دۆنیا حایاتئنئن منفاعاتلارئ حوصوصوندا اینسانلار یارارلاندئغئ قادارئنئ دگیل، حپ داحا فاضلاسئنئ ایستەرلر. بیر اینسانا لازئم اۇلاجاق اۇلانئن چۇق چۇق اۆستۆندە بیر آرزو پشیندەدیر. اۇنون ایچین اینسانئن نە قادار چۇق مال وارلئغئ اۇلورسا فاضلاسئنئ، داحا فاضلاسئنئ ایستەر. مال آرتتئقچا کیشینین آرزوسو اۇ درەجە بۆیۆر. اۇنون ایچین آیتتە آللاە تعالا؛ “قالئجئ گۆزللیکلر، آللاە قاتئندادئر.” (آلی عیمران؛ 14) دەمکتەدیر.
اینسانلارئن دۆنیایا یاراتئلئشتان بیر دۆشکۆنلۆگۆ واردئر آنجاق ایمتیحان دۆنیا ایلە آحیرت آراسئنداکی ترجیحلە اۇرتایا چئقاجاقتئر. أگر اینسانئن دۆنیایا قارشئ، قادئنا قارشئ بیر ایستگی بیر هوەسی اۇلماسا، ایمتیحانئن دا بیر آنلامئ اۇلمازدئ.
آلی عیمران سورەسینین 14-نجۆ آیتیندە اینسانلارئن أن چۇق آرزو دویدوغو شەیلرین باشئندا قادئنئن اۇلماسئ، آللاهئن اۇنا ورمیش اۇلدوغو قئیمتیندن قایناقلانماقتادئر. ایلک یاراتئلان قادئن اۇلان حاووانئن قۇجاسئیلا بیرلیکتە جننتتن قۇوولماسئنا سبب اۇلدوغوندان دۇلایئ یر یۆزۆنۆن لاعنتلندیگینین تەوراتتا یر آلماسئ، تەوراتئن آیتلریندە یاپئلان آنلام قایدئرماسئندان دۇلایئدئر. شونو دا ایفادە أتمک گرکیر کی، شو آندا تەوراتئن مئالی اۆزەریندن یۇروملار یاپئلدئغئ ایچین بو ایفادەلرین تەوراتتا اۇلوپ اۇلمادئغئ أن آزئندان مۆسلۆمانلار طارافئندان بیلینمەمکتەدیر. چۆنکی کیتابلارئندا اوزمان اۇلان عولەمالار بیرچۇق بیلگییی گیزلەمکتەدیرلر.
قورئانئ کریمدە بو قۇنو حاققئندا بیر آیتتە شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
يَا أَهْلَ الْكِتَابِ قَدْ جَاءَكُمْ رَسُولُنَا يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيرًا مِمَّا كُنْتُمْ تُخْفُونَ مِنَ الْكِتَابِ وَيَعْفُو عَنْ كَثِيرٍ قَدْ جَاءَكُمْ مِنَ اللَّهِ نُورٌ وَكِتَابٌ مُبِينٌ ﴿۱۵﴾ (سورة المائدة)
أی أهلی کیتاب (کیتابلارئندا اوزمان اۇلانلار)! سیزە کیتابئنئزدان گیزلەمکتە اۇلدوغونوز شەیلرین چۇغونو اۇرتایا چئقاران بیرچۇغونا دا دۇقونمایان ألچیمیز /کیتابئمئز گلدی. سیزە آللاەتان بیر ائشئق وە آچئق بیر کیتاب گلدی. (مائیدە سورەسی؛ 15)
یاهودیلرین کیتابلارئندا اۇلانئن چۇغونو گیزلەدیگی شو آیتلە آچئقچا ایفادە أدیلمکتەدیر:
وَمَا قَدَرُوا اللَّهَ حَقَّ قَدْرِهِ إِذْ قَالُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ قُلْ مَنْ أَنْزَلَ الْكِتَابَ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى نُورًا وَهُدًى لِلنَّاسِ تَجْعَلُونَهُ قَرَاطِيسَ تُبْدُونَهَا وَتُخْفُونَ كَثِيرًا وَعُلِّمْتُمْ مَا لَمْ تَعْلَمُوا أَنْتُمْ وَلَا آبَاؤُكُمْ قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فِي خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ ﴿۹۱﴾ (سورة الأنعام)
