رسول؛ “بیرینە گؤندریلن سؤز” آنلامئنا گلدیگی گیبی “اۇ سؤزۆ ایلتمک ایچین گؤندریلن ألچی” آنلامئنا دا گلیر. (مۆفردات) آللاهئن ألچیلرینین یوموشو؛ اۇنون سؤزلرینی اینسانلارا اولاشتئرماقتئر. بو سببلە قورئاندا گچن آللاهئن رسولۆ ایفادەلریندە آصئل وورغو آیتلرەدیر. آللاهئن سۇن رسولۆ اؤلدۆگۆ ایچین بیزیم موحاطابئمئز اۇلان “رسول” سادەجە “قورئان”دئر. (آلی عیمران؛ 144) رسول کلیمەسی یرینە؛ “رسول (ألچیسینین گتیردیگی آیتلر)” ایفادەسی، بونون ایچین یازئلمئشتئر. (مائیدە؛ 67)
سورەنین 14-نجۆ آیتیندە دە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿۱۴﴾ (سورة النساء)
کیم قۇیدوغو سئنئرلارئ آشاراق آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگی آیتلرە) باش قالدئرئرسا، آللاە اۇنو اؤلمەمک اۆزەرە قالاجاغئ بیر آتشە سۇقار. اۇنون ایچین آلداتئجئ بیر عاذاب واردئر. (نیسا سورەسی؛ 14)
“اؤلمەمک اۆزەرە قالاجاغئ” ایفادەسینین جننتلیکلرلە ایلگیلی اۇلان اؤنجەکی آیتتە چۇغول، جهننملیکلرلە ایلگیلی اۇلان بو آیتتە تکیل اۇلماسئ، جننتلیکلرین أش دۇست وە یاقئنلارئ ایلە بیرلیکتە اۇلاجاغئنئ، جهننملیکلرین ایسە تک باشئنا قالاجاغئنئ گؤستریر. (باقارا؛ 165-167)
میراث حوقوقونون قئز وە أرکک چۇجوقلارئنئن پایلارئنداکی فارقلئلئقلا ایلگیلی اۇلاراق، أرکگە یۆکلنن سۇروملولوقلار باشلئغئ آلتئندا پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر شؤیلە بیر تثبیتتە بولونماقتادئر:
“آنا بابا وە أن یاقئنلارئ اؤلن قادئن دا أرکک گیبی منفاعات قایبئنا اوغرار. آما قادئن، گلین گیتتیگی عائیلەنین دستگی ایلە قایئبلارئنئ آزالتابیلیر. بو سببلە اۇنون میراث پایئ أرککتن آز اۇلور. آز اۇلماسئ، أرککلرە یۆکلنن سۇروملولوقلارلا دا ایلگیلیدیر. بو سۇروملولوقلارئن باعضئلارئ شونلاردئر.
أولنن أرکک أشینە، حاطئرئ سایئلئر بیر مال ورمک زۇروندادئر؛ اۇنا “مهیر” دەنیر.
اؤرنک اۇلاراق بیری أرکک بیری قئز ایکی قاردش، باباسئندان قالان اۆچ أو ایلە یۆز ییرمی بین لیرەیی پایلاشسا؛ أرکک، قئز قاردشینین ایکی قاتئ پای آلاجاغئندان: ایکی أو ایلە سکسن بین لیرە أرکگە وە بیر أو ایلە قئرق بین لیرە قئزا قالئر. أرکک أولنینجە أشینە ییرمی بین لیرە مهیر ورسە پاراسئ آلتمئش بینە اینر. قئز دا قۇجاسئندان ییرمی بین مهیر آلسا اۇنون پاراسئ دا آلتمئش بینە چئقار وە دنگە ساغلانمئش اۇلور. أرکک، قارئسئنئ کندی أوینە گتیریر؛ قئز ایسە قۇجاسئنئن أوینە گیدر. بؤیلەجە هر بیرینین ألیندە کیرایا ورەبیلەجگی بیرر أو قالئر وە یینە دنگە قۇرونموش اۇلور.”
نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندە دە: “أرککلر، قادئنلارئ قۇرویوپ قۇللاماسئنئ آللاهئن هر بیرینە دیگریندن اۆستۆن اؤزللیکلر ورمەسی وە أرککلرین ماللارئندان (أشی) ایچین حارجامالارئ سببییلەدیر.” دییە بویوردوغوندان؛ أرککلرین أشینین گچیندیرەبیلمەسی ایچین عائیلەدە یؤنتیجی اۇلماسئنئن یۆکۆنۆ تاشئیاجاق ماددی گۆجۆ آللاە تعالا بورادا تەمین أتمکتەدیر.
أرکگین عائیلەدەکی أکۇنۇمیک سۇروملولوغو تۇپلومداکی سۇروملولوقلارئ فئطری اؤزللیکلریندن دۇلایئ عاسکرلیک یوموشو ایلە سۇروملو اۇلماسئ، أشینی عائیلەسینی گچیندیرمەسی گیبی زۇرونلولوقلاردئر. بیر أرکگین ایشسیز قالئپ أوینە أکمک گؤتۆرەمەمەسی، اۇنون ایچین بۆیۆک بیر أکسیکلیکتیر آما بیر قادئنئن ایشسیز اۇلماسئ اؤیلە دگیلدیر. بیر أرکگین ماددی اۇلاراق داحا ایی اۇلماسئ آصلئندا قادئنئن پیسکۇلۇژیک اۇلاراق داحا راحات أتمەسی وە کندیسینی داحا گۆچلۆ گؤرمەسی آچئسئندان قادئن لهیندەدیر.
