نیسا سورەسینین 2-نجی آیتیندە یتیملرین ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی أمرەدیلمکتەدیر. (رۆشد چاغئنا گلن) یتیملرە ماللارئنئ ورین! (نیسا؛ 2) وە بو سورەنین 6-نجئ آیتیندە ایسە؛ نیکاح چاغئنا قادار یتیملرین سئنانماسئ وە نیکاح چاغئنا گیردیگیندە، یاعنی رۆشدە أردیگیندە دە ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی أمرەدیلمکتەدیر: “یتیملری، أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو (اۇلغونلاشتئغئنئ) آنلارسانئز ماللارئنئ کندیسینە ورین!” (نیسا؛ 6) دۇلایئسئیلا 2-نجی آیتتە ماللارئنئن کندیسینە وریلمەسی گرکن یتیملرین رۆشدە أرنلر اۇلدوغو اۇرتایا چئقماقتادئر. نیتەکیم سورەنین 3-نجۆ آیتیندە؛ (یتیملر قۇنوسوندا حاققا اویغون داورانامایاجاغئنئزدان قۇرقارسانئز -اۇنلارئ دگیل- حۇشونوزا گیدنلردن ایکی، اۆچ وە دؤرت قادئنئ نیکاحلایئن.) کندیسییلە أولنیلمەسی سؤز قۇنوسو اۇلان یتیملرین سورەنین 2-نجی آیتیندە ماللارئ کندیسینە وریلن، یاعنی 6-نجئ آیتینە (یتیملری، أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو /اۇلغونلاشتئغئنئ آنلارسانئز ماللارئنئ کندیسینە ورین!) گؤرە رۆشدە أرمیش یتیملر اۇلدوغو اۇرتایا چئقماقتادئر. “رۆشد چاغئنا أریشینجەیە قادار، یتیمین مالئنا سادەجە ایی توتوملا یاقلاشئن…” مئالیندەکی أنعام سورەسینین 152-نجی آیتی؛ (أرگین حالە گلینجەیە قادار یتیمین مالئنا یاقلاشمایئن!) ایلە ایسرا سورەسینین 34-نجۆ آیتی؛ (کندینی ایدارە أدەجک گۆجە اولاشئنجایا قادار یتیمین مالئنا، أن گۆزل شکیل دئشئندا أل سۆرمەیین!) دە قۇنویا آچئقلئق گتیرمکتەدیر. بو ایکی آیتتە رۆشد چاغئنا قادار یتیملرین ماللارئنا اییلیکلە موعاملە أدیلمەسی أمرەدیلمکتەدیر.
ریوایتلردە عایشە’نین هیجرتتن سکیز یئل اؤنجە دۇغدوغو سؤیلنمکتەدیر. اۇیسا، قامر سورەسینین آیتلرینین ایندیگی أثنادا اۇیون چاغئندا بیر قئز چۇجوغو اۇلاراق رسولوللاهئن یانئندا بولوندوغونو سؤیلۆیۇر. قامر سورەسی، هیجرتتن سکیز یئل اؤنجە اینمیشتیر. بو اۇلایئ بشیکتەکی بیر چۇجوغون ایدراک أدەمەیەجگی دۆشۆنۆلۆرسە، بو آیتلر ایندیگیندە عایشەنین 6-13 وە رسولوللاە ایلە أولندیگیندە دە 14-21 یاش آرالئغئندا اۇلماسئ گرکیر.
حض. حاتیجە وفات أتتیگیندە “حاولە بینتی حاکیم” رسولوللاها گلەرک دول یا دا باکیرە بیرییلە أولنمک ایستەییپ ایستەمەدیگینی سۇردو. رسولوللاە، باکیرەنین کیم اۇلدوغونو سۇرونجا اۇ دا عایشە’یی اؤنردی. باکیرە کلیمەسی چۇجوق ایچین قوللانئلاماز. بیرینە باکیرە دەنەبیلمەسی ایچین اۇ کیشینین أن آزئندان بالیغ اۇلماسئ گرکیر.
