دؤرۆنجۆ بؤلۆم
قورئانئ کریمە گؤرە قادئنئن اؤرتۆنمەسی
قادئنئن اؤرتۆنمەسی اؤنجەکی کیتابلاردا وە حاتتا تۆم کۆلتۆرلردە وار اۇلان أورنسل بیر اویغولامادئر.
مۆسلۆمان قادئنئن اؤرتۆنمەسی حاققئندا باعضئ کیمسەلر طارافئندان اؤنە سۆرۆلن ایددیعالار گنللیکلە شؤیلە اۇلماقتادئر:
* قورئانئ کریمدە نور سورەسینین 31-نجی وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتلرینە گؤرە؛ قادئنئن تک گؤزۆ حاریج یۆزۆ، أللری وە آیاقلارئ داحیل تامامن اؤرتۆنمەسی گرکیر.
* ایسلام دینیندە باش اؤرتۆسۆنۆن یری یۇقتور. قورئاندا دا باش اؤرتۆسۆنۆن فارض اۇلدوغونا دائیر هرحانگی بیر آیتین بولونماماقتادئر. یاهودیلیکتە باش اؤرتۆسۆ گلەنگیندن ایسلام دا أتکیلنمیشتیر. دینی تمللر باقئمئندان باش اؤرتۆسۆ، کسینلیکلە دینین بیر أمری یا دا فارض عیبادتی دگیلدیر. اینانچلا دا ایلگیلی اویغولانان بیر عیبادت اۇلمادئغئ حالدە، سانکی دینی بیر أمیرمیش وە فارضمئش گیبی یانسئتئلمئشتئر. باش اؤرتۆسۆ تاقئلمادئغئ تاقدیردە دە، دینی یؤندن بۆیۆک جزالارئ وارمئش گیبی حارەکت أدیلمکتەدیر.
* قادئنئن اؤرتۆسۆ عارابلارا یاعنی حیجاز بؤلگەسیندەکی مککە وە مدینەدەکی قادئنلارئن قوللاندئغئ بیر شەیدیر، اۇرایا عائیدتیر؛ اۇنون دئشئندا قوللانئلان بیر یر یۇقتور.
* قورئانئ کریمدە نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە قادئنئن باشئنئن دگیل، یاقاسئنئن اؤرتۆنمەسی أمرەدیلمیشتیر. أگر قادئنئن باشئنئن اؤرتۆلمەسی أمرەدیلمیش اۇلسایدئ آیتتە “باش” کلیمەسینین عارابچا قارشئلئغئ اۇلان “رأس” ایفادەسینین دە گچمەسی گرکیردی، بو کلیمە گچمەدیگیندن؛ “حئمار” کلیمەسینە “باش اؤرتۆسۆ” دەنیلمز.
بو ایددیعالارئن صاحیبلرینین مۆسلۆمان اۇلماسئ حاتتا بیر قئسمئنئن ایلاهیات آکادمیسیەنلری یاحود بیر جماعات لیدری اۇلماسئ اؤنە سۆردۆگۆ ایددیعالارئ مۆسلۆمان تۇپلولوقلاردا قارشئلئغئنئ بولماقتادئر.
بو قۇنویلا ایلگیلی آچئقلامالارئ یاپانلارئن حپسی، نور سورەسینین 31-نجی وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتلرینە دایاندئغئنئ وە کندی آچئقلامالارئنئن، یۇروملارئنئن دۇغرو اۇلدوغونو ایددیعا أتمکتەدیرلر.
عاینئ آیتلرە بیربیرینە ضئد آنلاملارئ ایحتیوا أدن حۆکۆملرین اۇرتایا چئقماسئنئن نیدنی؛ آللاهئن کیتابئنئن آیتلرینین اینسانلار طارافئندان آچئقلاماسئندان دۇلایئدئر.
فوصصیلت سورەسینین 1-2-نجی آیتلریندە آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ ﴿۲﴾ كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿۳﴾ (سورة فصلت)
- 2. بو (کیتاب) اییلیگی سۇنسوز وە ایکرامئ بۇل اۇلانئن قاتئندان ایندیریلمیشتیر.
.3بو بیر کیتابتئر کی آیتلری، بیلنلر تۇپلولوغو ایچین عارابچا قورئانلار (کۆمەلر) حالیندە آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلانمئشتئر. (فوصصیلت سورەسی)
قورئان؛ “ق-ر-ء” فیعیلینین ماصدارئ اۇلان “القرء” وەیا “قرء”دان تۆرەمیشتیر وە آنلامئ؛ “تۇپلاما وە بیرلشتیرمە”دیر. ماصدار اۇلاراق قوللانئلدئغئ گیبی؛ “بۆتۆنلۆک وە کۆمە” آنلامئندا ایسیم اۇلاراق دا قوللانئلئر. آللاهئن کیتابئنا “قورئان” دەنمەسی؛ “بۆتۆن سورەلری تۇپلایئپ بیر آرایا گتیرمەسی” سببییلەدیر. (لیسانول عاراب) عارابچادا قورئانئن چۇغولو اۇلمادئغئندان تکیل ایچین دە قوللانئلئر. بو سببلە “قورئان” کلیمەسینە باغلامئنا گؤرە “قورئانلار” دییە دە آنلام وریلەبیلیر.