بوگۆن مدەنی حوقوقتا اؤلنین آنا باباسئنئن چۇجوغونون بئراقتئغئ مالئندا میراث پایئ یۇقتور آما قورئانئ کریمە گؤرە اؤلنین آننەسی وە باباسئ حایاتتا ایسە أگر، چۇجوقلار وارسا آننەسی دە باباسئ دا میراثتان 1/6 حیصصە آلاجاقتئر. یاعنی بورادا قادئن دا أرکک دە أشیت حیصصە آلماقتادئر.
نیسا سورەسینین 176-نجئ آیتیندە دە اؤلن بیر کیمسەنین أولادلارئ یۇقسا آننە باباسئ دا یۇقسا؛ اؤلن کیشینین آننە بیر قاردشلری ایستەر أرکک اۇلسون ایستەر قادئن اۇلسون؛ عاینئ حیصصەیی آلاجاقلاردئر.
بو آیتلرین حۆکۆملری بیر آرادا دگرلندیریلدیگیندە، قورئانئ کریمدە میراث قۇنوسوندا قادئن وە أرکک آراسئندا بیر آیرئمجئلئق یاپئلمادئغئ، أرکک أولادا یۆکلنن سۇروملولوق قئز أولادا یۆکلنمەدیگیندن دۇلایئ، سادەجە آننە یاحود بابادان قالان میراث حیصصەلریندە فارقلئلئق اۇلدوغو آنلاشئلماقتادئر.
آللاە تعالا میراث حۆکۆملرینین آچئقلاندئغئ آیتلریندە؛ “بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر.” دەدیگی حالدە، مۆسلۆمانلارئن بیر قئسمئ آللاهئن تاقسیمینە راضئ اۇلمایاراق؛ قئز وە أرکک چۇجوغون میراث پایلارئنئن أشیتلیگینی ساوونماقتا وە بؤیلە دە یاپماقتادئر. باعضئ کیمسەلر دە میراثتان قئز چۇجوغونا یا هیچ پای ورمەمکتە وەیا آز بیر میقدار ورەرک قئز چۇجوقلارئن میراث حاققئنا أل اوزاتاراق آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشماقتادئرلار.
اۇن آلتئنجئ بؤلۆم
کۆچۆک قئز چۇجوقلارئنئن أولندیریلمەسی
نیسا سورەسینین 6-نجئ آیتیندە أولیلیک؛ رۆشد یاعنی اۇلغونلوغا اولاشمئش اۇلما شارطئنا باغلانمئشتئر.
بو قۇنوداکی آیت شؤیلەدیر:
وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ… ﴿۶﴾ (سورة النساء)
یتیملری أولنمە چاغئنا گیرنە قادار دنەیین. رشید اۇلدوغونو (اۇلغونلاشتئغئنئ) آنلارسانئز، ماللارئنئ کندیسینە ورین!.. (نیسا سورەسی؛ 6)
بو آیت، أرگنلیک (بۆلوغ) چاغئنا گلمەمیش وە رشید اۇلمامئش کیشیلرین أولندیریلەمەیەجگینین آچئق دلیلیدیر. چۆنکی أرکک، أولنەجگی قادئنا مهیر ورمک زۇروندادئر. بونون ایچین مالئ اۆزەریندە تاصارروف یتکیسینی ألدە أتمیش اۇلماسئ گرکیر. بو دا آنجاق بۆلوغا أریپ رشید اۇلماسئ ایلە مۆمکۆن اۇلور. مهری قادئنئن کندیسی آلاجاغئ ایچین اۇنون دا بۆلوغا أرمیش وە رشید حالە گلمیش اۇلماسئ ایجاب أدر. أولنەجک قادئن وە أرکگین، زینادان اوزاق دورموش اۇلماسئ دا شارطتئر. (نیسا؛ 4،24،25) وە (مائیدە؛ 5)
آیتتە؛ أولنمە چاغئ (إذا بلغوا النکاح) “رۆشد چاغئ” یاعنی رشید اۇلما شارطئنا باغلانمئشتئر.
“رۆشد چاغئ” حاققئندا تۆرک دیل قورومونون آچئقلاماسئ شؤیلەدیر: “رۆشد چاغئ؛ قانونلارا گؤرە أرگین سایئلاجاق یاشا گلمیش اۇلماق، هرحانگی بیر قۇنودا یترلی سەویەیە گلدیگینی گؤسترمکتەدیر. یاعنی یاسال اۇلاراق سۇروملولوقلارئنئ تاشئماق وە سۇنوچلارئنا قاتلانماق شارطئیلا کندی کندینە قارار ورمە وە اویغولاما أرکینە صاحیب اۇلماقتئر.”
