- قۇنونون فۆروعئ فئقئە أثرلریندە ألە آلئنئشئ
بۇشانمایا دا قۇنو اۇلابیلەجگی آنلامئنا گلمکتەدیر. فوروعئ فئقئە أثرلریندە اؤزللیکلە نیکاح وە طالاق بؤلۆملری وە بو بؤلۆملرین ایلگیلی مسئەلەلریندە کۆچۆکلرین ولیلری طارافئندان أولندیریلەبیلەجگینە حۆکمەدیلمکتەدیر. بو أثرلرە گؤرە أولیلیک عاقدینی یاپانلارئن عاقیل بالیغ اۇلماسئ شارط ایسە دە أولیلیک عاقدینین یاپئلابیلمەسی وە صئححاتئ ایچین أولنن کیشیلرین عاقئل بالیغ اۇلماسئ شارط دگیلدیر. کۆچۆکلرین یرینە بو یوموشو ولیلر یاپماقتادئر. مذهبلر آراسئندا بیر تاقئم فارقلئلئقلار اۇلسا دا گنلدە بابا، دەدە، واصی، حاکیم یا دا عاصابەلردن بیرینین ولایت سببییلە کۆچۆکلری أولندیرەبیلەجگی قابول أدیلمکتەدیر. حانەفیلرە شاید ولایت ایجباری ایسە، یاعنی کۆچۆکلر بابا وەیا دەدەلری طارافئندان أولندیریلمیشسە، بو دورومدا طارافلارئن بۆلوغدان سۇنرا موحاییرلیک حاقلارئ (بۆلوغ موحاییرلیگی) دا بولونماماقتادئر. یینە بو کیتابلارئن طالاق بؤلۆملرینین عیددت قۇنولارئ ایچریسیندە کۆچۆکلرین عیددتینین اۆچ آی اۇلدوغو حۆکمە باغلانماقتادئر. بو، أولندیریلن کۆچۆکلرین بۇشامایا دا قۇنو اۇلابیلەجگی آنلامئنا گلمکتەدیر.
باعضئ فاقیەلر طالاق سورەسینین؛ “قادئنلارئنئز عادتتن کسیلمیش اۇلانلارلا، عادت گؤرمەینلر حوصوصوندا ترددۆد أدرسنیز، اۇنلارئن بکلەمە سۆرەسی اۆچ آیدئر” مئالیندەکی آیتیندە، کۆچۆکلرین عیددتینین دۆزنلندیگی گؤرۆشۆندەدیر.
بو گؤرۆشتە اۇلانلارا گؤرە آیتتە گچن “لم یحضن” ایفادەسی ایلە؛ “هنۆز حایئض گؤرمەمیش اۇلانلار” یاعنی چۇجوقلار قاصدەدیلمکتە، آیت کۆچۆکلرین عیددتینی دۆزنلەمکتە، شرعان عیددتین سببی نیکاح اۇلدوغو ایچین دە کۆچۆکلر أولندیریلەبیلمکتەدیر.
کۆچۆکلرین أولندیریلمەسییلە ایلگیلی اۇلاراق رسولوللاهئن حض. عایشە ایلە هنۆز کۆچۆک بیر قئز ایکن نیکاحلاندئغئ دا دلیل اۇلاراق گؤستریلمکتەدیر. بیذذات حض. عایشە’نین ریوایت أتتیگی سؤز قۇنوسو اۇلای، حادیث قایناقلارئندا چشیتلی طاریقلرلە وە بیر تاقئم متین فارقلئلئقلارئیلا گچمکتەدیر. ریوایتلردە حض. حاتیجە’نین هیجرتتن اۆچ یئل اؤنجە وفات أتتیگی، رسولوللاهئن ایکی یئلا یاقئن بکار حایاتئ یاشادئقتان سۇنرا حض. عایشە ایلە أولندیگی، بو آرادا عایشە’نین آلتئ یاشئندا اۇلدوغو، دۇقوز یاشئندا ایسە اۇنونلا زیفافا گیردیگی وە رسولوللاهئن وفات أتتیگیندە حض. عایشە’نین اۇن سکیز یاشئندا اۇلدوغو ایددیعا أدیلمکتەدیر.
