ألۇهیست متیندە گچن ایفادەلری قورئانئ کریمین تاصدیق أتمەسی، یاهویست متیندە گچن “قادئنئن آدمین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ” ایفادەلرین دۇغرو اۇلمادئغئنئ گؤسترمکتەدیر.
آللاە تعالا، مائیدە سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە ایسرائیل اۇغوللارئنئن کلیمەلرین آنلاملارئنئ یرلریندن قایدئراراق تاحریف أتتیگینی بیلدیرمکتەدیر. باقارا سورەسینین 59-نجو آیتیندە دە؛ “ایچیندن یانلئش داورانانلار، کندیسینە أمرەدیلنین یرینە باشقا بیر سؤز سؤیلەدیلر.” دەمکتەدیر.
بو آیتلر، یاراتئلئش (تکوین) کیتابئندا یاپئلمئش اۇلان آنلام قایدئرماسئنئن نیدنلرینی اۇرتایا قۇیماقتادئر.
تەورات وە اینجیل مئاللرینە سۇقوشتورولان باعضئ یانلئشلار بیزە حادیث اۇلاراق گچیپ تفسیرلرە دە آقتارئلمئشتئر. نیسا سورەسینین بیرینجی آیتینین تفسیریندە؛ “قادئنئن، أرکگین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ” یؤنۆندەکی ایفادەلر أبو هورەیرە’دن گلن بیر ریوایتە دایاندئرئلماقتادئر.
سؤزۆ أدیلن ریوایت شؤیلەدیر:
آللاهئن ألچیسی (ع) دەدی کی: “قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین، چۆنکی قادئن قابورغا کمیگیندن یاراتئلمئشتئر. قابورغانئن أن أگری یری اۆستۆدۆر. اۇنو دۆزلتمەیە چالئشئرسان قئرارسئن، بئراقئرسان أگری قالئر. سیز قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین.”
قورئانئ کریمین اۇنایلامادئغئ بو سؤز رسولوللاها عائید اۇلاماز.
هیجرتین 7-نجی سنەسیندە حایبردن مدینەیە گلن أبو هورەیرە، رسولوللاهئن یانئندا اۇن سکیز آی بولونماسئنا راغمن، بش بین اۆچ یۆز یتمیش دؤرت حادیث ریوایتیندە بولونموش. بو قادار قئسا سۆرە ایچریسیندە یانئندا بولوندوغو رسولوللاەتان ریوایت أتتیگی باعضئ حادیثلر نیدنییلە عایشە والیدەمیز وە باعضئ صاحابەلر طارافئندان ألشتیریلمیشتیر.
بیلیندیگی اۆزەرە حادیثلر بیر راویدن دیگر راوییە گچمک صورتییلە ناقلەدیلن بیلگی مالزمەسیدیر. راویلرین باعضن حافئظا قوصورو، باعضن دە یازئلئ مالزمەیی اۇقومانئن زۇرلوغو نیدنییلە کندی حۇجالارئندان دینلەدیگی آچئقلامالارئ یا دا دینلر تاریحی ایلە ایلگیلی باعضئ ماعلوماتئ (ایسرائیلیات) رسولوللاەتان دویموش گیبی ناقلەتتیگی دە بیر گرچکتیر. سۆننتین گۆنلۆک حایاتتاکی اؤنمی نیدنییلە اینسانلار کندی اینانئش وە ایعتیقادلارئنئ اۇرتایا قۇیان پک چۇق ریوایت اویدورموشلاردئر. نە یازئق کی بو تۆر ریوایت حاطالارئ گۆونیلیر حادیث کیتابلارئندا دا یر آلمئش بولونماقتادئر.
بو آیتین تفسیریندە ایبنی عاشور دا شؤیلە دەمکتەدیر: “آللاە اؤنجە آدمی (ع) یاراتتئ، سۇنرا حاووایئ دا اۇ نفیستن یاعنی آدمین یاراتئلدئغئ چامورون (تۇپراغئن) باقیەسیندن یاراتتئ.”
