أرکک اۇلسون قادئن اۇلسون کندیسینی راحاتسئز أدەجک طارزدا باقان بیر کیمسەنین قارشئسئندا هر اینسان حوضورسوز اۇلور. بو قۇنودا قادئنلارئن حاسساسییتلری چۇق داحا فاضلادئر. بو نیدنلە آللاە تعالا، قادئنئن وە أرکگین بیربیرینە قارشئ باقئشلارئنئ کۇنترۇل أتمەسینی أمرەتمکتەدیر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر باش اؤرتۆسۆ وە اؤرتۆنمە باشلئقلئ بیر ماقالەدە شؤیلە دەمکتەدیر:
“گؤزلر قالبە آچئلان پنجرەدیر. دویغوسال ایلیشکیلر گؤز گؤزە گلمکلە باشلار. سۇنرا بۆتۆن داورانئشلار بوندان أتکیلنیر. أگر آرقاسئندا أولیلیک یۇقسا، بؤیلە بیر ایلیشکی سادەجە ائصدئراب قایناغئ اۇلور. قورئانئ کریمدە گرک أرکک گرکسە قادئنا؛ باقئشلارئ کۇنترۇل أتمە أمری وریلمیش وە قارشئ جینسین گؤزۆنۆن ایچینە باقماق یاساقلانمئشتئر. چۆنکی قادئنلا أرکگین أولیلیک دئشئ یۇللارلا بیربیریندن جینسل یؤندن یارارلانماسئ کسین اۇلاراق یاساقتئر.”
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە قادئن ایچین ایکی حۆکۆم داحا گتیریلەرک شؤیلە دەنیلمیشتیر:
وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا
گۆزللیکلریندن گؤرۆنن قئسئم دئشئنداکیلری آچماسئنلار.
وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ
باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە یرلشتیرسینلر.
آیتتە “گۆزللیکلریندن گؤرۆنن قئسئم” ایفادەسینین باش اؤرتۆدن اؤنجە گچمەسیندن، یۆزۆن گؤرۆنن گۆزللیکلردن اۇلدوغو آنلاشئلئر.
آیتتە گچن “خمر” کلیمەسی، “خمار” کلیمەسینین چۇغولودور.
عارابچا سؤزلۆکلردە “خمار” کلیمەسینین ماعناسئ شؤیلەدیر:
لیسانول عاراب: “حئمار” قادئن ایچیندیر وە باش اؤرتۆسۆدۆر (نصیف). قادئنئن باشئنئ اؤرتتۆگۆ شەیە “حئمار” دەنمیشتیر. چۇغولو؛ “أحمیرا، حومر، حومور، حیمیر”دیر.
مۆفردات: “أل-حامر”ئن کؤک آنلامئ بیر شەیی اؤرتمکتیر. اۇنو اؤرتن شەیە دە “حئمار” دەنمیشتیر. آنجاق “حئمار” عاراب عؤرفۆندە قادئنئن باشئنئ اؤرتتۆگۆ اؤرتۆیە ایسیم اۇلموشتور.
آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە دە آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا ﴿۵۹﴾
أی نبی! أشلرینە، قئزلارئنا وە اینانئپ گۆوننلرین قادئنلارئنا سؤیلە دە؛ جیلبابلارئنئ (بۆیۆک باش اؤرتۆلرینی) اۆزەرینە یاقلاشتئرسئنلار. بو، ناموسلو اۇلدوغونون آنلاشئلاراق اینجیتیلمەمەسی آچئسئندان داحا اویغوندور. آللاە باغئشلار، ایکرامئ بۇلدور. (آحزاب سورەسی؛ 59)
“جیلباب؛ دئش گییسیدن کۆچۆک، باش اؤرتۆسۆندن بۆیۆک اؤرتۆدۆر. قادئن اۇنونلا باشئنئ وە گؤگۆس بؤلگەسینی اؤرتر. (لیسانول عاراب) کلیمە؛ دئش گییسی آنلامئندا دا قوللانئلئر آما بورادا اۇنا بۆیۆک باش اؤرتۆ دئشئندا آنلام وریلەمز. چۆنکی دئش ألبیسەیی وۆجودا یاقلاشتئرما دییە بیر شەی اۇلماز. آما بۆیۆک باش اؤرتۆ وۆجودا یاپئشتئرئلمازسا آچئلئر؛ گؤگۆس، بۇیون وە ساچلار اۇرتایا چئقار. آیتتەکی “داحا اویغون (أدنی)” ایفادەسی دە باش اؤرتۆسۆ (حئمار) ایلە جیلبابئ قارشئلاشتئرماقتادئر. یاقالارئ قاپاتاجاق شکیلدە اؤرتۆلن باش اؤرتۆسۆ، کؤتۆ نییتلی أرککلرین راحاتسئز أدیجی داورانئشلارئنئ أنگللەر. آما هم باشئ هم دە گؤگۆس بؤلگەسینی اؤرتن بیر اؤرتۆ اۇنلارئن بکلنتیسینی بۆسبۆتۆن اۇرتادان قالدئرئر.”