- قۇنونون فئقئە اوصولۆ أثرلریندە ألە آلئنئشئ
فئقئە اوصولۆ أثرلریندە أولندیریلمەسی مسئەلەسی اؤزللیکلە أهلییت، ولایت وە قئیاس قۇنولارئ ایچریسیندە گچمکتەدیر. بو باغلامدا نیسا سورەسینین “یتیملری، أولنمە چاغئنا گلنە قادار دنەیین؛ اۇنلاردا اۇلغونلاشما گؤرۆرسنیز ماللارئنئ کندیسینە ورین! بۆیۆیەجکلر دە گری آلاجاقلار دییە اۇنلارئ ایسراف أدەرک تز ألدن یەمەیین! زنگین اۇلان، عیففتلی اۇلمایا چالئشسئن وە یۇقسول اۇلان، اویغون بیر شکیلدە یەسین. ماللارئنئ کندیسینە وردیگینیز زامان، یانئندا شاهید بولوندورون. حساب سۇرماق ایچین آللاە یتر.” مئالیندەکی 6-نجئ آیتینە عاطئفتا بولونولماقتادئر. آیتتە، ولیلرین کۆچۆکلرین ماللارئ اۆزەریندەکی ولایت حاققئندان حارەکتلە شاحئصلارئ اۆزەریندە دە ولایت حاقلارئ اۇلدوغو سۇنوجونا اولاشئلماقتادئر.
- دلیللرین دگرلندیریلمەسی
“… قادئنلارئنئز ایچیندە عادتتن کسیلمیش اۇلانلارلا، عادت گؤرمەینلر حوصوصوندا ترددۆد أدرسنیز، اۇنلارئن بکلەمە سۆرەسی اۆچ آیدئر.” مئالیندەکی طالاق سورەسینین 4-نجۆ آیتینی؛ “هنۆز حایئض گؤرمەمیش اۇلانلار” اۇلاراق یۇروملایانلار کۆچۆکلرین أولندیریلەبیلمەسی ایچین بو آیتی دلیل گؤستریرلر.
اۇیسا عارابچادا “لم” أداتئ؛ میشلی گچمیش زامانئنئن اۇلومسوزو (جاهدئ موطلاق) وە “لما” أداتئ ایسە؛ شیمدیکی بیتمیش زامانئنئن اۇلومسوزونو (جاهدئ مۆستاغراق) ایفادە أتمک ایچین قوللانئلئر. دۇلایئسئیلا “هنۆز” آنلامئنئ “لم” دگیل، “لما” أداتئ وریر. “لما” أداتئ باشئنا گلدیگی موضاریع فیعیلین زامانئنئ گچمیشە، آنلامئنئ اۇلومسوزا چەویریر. فیعیلین هنۆز اۇلمادئغئ آما اۇلماسئنئن بکلندیگی آنلامئنئ قازاندئرئر. آیرئجا چۇجوق ایچین “حایئض گؤرمەدی” ایفادەسی قوللانئلماز. چۆنکی ذاتن حایئض گؤرمەدیگی ایچین چۇجوقتور. بو ایفادەنین قوللانئلماسئ ایچین شاحصئن اؤنجە حایئض گؤرمەیە باشلاماسئ، سۇنرا دا چشیتلی سببلرلە حایئض گؤرەمەمەسی گرکیر.
بیزە گؤرە “لم یحضن” ایلە قاصدەدیلن “مدة الطهر” دەنیلن وە حایئض بیرقاچ یئل اوزایابیلن قادئنلاردئر. آیت بو قادئنلارئن دورومونو دۆزنلەمکتەدیر. عاکسی حالدە بو دورومدا اۇلان بیر قادئنئن بۇشاندئقتان سۇنرا عیددتینین بیتمەسی وە قۇجاسئنئن أویندە گچیرەجگی زامان سنەلر سۆرەبیلیر. آیرئجا؛ “أی ایمان أدنلر! قادئنلارلا نیکاحلانئپ دا ایلیشکییە گیرمەدن بۇشاندئغئنئزدا اۇنلارا عیددت یۇقتور” مئالیندەکی آحزاب سورەسینین 49-نجو آیتی ایلە یوقارئدا ذیکرەتتیگیمیز طالاق سورەسینین 4-نجۆ آیتی برابرجە دۆشۆنۆلدۆگۆندە “لم یحضن” ایلە قاصدەدیلنین “مدة الطهر” دەنیلن قادئنلار اۇلدوغو قووت قازانماقتادئر. زیرا جینسل ایلیشکی اۇلماقسئزئن بۇشاما اۇلدوغوندا عیددت گرکمییۇرسا وە چۇجوقلارلا دا فئطراتن ایلیشکی قورولامایاجاغئنا گؤرە طالاق سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە گچن “لم یحضن” ایفادەسی چۇجوقلار ایچین سؤز قۇنوسو اۇلایامایاجاقتئر.
