکن (مۆتعاددی) قالئبئنئن بیرینجی چۇغول شاحصئ اۇلان “ننشز (نۆنشیز)” کلیمەسی؛ “بولوندوغو یردن قالدئرما” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر:
أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ ﴿۲۵۹﴾ (سورة البقرة)
شو کیشییی دە گؤزۆندە جانلاندئرماز مئسئن؟ (دووارلارئ) تاوانلارئنئن اۆستۆنە چؤکمۆش بیر کنتە اوغرامئشتئ دا؛ “آللاە بورایئ اؤلۆمۆندن سۇنرا ناسئل دیریلتەجک؟” دەمیشتی. آللاە اۇنو یۆز یئل سۆرەیلە اؤلدۆردۆ، سۇنرا دیریلتتی. “نە قادار قالدئن؟” دییە سۇردو. “بیر گۆن قالدئم، بلکی بیر گۆندن دە آز!” دەدی. آللاە دەدی کی: “یۇق، تام یۆز یئل قالدئن! ییەجگینە وە ایچەجگینە باق؛ هیچ بۇزولمامئش! بیر دە أشگینە باق! بو، سنی اینسانلارا بیر آیت (موعجیزە) یاپماق ایچیندیر. شیمدی دە (أشکتن قالما) کمیکلرە باق! یردن ناسئل قالدئراجاغئمئزئ، سۇنرا ناسئل أتە بۆرۆندۆرەجگیمیزی گؤر!” بونلارئ آچئق آچئق گؤرۆنجە شؤیلە دەدی: “شیمدی بیلیۇروم کی، آللاە هر شەیە بیر اؤلچۆ قۇیار.” (باقارا سورەسی؛ 259)
ب- اۇتوردوغو یردن نۆشوز
شو آیتتە نۆشوز؛ “گیتمک ایچین اۇتوردوغو یردن قالقما” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿۱۱﴾ (سورة المجادلة)
أی اینانئپ گۆوننلر! سیزە تۇپلانتئلاردا؛ “یر آچئن!” دەندیگیندە یر آچئن کی، آللاە دا سیزە گنیشلیک ورسین. “قالقئن!” دەندیگیندە دە همن قالقئن کی، آللاە ایچینیزدن اینانئپ گۆوننلر ایلە کندیسینە عیلیم وریلنلرین درەجەلرینی یۆکسلتسین. آللاە یاپتئقلارئنئزئن ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (مۆجادلە سورەسی؛ 11)
بیر تۇپلانتئدا سؤیلنن “قالقئن!” سؤزۆ، “گیتمک اۆزەرە قالقئن!” آنلامئندا اۇلور. بو دا کلیمەنین سؤزلۆک آنلامئنا تام اویار.
پ- أرکگین نۆشوزو
أرکگین نۆشوزو، قارئسئندان آیرئلما قارارئدئر. بؤیلە بیر دورومدا قادئنئن نە یاپابیلەجگینی گؤسترن آیت شودور:
وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ﴿۱۲۸﴾ (سورة النساء)
بیر قادئن، قۇجاسئنئن آیرئلماسئندان وەیا یۆز چەویرمەسیندن قۇرقارسا کندی آراسئندا اوزلاشماسئ؛ ایکی طاراف ایچین دە گۆناە دگیلدیر. اوزلاشماق حایئرلئدئر. نفیسلر دۇیومسوزلوغا یاتقئن قئلئنمئشتئر. أگر گۆزل داورانئر وە یانلئش یاپماقتان ساقئنئرسانئز (بیلین کی) آللاە، یاپتئغئنئز شەیلرین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (نیسا سورەسی؛ 128)
قۇجانئن آیرئلما ایستگی، قادئنئ راحاتسئز أدر. عایشە والیدەمیزین شؤیلە دەدیگی ریوایت أدیلیر: “بو آیت، اوزون سۆرە أولی قالدئغئ قادئنئ بۇشاماق ایستەین أرکگە قارشئ قادئنئن شو طالبی ایلە ایلگیلی اۇلاراق اینمیشتیر: “بنی بۇشاما، یانئندا توت آما بندن سۇروملو دا اۇلما.”