حض. عایشە’نین باشتا اۇلماق اۆزەرە کۆچۆکلرین أولندیریلدیگینە دائیر سؤزۆ أدیلن ریوایتلر، نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتیندە گچن نیکاح چاغئ ایفادەسی ایلە بیرلیکتە دۆشۆنۆلملیدیر. چۆنکی اۇ گۆنکۆ تۇپلومون ذیهنیندە بو ایفادەنین بیر آنلام تاشئیۇر اۇلماسئ گرکیر. ایبراهیم سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە؛ اییجە آچئقلاسئن دییە هر ألچینین کندی تۇپلومونون دیلی ایلە گؤندریلدیگی بیلدیریلمکتەدیر. آیرئجا رسولوللاە اۇ تۇپلومون گنل قابولۆنۆن دئشئندا بیر ایش یاپمئش اۇلسایدئ، بونو گۆندمە گتیرمک ایچین یارئشانلار اۇلوردو.
کۆچۆکلرین أولندیریلمەسینە جواز وریرکن سؤزۆ أدیلن ماصلاحات پرەنسیبی دە اۇلدوقچا آچئقتئر. کۆچۆکلر أولندیریلەرک أکۇنۇمیک، بیۇلۇژیک وە پیسکۇلۇژیک اۇلاراق قالدئرامایاجاغئ یۆکۆن آلتئنا سۇقولموش وە کیشینین سەومە سەویلمە گیبی أن طابیعی حاق وە ایحتیاجلارئ ایحلال أدیلمیش اۇلماقتادئر. أولیلیک مۆئسسەسەسیندن بکلنیلن حانگی ماصلاحاتلار بو أولیلیکتن بکلنەبیلیر؟
گؤرۆلدۆگۆ گیبی آیتلردن ایستیدلال یاپارکن، آیتلر آراسئ ایلیشکیلرە دیققات أدیلمەمیش، سۆننت باشلئ باشئنا مۆستاقیل بیر دلیل قابول أدیلیپ کۆچۆکلرین أولندیریلمەسینە دائیر ذیهینلردە اۇلوشتورولان اؤن قابول، آیتلری آنلامانئن اؤنۆندە أنگل تشکیل أتمیش، بو سببلە عاراب دیل بیلگیسی قوراللارئ، فئطرات دلیلی وە تۇپلومون قادئنا باقئش آچئسئنئن بیر اوزانتئسئ اۇلاراق قادئن وە مال آراسئندا بنزەرلیک اۇلدوغو دۆشۆنجەسییلە فئقهی قئیاس شارطلارئ ایحلال أدیلمیشتیر.
ایلری سۆرۆلن هر دلیل اۆزەریندە ایحتیلافئن اۇلماسئنا راغمن “ایجماعدان” باحثەدیلەبیلمیش، کۆچۆکلرە یاپابیلەجک أن بۆیۆک کؤتۆلۆک ماصلاحات اۇلاراق گؤرۆلەبیلمیشتیر.