“یتیملری، أولنمە چاغئنا گلنە قادار دنەیین؛ اۇنلاردا اۇلغونلاشما گؤرۆرسنیز ماللارئنئ کندیسینە ورین. بۆیۆیەجکلر دە گری آلاجاقلار دییە اۇنلارئ ایسراف أدەرک تز ألدن یەمەیین. زنگین اۇلان عیففتلی اۇلمایا چالئشسئن وە یۇقسول اۇلان اویغون بیر شکیلدە یەسین. موللارئنئ کندیسینە وردیگینیز زامان، یانئندا شاهید بولوندورون. حسان سۇرماق ایچین آللاە یتر.” مئالیندەکی نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتیندن حارەکتلە؛ “ولیلرین کۆچۆکلر اۆزەریندەکی مالی ولایتینە قئیاسلا شاحصی ولایتینین دە اۇلاجاغئنا اولاشئلئپ، دۇلایئسئیلا ولیلرین کۆچۆکلری أولندیرەبیلەجگینە حۆکمەدیلمیشتیر.” یاعنی مال ولایتیندە مۆئثثیر واصئف اۇلماسئندان حارەکتلە عاینئ واصفئن کۆچۆگۆن شاحصئ اۆزەریندە دە گچرلی اۇلماسئ گرکتیگی دۆشۆنۆلۆپ قئیاسن کۆچۆکلرین أولندیریلمەسی حۆکمۆنە اولاشئلمئشتئر. بو، فاسید بیر قئیاستئر (قیاس مع الفارق) مال ایلە نیکاح آراسئندا بنزەرلیک اۇلدوغونو ایددیعا أتمک هم سۇسیال یؤندن هم دە فئقئە اوصولۆندە تئۇریسی چیزیلن قئیاس آچئسئندان قابول أدیلەبیلیر دگیلدیر.
نیسا سورەسینین 2-نجی آیتیندە یتیملرین ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی أمرەدیلمکتەدیر. (رۆشد چاغئنا گلن) یتیملرە ماللارئنئ ورین! (نیسا؛ 2) وە بو سورەنین 6-نجئ آیتیندە ایسە؛ نیکاح چاغئنا قادار یتیملرین سئنانماسئ وە نیکاح چاغئنا گیردیگیندە، یاعنی رۆشدە أردیگیندە دە ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی أمرەدیلمکتەدیر: “یتیملری، أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو (اۇلغونلاشتئغئنئ) آنلارسانئز ماللارئنئ کندیسینە ورین!” (نیسا؛ 6) دۇلایئسئیلا 2-نجی آیتتە ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی گرکن یتیملرین رۆشدە أرنلر اۇلدوغو اۇرتایا چئقماقتادئر. نیتەکیم سورەنین 3-نجۆ آیتیندە؛ (یتیملر قۇنوسوندا حاققا اویغون داورانامایاجاغئنئزدان قۇرقارسانئز -اۇنلارئ دگیل- حۇشونوزا گیدنلردن ایکی، اۆچ وە دؤرت قادئنئ نیکاحلایئن.) کندیسییلە أولنیلمەسی سؤز قۇنوسو اۇلان یتیملرین سورەنین 2-نجی آیتیندە ماللارئ کندیسینە وریلن، یاعنی 6-نجئ آیتینە (یتیملری، أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو /اۇلغونلاشتئغئنئ آنلارسانئز ماللارئنئ کندیسینە ورین!) گؤرە رۆشدە أرمیش یتیملر اۇلدوغو اۇرتایا چئقماقتادئر. “رۆشد چاغئنا أریشینجەیە قادار، یتیمین مالئنا سادەجە ایی توتوملا یاقلاشئن…” مئالیندەکی أنعام سورەسینین 152-نجی آیتی؛ (أرگین حالە گلینجەیە قادار یتیمین مالئنا یاقلاشمایئن!) ایلە ایسرا سورەسینین 34-نجۆ آیتی؛ (کندینی ایدارە أدەجک گۆجە اولاشئنجایا قادار یتیمین مالئنا، أن گۆزل شکیل دئشئندا أل سۆرمەیین!) دە قۇنویا آچئقلئق گتیرمکتەدیر. بو ایکی آیتتە رۆشد چاغئنا قادار یتیملرین ماللارئنا اییلیکلە موعاملە أدیلمەسی أمرەدیلمکتەدیر.