جیلباب کلیمەسی لیسانول عاراب سؤزلۆگۆندە دە شؤیلە تاعریف أدیلیر:
“جیلباب؛ حئماردان داحا گنیش، ریدادان داحا کۆچۆک بیر گییسیدیر کی قادئن اۇنونلا باشئنئ وە گؤگسۆنۆ اؤرتر.
راغئب أل-ایصفاهانینین مۆفردات أثریندە جیلباب؛ باش اؤرتۆسۆ وە أنتاری اۇلاراق آچئقلامئشتئر.
“جیلباب” بۆیۆک اۇلدوغو ایچین بۇیون اؤرتر، یاقلاشتئرئلمازسا آچئلئر. بو اؤرتۆ اۆزەرینە یاقلاشتئردئغئندا داحا فاضلا یر قاپلادئغئ ایچین آیتتە؛ “داحا اویغون” دەنیلمکتەدیر. نبینین أشلری وە مۆمین قادئنلارئن جیلبابلارئنئ (بۆیۆک باش اؤرتۆلرینی) اۆزەرینە یاقئشتئرماسئنئن أمرەدیلمەسینین گرکچەسی آیتین دوامئندا شؤیلە آچئقلانماقتادئر:
“بو، ناموسلو اۇلدوغونون آنلاشئلاراق اینجیتیلمەمەسی آچئسئندان داحا اویغوندور. آللاە باغئشلار، ایکرامئ بۇلدور.”
آللاە تعالا بو آیتتە؛ مۆمین قادئنلارئن تانئنماسئنئ، ناموسلو اۇلدوغونون آنلاشئلاراق اینجیتیلمەمەسی ایچین بۆیۆک باش اؤرتۆسۆ اؤرتمەسینی أمرەتتیگی حالدە، فئقئە عولەماسئنئن بیر قئسمئ؛ “تانئنماماسئ” ایچین قادئنئن یۆزۆنۆن دە اؤرتۆلمەسینین فارض اۇلدوغونو، بیر قئسمئ دا مۆستحاب اۇلدوغونو سؤیلەمیشلردیر.
قادئنئن یۆزۆنۆن اؤرتۆلمەسینین دلیلی اۇلاراق گؤستریلن بیر حادیث ایسە آصلئندا ایددیعا اۇلونانئن ترسینی ایفادە أتمکتەدیر. سؤز قۇنوسو حادیث شؤیلەدیر:
“سیزدن بیرینیز، بیر قادئنلا أولنمک ایستەدیگی زامان، سادەجە اۇنونلا أولنمک ایچی ایسە، -قادئن بونو بیلمەسە بیلە- اۇنا باقماسئندا بیر گۆناە یۇقتور.”
بیر أرکگین أولنەجگی قادئنا باقماسئنداکی ماقصاد اۇنو گؤرمەسی ایچیندیر. رسولوللاهئن؛ “بیر أرکگین أولنمک نییتییلە بیر قادئنا باقماسئندا گۆناە اۇلمادئغئنئ” سؤیلەمەسی، کندیسی حاققئندا اینن؛ “… گۆزللیگی حۇشونا گیتسە بیلە…” (آحزاب؛ 52) آیتیندەکی ایفادەلر ایلە اؤرتۆشمکتەدیر. یۆزۆ اؤرتۆلۆ اۇلان بیر قادئنا باقان أرکگین گؤرەجگی ایسە سادەجە قادئنئن اؤرتۆسۆ اۇلاجاقتئر. بو نیدنلە سؤزۆ أدیلن حادیث؛ “قادئنئن یۆزۆنۆ اؤرتمەسینین” دگیل، عاکسینە یۆزۆنۆن گؤرۆنمەسینین گرکتیگینی آچئقچا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
موحاممد (ع) ایلە ایلگیلی آیتتە شؤیلە بویورولماقتادئر:
لَا يَحِلُّ لَكَ النِّسَاءُ مِنْ بَعْدُ وَلَا أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوَاجٍ وَلَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ إِلَّا مَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ وَكَانَ اللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ رَقِيبًا ﴿۵۲﴾ (سورة الأحزاب)
بوندان سۇنرا گۆزللیگی چۇق حۇشونا گیتسە بیلە، (آللاهئن سانا فەی اۇلاراق وردیگیندن) حاکیمییتین آلتئندا اۇلان دئشئندا بیر قادئنلا أولنمەن وە بیر أشینی بئراقئپ باشقاسئنئ آلمان، سانا حلال دگیلدیر. آللاە هر شەیی گؤزتیمی آلتئندا توتار. (آحزاب سورەسی؛ 52)