(یاهودیلر) آللاها حاق أتتیگی اؤلچۆدە دگر ورمەدیلر. چۆنکی؛ “آللاە هیچبیر بشرە بیر شەی ایندیرمەدی،” دەدیلر. اۇنلارا دە کی: “اؤیلەیسە اینسانلارئ آیدئنلاتماسئ وە اۇنلارا رهبر اۇلماسئ ایچین موسانئن گتیردیگی اۇ کیتابئ کیم ایندیردی؟ سیز اۇنو، صایفالارا دؤکۆپ بیر قئسمئنئ اۇرتایا چئقاریۇر، بیرچۇغونو دا گیزلییۇرسونوز. سیزە دە آتالارئنئزا دا بیلمەدیگینیز شەیلر (اۇنونلا) اؤگرتیلمیشتیر.” دە کی: “اۇنو آللاە ایندیردی،” سۇنرا اۇنلارئ دالدئغئ یردە بئراق؛ اۇیالانئپ دورسونلار! (أنعام سورەسی؛ 91)
بورادا قورئانئن اؤنجەکی کیتابلارئ ناسئل نسحەتتیگی آنلاتئلماقتادئر. نسیح؛ بیر کیتابتاکی یازئیئ دیگر کیتابا آقتارماقتئر. (أل-عاین)
آدم وە حاووانئن جننتتن چئقارئلماسئ، هر ایکیسینین بیرلیکتە شەیطانئن وسوسەسینە قاپئلمئش اۇلماسئندان دۇلایئدئر. قورئانئ کریمدە بو سوچتان دۇلایئ سادەجە حاووا سۇروملو توتولمادئغئ گؤز اؤنۆنە آلئندئغئندا تەورات وە اینجیلدە حاووا حاققئندا اؤنە سۆرۆلن ایفادەلرین سۇنرادان عیلاوە أدیلدیگینی گرچکلری گیزلەدیگی آنلاشئلماقتادئر.
دؤرۆنجۆ بؤلۆم
قورئانئ کریمە گؤرە قادئنئن اؤرتۆنمەسی
قادئنئن اؤرتۆنمەسی اؤنجەکی کیتابلاردا وە حاتتا تۆم کۆلتۆرلردە وار اۇلان أورنسل بیر اویغولامادئر.
مۆسلۆمان قادئنئن اؤرتۆنمەسی حاققئندا باعضئ کیمسەلر طارافئندان اؤنە سۆرۆلن ایددیعالار گنللیکلە شؤیلە اۇلماقتادئر:
* قورئانئ کریمدە نور سورەسینین 31-نجی وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتلرینە گؤرە؛ قادئنئن تک گؤزۆ حاریج یۆزۆ، أللری وە آیاقلارئ داحیل تامامن اؤرتۆنمەسی گرکیر.
* ایسلام دینیندە باش اؤرتۆسۆنۆن یری یۇقتور. قورئاندا دا باش اؤرتۆسۆنۆن فارض اۇلدوغونا دائیر هرحانگی بیر آیتین بولونماماقتادئر. یاهودیلیکتە باش اؤرتۆسۆ گلەنگیندن ایسلام دا أتکیلنمیشتیر. دینی تمللر باقئمئندان باش اؤرتۆسۆ، کسینلیکلە دینین بیر أمری یا دا فارض عیبادتی دگیلدیر. اینانچلا دا ایلگیلی اویغولانان بیر عیبادت اۇلمادئغئ حالدە، سانکی دینی بیر أمیرمیش وە فارضمئش گیبی یانسئتئلمئشتئر. باش اؤرتۆسۆ تاقئلمادئغئ تاقدیردە دە، دینی یؤندن بۆیۆک جزالارئ وارمئش گیبی حارەکت أدیلمکتەدیر.
* قادئنئن اؤرتۆسۆ عارابلارا یاعنی حیجاز بؤلگەسیندەکی مککە وە مدینەدەکی قادئنلارئن قوللاندئغئ بیر شەیدیر، اۇرایا عائیدتیر؛ اۇنون دئشئندا قوللانئلان بیر یر یۇقتور.
* قورئانئ کریمدە نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە قادئنئن باشئنئن دگیل، یاقاسئنئن اؤرتۆنمەسی أمرەدیلمیشتیر. أگر قادئنئن باشئنئن اؤرتۆلمەسی أمرەدیلمیش اۇلسایدئ آیتتە “باش” کلیمەسینین عارابچا قارشئلئغئ اۇلان “رأس” ایفادەسینین دە گچمەسی گرکیردی، بو کلیمە گچمەدیگیندن؛ “حئمار” کلیمەسینە “باش اؤرتۆسۆ” دەنیلمز.