ریوایتلردە عایشە’نین هیجرتتن سکیز یئل اؤنجە دۇغدوغو سؤیلنمکتەدیر. اۇیسا، قامر سورەسینین آیتلرینین ایندیگی أثنادا اۇیون چاغئندا بیر قئز چۇجوغو اۇلاراق رسولوللاهئن یانئندا بولوندوغونو سؤیلۆیۇر. قامر سورەسی، هیجرتتن سکیز یئل اؤنجە اینمیشتیر. بو اۇلایئ بشیکتەکی بیر چۇجوغون ایدراک أدەمەیەجگی دۆشۆنۆلۆرسە، بو آیتلر ایندیگیندە عایشەنین 6-13 وە رسولوللاە ایلە أولندیگیندە دە 14-21 یاش آرالئغئندا اۇلماسئ گرکیر.
حض. حاتیجە وفات أتتیگیندە “حاولە بینتی حاکیم” رسولوللاها گلەرک دول یا دا باکیرە بیرییلە أولنمک ایستەییپ ایستەمەدیگینی سۇردو. رسولوللاە، باکیرەنین کیم اۇلدوغونو سۇرونجا اۇ دا عایشە’یی اؤنردی. باکیرە کلیمەسی چۇجوق ایچین قوللانئلاماز. بیرینە باکیرە دەنەبیلمەسی ایچین اۇ کیشینین أن آزئندان بالیغ اۇلماسئ گرکیر.
حض. عایشە’نین باشتا اۇلماق اۆزەرە کۆچۆکلرین أولندیریلدیگینە دائیر سؤزۆ أدیلن ریوایتلر، نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتیندە گچن نیکاح چاغئ ایفادەسی ایلە بیرلیکتە دۆشۆنۆلملیدیر. چۆنکی اۇ گۆنکۆ تۇپلومون ذیهنیندە بو ایفادەنین بیر آنلام تاشئیۇر اۇلماسئ گرکیر. ایبراهیم سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە؛ اییجە آچئقلاسئن دییە هر ألچینین کندی تۇپلومونون دیلی ایلە گؤندریلدیگی بیلدیریلمکتەدیر. آیرئجا رسولوللاە اۇ تۇپلومون گنل قابولۆنۆن دئشئندا بیر ایش یاپمئش اۇلسایدئ، بونو گۆندمە گتیرمک ایچین یارئشانلار اۇلوردو.
کۆچۆکلرین أولندیریلمەسینە جواز وریرکن سؤزۆ أدیلن ماصلاحات پرەنسیبی دە اۇلدوقچا آچئقتئر. کۆچۆکلر أولندیریلەرک أکۇنۇمیک، بیۇلۇژیک وە پیسکۇلۇژیک اۇلاراق قالدئرامایاجاغئ یۆکۆن آلتئنا سۇقولموش وە کیشینین سەومە سەویلمە گیبی أن طابیعی حاق وە ایحتیاجلارئ ایحلال أدیلمیش اۇلماقتادئر. أولیلیک مۆئسسەسەسیندن بکلنیلن حانگی ماصلاحاتلار بو أولیلیکتن بکلنەبیلیر؟
گؤرۆلدۆگۆ گیبی آیتلردن ایستیدلال یاپارکن، آیتلر آراسئ ایلیشکیلرە دیققات أدیلمەمیش، سۆننت باشلئ باشئنا مۆستاقیل بیر دلیل قابول أدیلیپ کۆچۆکلرین أولندیریلمەسینە دائیر ذیهینلردە اۇلوشتورولان اؤن قابول، آیتلری آنلامانئن اؤنۆندە أنگل تشکیل أتمیش، بو سببلە عاراب دیل بیلگیسی قوراللارئ، فئطرات دلیلی وە تۇپلومون قادئنا باقئش آچئسئنئن بیر اوزانتئسئ اۇلاراق قادئن وە مال آراسئندا بنزەرلیک اۇلدوغو دۆشۆنجەسییلە فئقهی قئیاس شارطلارئ ایحلال أدیلمیشتیر.
ایلری سۆرۆلن هر دلیل اۆزەریندە ایحتیلافئن اۇلماسئنا راغمن “ایجماعدان” باحثەدیلەبیلمیش، کۆچۆکلرە یاپابیلەجک أن بۆیۆک کؤتۆلۆک ماصلاحات اۇلاراق گؤرۆلەبیلمیشتیر.