عوروە، تەیزەسی عایشەنین کندینە شؤیلە دەدیگینی آنلاتمئشتئر:
قئز قاردشیمین اۇغلو! زامان آیئرما قۇنوسوندا آللاهئن ألچیسی (ع) بیریمیزی دیگرینە ترجیح أتمزدی. همن هر گۆن یانئمئزا گلیر، ایلیشکییە گیرمز آما هر أشییلە ایلگیلنیر؛ گجەیی، سئراسئ گلنین یانئندا گچیریردی. سەودا بینتی زمعا یاشلانئنجا آللاهئن ألچیسی (ع) کندینی بۇشاماسئندان قۇرقتو وە؛ “بانا آیئردئغئن زامان عایشە’نین اۇلسون” دەدی. اۇ دا قابول أتتی. ظاننەدرسم عایشە شونلارئ دا سؤیلەدی؛ “شو آیتین، بو وە بونا بنزەر دوروملار ایچین ایندیریلدیگینی سؤیلەردیک: “بیر قادئن، قۇجاسئنئن نۆشوزوندان وەیا کندیندن یۆز چەویرمەسیندن قۇرقارسا…” (نیسا؛ 128)
شو ایکی آیت دە أرکگین نۆشوزو ایلە ایلگیلیدیر:
وَلَنْ تَسْتَطِيعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَيْنَ النِّسَاءِ وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلَا تَمِيلُوا كُلَّ الْمَيْلِ فَتَذَرُوهَا كَالْمُعَلَّقَةِ وَإِنْ تُصْلِحُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿۱۲۹﴾ وَإِنْ يَتَفَرَّقَا يُغْنِ اللَّهُ كُلًّا مِنْ سَعَتِهِ وَكَانَ اللَّهُ وَاسِعًا حَكِيمًا ﴿۱۳۰﴾ (سورة النساء)
129- نە قادار ایستەسنیز دە أشلرینیز آراسئندا عادالتی ساغلامایا گۆچ یتیرەمزسینیز. اؤیلەیسە بیر طارافا بۆسبۆتۆن مەیلەدیپ دیگرینی آسقئدا بئراقمایئن. أگر اوزلاشئر وە یانلئش یاپماقتان ساقئنئرسانئز (بیلین کی) آللاە دائیما باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر.
130- أشلر آیرئلئرلارسا آللاە، کندی ایمکانلارئندان ورەرک هر بیرینی دیگرینە موحتاچ اۇلماقتان قورتارئر. ایمکانلارئ گنیش اۇلان وە دۇغرو قارارلار ورن آللاەتئر. (نیسا سورەسی)
ت- قادئنئن نۆشوزو
قورئاندا، أرکگە تانئنان بۇشانما حاققئنئن بنزەری قادئنا دا تانئندئغئندان، قادئنئ نۆشوزو؛ أشیندن آیرئلما قارارئدئر. بؤیلە بیر دورومدا أرکگین أشینە قارشئ داورانئش ایلکەلرینی آنلاتان آیت، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیدیر:
… وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… نۆشوزوندان (آیرئلماسئندان) قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا، گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین، یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن وە اۇنلارئ (أویندە) بئراقئن. سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن… (نیسا سورەسی؛ 34)
بیر قادئن قۇجاسئنا نۆشوز أتمیشتی. بیرلیکتە قاضئ شورایح’ا گیتتیلر. شورایح: “أرکگین عائیلەسیندن بیر حاکم وە قادئنئن عائیلەسیندن بیر حاکم گؤندرین،” دەدی. حاکملر گلدیلر، أشلرین دوروملارئنئ اینجەلەدیلر وە (شورایح’ا) اۇنلارئ آیئرماسئ قۇنوسوندا گؤرۆش بیلدیردیلر. بو گؤرۆش أرکگین حۇشونا گیتمەدی. شورایح: “بیز بوگۆن نەیین پشیندەیدیک؟” دەدی وە حاکملرین گؤرۆشۆنۆ اۇنایلادئ.
قاضئ شورایح، قادئنئن نۆشوزو ایلە ایلگیلی اۇلان شو آیتە گؤرە داورانمئشتئ:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
(أی مۆمینلر!) أشلرین آیرئلاجاغئندان قۇرقارسانئز؛ بیر حاکم أرکگین عائیلەسیندن، بیر حاکم دە قادئنئن عائیلەسیندن گؤندرین. أشلرین ایکیسی دە آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، آللاە اۇنلارئ اوزلاشتئرئر. آللاە بیلیر وە هر ایشین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (نیسا سورەسی؛ 35)
آیتلر آچئقچا گؤستریۇر کی نۆشوزون “باش قالدئرما” وەیا “حوضورسوزلوق چئقارما” ایلە بیر ایلگیسی یۇقتور.