سۇنوچ اۇلاراق کۆچۆکلرین أولندیریلمەسینە دائیر گتیریلن دلیللر بیزە گؤرە قابول أدیلەبیلیر. کۆچۆکلرین أولندیریلمەسی حۆکمۆنە اولاشماق ایچین کۆچۆکلۆک واصفئندان حارەکتلە مال ولایتینە یاپئلان قئیاس؛ هم قئیاسی فاسیدۆل ایعتیبار یاعنی ناصصا موحالیف، هم دە قئیاسی ماعال فارئق یاعنی آصئل ایلە فرع آراسئندا اؤرتۆشمەنین اۇلمادئغئ بیر قئیاستئر. آیتلرلە، کۆچۆکلرین أولندیریلەمەیەجگی حۆکمۆنە وارئلدئقتان سۇنرا کۆچۆکلرین أولندیریلەبیلمەسی حۆکمۆنۆ دۇغوراجاق قئیاس یاپئلاماز. عایشە والیدەمیزین کۆچۆک یاشتا أولندیریلمیش اۇلدوغونو قابول أدنلر، أن آزئندان بو أولیلیگین أولیلیکلە ایلگیلی آیتلرین اینمەسیندن اؤنجە گرچکلشتیگینی دیققاتا آلمالئیدئلار. آنجاق بیزە گؤرە فئطراتن هیچبیر زامان کۆچۆکلرین أولندیریلمەسی مۆمکۆن اۇلاماز. گۆنۆمۆزدە دە چۇجوق ایستیثمارجئلارئنا قارشئ تۇپلوموموزون دیگر اۇلایلارلا قئیاسلانامایاجاق درەجەدە گؤستردیگی سرت تپکی وە حاسساسییتلری فئطراتئن بیر تظاهۆرۆدۆر.
بو حۆکمۆن گۆنۆمۆزدە کیمی ویجدانلاردا سببییت وردیگی سئقئنتئ، بۆلوغ موحاییرلیگیندن باحثەتمک، قۇنونون تارتئشمالئ اۇلدوغونو یا دا تاریحی، جۇغرافی، کۆلتۆرل وە سۇسیال یؤنلری بولوندوغونو سؤیلەمک یا دا عۇثمانلئ عائیلە قارارنامەسیندە بیر تاقئم دۆزنلەمەلر یاپئلدئغئ رفلکسینی گؤسترمکلە دگیل، بو حۆکمۆن قورئان آچئسئندان حاطالئ اۇلدوغونو اۇرتایا قۇیماقلا گیدریلملیدیر. زیرا بو حۆکمۆن گۆنۆمۆزدە دە حالا چۇجوق ایستیثمارئنا سبب اۇلدوغو بیلینمکتەدیر.
عایشە والیدەمیز، رسولوللاەلا نیشانلانمادان اؤنجە موطعیم بین عادی’نین اۇغلو جۆبەیر ایلە نیشانلئ ایدی. موطعیمین عائیلەسی مۆسلۆمان اۇلان أبوبکر’ین قئزئنئ اۇغلونا آلماقتان وازگچینجە أبوبکیر قئزئنئ رسولوللاها نیکاحلامئشتئر.
بو قۇنودا پرۇف. دۇک. یاشار نوری اؤزتۆرک’ۆن یاپتئغئ دگرلندیرمە شؤیلەدیر:
“حض. پەیغامبر عایشە والیدەمیزی نیکاحلادئغئندا آلتئ یاشئندایسا نۆبۆووتتن دؤرت یئل سۇنرا دۇغموش اۇلمالئدئر. داحا ایلک گۆنلردە مۆسلۆمان اۇلموش أبوبکر’ین، پوتپرست بیر عائیلەیە قئزئنئ گلین ورمک اۆزەرە آنلاشمئش اۇلماسئ، بو شارطلار آلتئندا ناسئل مۆمکۆن اۇلور؟ آنلاشئلان اۇدور کی عایشە، أبوبکر’ین مۆسلۆمان اۇلوشوندان أپەی اؤنجە پوتپرست بیر عائیلە طارافئندان ایستنمیش وە باباسئ دا بونو قابول أتمیشتیر. أگر بو ایستک، أبوبکر’ین مۆسلۆمانلئغئ قابولۆندن سۇنرا اۇلسایدئ پەیغامبر دۇستو بیر أبوبکیر، قئزئنئ پوتپرست بیر عائیلەیە آصلا ورمەیە قالقمازدئ. اۇ حالدە عایشە، مۆسلۆمانلئغئن ظوهوروندان اؤنجە دۇغموش وە حاتتا اۇ سئرالاردا، بیر عائیلە طارافئندان گلین أدیلمک اۆزەرە ایستنەجک دوروما گلمیشتی. عایشە’نین ایسلامئن ظوهوروندان أن آز بش-آلتئ یئل اؤنجە دۇغموش اۇلدوغونو قابول أتمک گرکیر. بونا گؤرە دە عایشە’نین پەیغامبر طارافئندان ایستندیگی سئرادا أن آز 14-15 یاشلارئندا اۇلماسئ ایجاب أدر.