قادئنئن، آدمین قابورغا (أگە کمیگیندن) وەیا اۇنون یاراتئلدئغئ چامورون (تۇپراغئن) باقیەسیندن یاراتئلدئغئ یؤنۆندەکی بو ایفادەلر نیدنییلە یاهودی وە حئریستیانلاردا اۇلدوغو گیبی مۆسلۆمانلار دا قادئنئ أرکگین بیر پارچاسئ اۇلاراق گؤرمۆشتۆر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر؛ کیتاب وە حیکمت درگیسینین 29-نجو سایئنئن باش یازئسئندا بو قۇنویلا ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەمکتەدیر:
قورئانئن بیر آیتینە یانلئش آنلام وریلەرک بو آنلایئش دستکلنمیشتیر. دیانت ایشلری باشقانلئغئنئن یایئنلادئغئ مئالدەکی آنلام شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًا وَنِسَاءً وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ﴿۱﴾ (سورة النساء)
أی اینسانلار! سیزی بیر تک نفیستن یاراتان وە اۇندان دا أشینی یاراتان؛ ایکیسیندن بیرچۇق أرکک وە قادئن (مەیدانا گتیریپ) یایان راببیمیزە قارشئ گلمکتن ساقئنئن.” (نیسا؛ 1)
“بیر تک” ایفادەسی ایلە “آدمین” قاصدەدیلدیگی آچئقتئر. أشی دە اۇندان یاراتئلدئیسا بو مئال؛ تەورات مئالینە وە نبیمیزە مال أدیلن ریوایتە اویغون اۇلور.
آیتە مئال وریرکن “عیوەج” یاپئلمئشتئر. “عیوەج”: “دۆز بیر دۆزەیدە اۇلان وە آنجاق چۇق دیققاتلئ بیر باقئشلا آنلاشئلابیلەجک أگریلیگە بنزەر أگریلیکتیر.” (مۆفردات)
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ
أی اینسانلار! سیزی بیر تک نفیستن یاراتان راببینیزە یانلئش یاپماقتان ساقئنئن!
اینسانلئغئن باباسئ آدم (ع) اۇلدوغوندان “سیزی” ایفادەسی ایلە “بابانئز آدمی” دەندیگی آچئقتئر. دیمک کی آدم، بیر تک نفیستن یاراتئلمئشتئر. آیتین دوامئ شؤیلەدیر:
وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا
اۇنون (اۇ نفسین) أشینی دە اۇندان (آدمی یاراتتئغئ نفیستن) یاراتمئشتئر.”
بوراسئ؛ “آدمین أشینی دە آدمدن یاراتمئشتئر،” شکلیندە آنلاشئلمئشتئر آما بونون دۇغرو اۇلما ایحتیمالی یۇقتور. چۆنکی عارابچادا کلیمەلر أرککلی دیشیلی اۇلاراق ایکییە آیرئلئر. آدم أرکک، آدمین یاراتئلدئغئ نفیس دیشیدیر. آیتتە دیشی ایچین قوللانئلان ایکی عادد “ها = اۇ” ضامیری واردئر. بونلارئن ایکیسی دە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین آدمین یاراتئلدئغئ نفیس اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر. یاعنی آدم نەدن یاراتئلمئشسا، هاووا دا اۇندان یاراتئلمئشتئر.
بورادا آدم ایلە حاووانئن یومورتا ایکیزی اۇلدوغو عاقلا گلەبیلیر؛ آنجاق مۆمکۆن دگیلدیر. چۆنکی شو آیتە گؤرە حاووا داحا سۇنرا یاراتئلمئشتئر:
خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْهَا زَوْجَهَا… ﴿۶﴾ (سورة الزمر)
(آللاە) سیزی (آتانئز آدمی) بیر تک نفیستن (دؤللنمیش یومورتادان) یاراتتئ. سۇنرا أشینی دە اۇ نفیستن (دؤللنمیش یومورتادان) اۇلوشتوردو… (زۆمر سورەسی؛ 6)
آدم ایلە حاووانئن یاراتئلدئغئ نفسین نە اۇلدوغونو دا شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَمُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَفْقَهُونَ ﴿۹۸﴾ (سورة الأنعام)
سیزی بیر تک نفیستن (دؤللنمیش یومورتادان) اۇلوشتوران اۇدور. آردئندان بیر سۆرە قالاجاغئ یر (اۇنو راحمە گؤتۆرن کانال)، سۇنرا آنانئن وۆجودونا وداع أتمە یری (آنا راحمی) گلیر. آیتلریمیزی آنلامایا چالئشان بیر تۇپلولوق ایچین آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلادئق. (أنعام سورەسی؛ 98)
دیمک کی قادئن أرکک هر اینسان، عاینئ نفیستن یاعنی دؤللنمیش یومورتادان یاراتئلمئشتئر.