آللاە تعالا ایندیردیگی کیتابئنئن آیتلرینی کندیسینین ناسئل آچئقلادئغئنئ شو آیتلە بیلدیرمکتەدیر:
الر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ﴿۱﴾ (سورة هود)
ألیف، لام، را! بو (قورئان) دائیما دۇغرو حۆکۆملر ورن وە هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاهئن بیذذات کندیسی طارافئندان، آیتلری هم موحکم (حۆکۆم بیلدیریر حالە گتیریلمیش) هم دە آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلانمئش بیر کیتابتئر. (هود سورەسی؛ 1)
آیتین دوامئندا کیتابئن آیتلرینین آچئقلاماسئنئ نیدن کندیسینین یاپتئغئنئ شؤیلە بیلدیریر:
أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّهَ… ﴿۲﴾ (سورة هود)
بو (یاعنی آچئقلامایئ آللاهئن یاپمئش اۇلماسئ)، آللاەتان باشقاسئنا قوللوق أتمەمەنیز ایچیندیر… (هود سورەسی؛ 2)
بیر کیمسە؛ “قورئاندان بن بؤیلە بیر حۆکۆم چئقاردئم، آللاە بؤیلە سؤیلۆیۇر، آللاە بؤیلە أمرەدیۇر،” دییە کندی قافاسئندان قورئاندان بیر حۆکۆم چئقارئرسا، بو آللاەتان باشقاسئنئن حۆکمۆ اۇلور. اینسانلار اۇنو آللاهئن حۆکمۆ قابول أدر وە بو دا اۇنلار ایچین بیر باشقاسئنئ ایلاە سایماق اۇلور. بو یۆزدن؛ “آللاەتان باشقاسئنا قول اۇلمایئن دییە،” آیتلرین آچئقلاماسئنئ آللاە کندیسی یاپمئشتئر.
رسولوللاهئن یوموشو دا آیتتە شؤیلە بیلدیریلمکتەدیر:
… إِنَّنِي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ وَبَشِيرٌ ﴿۲﴾ (سورة هود)
… (دە کی:) “بن دە اۇنون سیزە، اویارئجئ وە مۆژدەلەیجی اۇلاراق گؤندردیگی کیشیییم. (هود سورەسی؛ 2)
آللاە تعالا، موحاممدە (ع) تبلیغین دئشئندا حۆکمەتمە أمرینی ورمیشتیر:
إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِمَا أَرَاكَ اللَّهُ وَلَا تَكُنْ لِلْخَائِنِينَ خَصِيمًا ﴿۱۰۵﴾ (سورة النساء)
گرچکلری ایچرن بو کیتابئ سانا بیز ایندیردیک کی سانا گؤستردیگیمیز شکیلدە اینسانلار آراسئندا حۆکۆم ورەسین. ساقئن حائینلرین ساوونوجوسو اۇلما. (نیسا سورەسی؛ 105)
قورئانئ کریمدن ناسئل حۆکۆم چئقارئلاجاغئنئ دا آللاە تعالا، آعراف سورەسینین 52-نجی آیتیندە شؤیلە بیلدیرمیشتیر:
وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿۵۲﴾ (سورة الأعراف)
شوراسئ بیر گرچک کی بیز اۇنلارا، اینانان وە گۆونن تۇپلولوغا رهبر وە ایکرام اۇلماسئ ایچین بیر عیلمە گؤرە، آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گتیردیک. (آعراف سورەسی؛ 52)
بو عیلیم (بیلگی، یؤنتم)؛ آیتلری آیتلر ایلە آچئقلاندئغئ قورئان یؤنتمیدیر.
آیتتە؛ “بیر عیلمە گؤرە چۇق آیرئنتئلئ شکیلدە بیز آچئقلادئق (فَصَّلنَاەُ عَلَی عِلمٍ)،” دەنیلمکتەدیر. یاعنی آچئقلایان آللاە تعالانئن کندیسیدیر. (هُدًی وَرَحمَةً) “هۆدن؛ رهبر دیمکتیر. اۇ رهبرلە اؤنۆ آیدئنلانان اینسانلارا بو کیتاب بیر ایکرام اۇلور.”
… وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ﴿۱۱۳﴾ (سورة النساء)
… آللاە، سانا کیتابئ وە حیکمتی ایندیرمیش وە بیلمەدیگین شەیلری اؤگرتمیشتیر. آللاهئن سانا اۇلان لۆطفو موعاظظامدئر. (نیسا سورەسی؛ 113)
حیکمت؛ آیتلردن حۆکۆم چئقارماقتئر. حۆکمۆن دۇغروسو دا اۇلور یانلئشئ دا اۇلور. آللاە تعالا آیتلرین آیتلر ایلە آچئقلاندئغئ متۇدو کیتابئنا یرلشتیرەرک دۇغرو حۆکۆم چئقارمانئن اوصولۆنۆ رسولوللاها اؤگرتمیشتیر. اۇ دا فوصصیلت سورەسیندە ایفادە أدیلن “بیلنلر تۇپلولوغونو” اۇلوشتورموشتور.