ذاتن أگر رسولوللاە نیکاح چاغئنا اولاشمایان بیر چۇجوقلا أولنمیش اۇلسا، آللاە تعالا اۇنو باعضئ دوروملاردا اویاردئغئ گیبی بو قۇنودا دا؛ “نیچین بؤیلە یاپتئن!” دییە اویارمئش اۇلماسئ گرکیردی. (تەوبە؛ 43)، (تاحریم؛ 1) وە (عابسە؛ 9-1)
آیرئجا رسولوللاهئن هرحانگی بیر شەی حاققئنداکی گؤرۆشۆنۆن آللاهئن آیتی می یۇقسا کندی دۆشۆنجەسی می اۇلدوغونو سۇرماقتان هیچبیر زامان چکینمەین صاحابەلر دە بو قۇنودا سسسیز قالماز وە رسولوللاها بو أولیلیکتن دۇلایئ أن آزئندان سرزنیشتە بولونماقتان چکینمزلردی.
دیگر یاندان، سۆرکلی اۇلاراق رسولوللاهئن عالەیهینە حارەکت أدن باشتا أبوجهیل، عابدوللاە ایبنی اۆبەین گیبی اینسانلار بو أولیلیکلە ایلگیلی ایعتیراضلاردا بولونورلار وە بونلارا دا بیر آچئقلاما یاپئلمئش اۇلوردو.
تاریحی گرچکلرە اویمایان، ایلک دؤنملردە هیچبیر شکیلدە ألشتیری قۇنوسو اۇلمایان فاقاط داحا سۇنراکی دؤنملردە اۇرتایا چئقان بو ایددیعالار اۆچ واحیم سۇنوجو مەیدانا گتیرمیشتیر:
1- مۆسلۆمان اۇلمایان وەیا بو دینە منسوب اۇلدوغو حالدە بو ایددیعالارئن دۇغرو اۇلابیلەجگینی دۆشۆنن اینسانلارئن بو دینە قارشئ اۇلومسوز بیر یاقلاشئم ایچینە گیرمەسی،
2- آللاهئن نبیسی موحاممد (ع) شاحصئنا قارشئ اۇلومسوز بیر آلغئ اۇلوشتوراراق اینسانلارئن گؤزۆندە کۆچۆک دۆشۆرۆلمەسی، دۇلایئسئیلا اۇنونلا ایندیریلمیش اۇلان قورئانئ کریمە وە مۆسلۆمانلارا قارشئ آلغئ اۇلوشماسئنا،
3- جاهیلیە عارابلارئنئن، أسکی یونان وە رۇما گلەنکلرینین ینیدن حایاتا گچیریلەرک کۆچۆک قئز چۇجوقلارئ ایلە أولنمەنین آلت یاپئسئنئن اۇلوشتورولماسئ.
رسولوللاها یاپئلمئش بیر ایفتیرا اۇلدوغو آچئق اۇلان بو ایددیعالارئن مۆسلۆمان فئقئە عالیملرینجە ایسلامئن أمرییمیش گیبی قابول أدیلمەسی وە بونلار ایچین اۇلوشتورولان فئقهی دلیللرین دینی قایناقلاردا یر آلماسئ چۇجوق ایستیثمارئنئ کؤرۆکلەمکتەدیر. بوگۆن ایعتیبارئیلا حالا اینسان فئطراتئنا آیقئرئ اۇلاراق یاپئلان بو أولیلیکلر سببییلە بو دینە وە بو دینی گتیرن رسولوللاها قارشئ اۇلومسوز تپکیلرین اۇلماسئ دا قاچئنئلمازدئر.
