قادئنئن یۆزۆنۆن اؤرتۆلمەسینین دلیلی اۇلاراق گؤستریلن بیر حادیث ایسە آصلئندا ایددیعا اۇلونانئن ترسینی ایفادە أتمکتەدیر. سؤز قۇنوسو حادیث شؤیلەدیر:
“سیزدن بیرینیز، بیر قادئنلا أولنمک ایستەدیگی زامان، سادەجە اۇنونلا أولنمک ایچی ایسە، -قادئن بونو بیلمەسە بیلە- اۇنا باقماسئندا بیر گۆناە یۇقتور.”
بیر أرکگین أولنەجگی قادئنا باقماسئنداکی ماقصاد اۇنو گؤرمەسی ایچیندیر. رسولوللاهئن؛ “بیر أرکگین أولنمک نییتییلە بیر قادئنا باقماسئندا گۆناە اۇلمادئغئنئ” سؤیلەمەسی، کندیسی حاققئندا اینن؛ “… گۆزللیگی حۇشونا گیتسە بیلە…” (آحزاب؛ 52) آیتیندەکی ایفادەلر ایلە اؤرتۆشمکتەدیر. یۆزۆ اؤرتۆلۆ اۇلان بیر قادئنا باقان أرکگین گؤرەجگی ایسە سادەجە قادئنئن اؤرتۆسۆ اۇلاجاقتئر. بو نیدنلە سؤزۆ أدیلن حادیث؛ “قادئنئن یۆزۆنۆ اؤرتمەسینین” دگیل، عاکسینە یۆزۆنۆن گؤرۆنمەسینین گرکتیگینی آچئقچا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
موحاممد (ع) ایلە ایلگیلی آیتتە شؤیلە بویورولماقتادئر:
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا ﴿۵۲﴾ (سورة الأحزاب)
بوندان سۇنرا گۆزللیگی چۇق حۇشونا گیتسە بیلە، (آللاهئن سانا فەی اۇلاراق وردیگیندن) حاکیمییتین آلتئندا اۇلان دئشئندا بیر قادئنلا أولنمەن وە بیر أشینی بئراقئپ باشقاسئنئ آلمان، سانا حلال دگیلدیر. آللاە هر شەیی گؤزتیمی آلتئندا توتار. (آحزاب سورەسی؛ 52)
بیر أرکگین یۆزۆنۆ گؤرمەدیگی بیر قادئنئن گۆزللیگیندن حۇشلانئپ حۇشلانمایاجاغئندان سؤز أدیلەمز. بو ایعتیبارلا آیتتە گچن؛ “گۆزللیگی چۇق حۇشونا گیتسە بیلە” ایفادەسی، اۇ بؤلگەدە یاشایان قادئنلارئن باش اؤرتۆلرینی یۆزلرینی گؤرۆنۆر شکیلدە اؤرتۆندۆگۆنۆ گؤسترمکتەدیر.
قادئن اۇلسون أرکک اۇلسون هر اینسانئن أولنمک ایستەدیگی کیمسەدن حۇشلانئپ حۇشلانماما گیبی دویغولارئ حیسسەدەبیلمەسی ایچین دە قارشئسئنداکی کیشینین یۆزۆنۆ گؤرمەسی گرکیر.
أرکک وە قادئنئن بیربیرییلە تانئشماسئنئن گرکتیگینی ایفادە أدن بیر آیتتە دە شؤیلە بویورولماقتادئر:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ ﴿۱۳﴾ (سورة الحجرات)
أی اینسانلار! سیزی بیر أرککلە بیر دیشیدن یاراتتئق. بیربیرینیزی تانئیاسئنئز دییە عئرقلارا وە بۇیلارا (قابیلەلرە، عئرقلارا) آیئردئق. آللاە قاتئندا أن دگرلی اۇلانئنئز، آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان أن ایی ساقئنانئنئزدئر. آللاە هر شەیی بیلیر، هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلیر. (حوجورات سورەسی؛ 13)
“اینسانئن یۆزۆ، تانئندئغئ کیملیگیدیر. یۆزۆنۆ اؤرتن بیر کیشینین کیملیگینین بیلینمەسی مۆمکۆن اۇلامایاجاغئ گیبی یۆزۆ اؤرتۆلۆ اۇلان بیر کیمسەیلە تانئشئقلئقتان دا سؤز أدیلەمز. زیرا تانئنماق ایچین یۆزۆن گؤرۆلمەسی گرکیر.”
آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە؛ “مۆمین قادئنلارئن اینجیتیلمەمەسی ایچین تانئنماسئنئ”، آحزاب سورەسینین 52-نجی آیتیندە؛ “گۆزللیگیندن حۇشلانمایا” ایلیشکین ایفادەلر وە حوخورات سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە دە؛ “أرکک وە قادئنئن بیریبیری ایلە تانئشماسئنئن اؤنمینی” وورغولایان ایفادەلر؛ نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە گچن “گؤرۆنن قئسمئن؛ قادئنئن یۆزۆ” اۇلدوغونو آچئقچا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
عایشە والیدەمیزین ناقلەتتیگی بیر حادیثی شریفتە؛ رسولوللاە، عایشە’نین آبلاسئ أسما’یا یۆز وە أللرینی ایشارت أدەرک؛ “أی أسما، قادئن أرگنلیک چاغئنا أرینجە شوراسئ وە شوراسئ دئشئندا قالان یرلری گؤسترمەسی جائیز اۇلماز،” بویورموشتور.
آللاە رسولۆنۆن بو تاعریفینە گؤرە دە قادئنئن “گؤرۆنمەسی گرکن قئسمئنئن یۆزۆ وە أللری اۇلدوغو” آچئقچا آنلاشئلماقتادئر.
بو قۇنوداکی باعضئ گؤرۆشلری تۇپلایان موحاممد بین صالیح أل- اوسەیمین’ین حیجاب ریسالەسیندە؛ “قادئنئن ایکی زینتی اۇلدوغونو، بونلاردان بیرینجی زینتین گؤرۆنمەسی قاچئنئلماز اۇلان “ألبیسەنین دئشئ” وە ایکینجی وە گیزلنن زینتین دە “قادئنئن یۆزۆ” اۇلدوغو ایددیعا أدیلمکتەدیر.
بو ایددیعالار شؤیلە گرکچەلندیریلمکتەدیر:
