مهیر، قادئنئن اؤز مالئدئر. اۇنو ایستەدیگی گیبی حارجایابیلیر. اۇندا کندی آننەسینین، باباسئنئن، قۇجاسئنئن، قایناتاسئنئن، قایناناسئنئن حاققئ یۇقتور. أرکک چەییز حاضئرلاماسئ ایچین قادئنا آیرئجا بیر اؤدەمە یاپمامئشسا قادئن مهیر اۇلاراق تسلیم آلدئغئ پارا وەیا مال ایلە چەییز حاضئرلاماق زۇروندا دگیلدیر.
قۇجا، مهری اؤدەمەدیگی تاقدیردە، قادئن مهرینی ماحکمە یۇلویلا طالب أدیپ آلابیلیر. اۇنو آلئنجایا قادار قۇجاسئنا قارشئ حاقلارئ دوام أدر، آما یوموشلارئنئ یرینە گتیرمەیەبیلیر.
شونو دا وورغولاماق گرکیر کی، أولیلیک مۆئسسەسەسیندە أرکگین حانئمئنا وردیگی مهیر هیچبیر شەیین قارشئلئغئ دگیلدیر. بو أرکگین أشییلە أولنمە قۇنوسونداکی جیددییتینی، اۇنا اۇلان صاداقاتئنئ وە اۇنونلا بیرلیکتە عؤمۆر بۇیو یاشاما آرزوسونو سیمگەلەین ماددی بیر فداکارلئق، قادئنئ أولیلیگە حاضئرلایان، بیر آچئدان دا أکۇنۇمیک وە سۇسیال گۆونجەدیر.”
مۆسلۆمان بیر أرکگین، أشینە ورەجگی دۆگۆن هدیەسی اۇلان مهرین میقدارئ، قادئنئن أمثاللرینین آلمئش اۇلدوغو مهرین میقدارئ وە أولنن أرکگین ایمکانلارئ دا دیققاتا آلئناراق أشلر آراسئنا قارشئلئقلئ آنلاشما ایلە بلیرلنیر.
داحا سۇنرایا بئراقئلان قئسئم یا بلیرلنن گۆنۆن گلمەسییلە وەیا بۇشاما یا دا اؤلۆم حالیندە قادئنا تاستامام اؤدنیر. أرکک اؤلنە قادار بو مهری اؤدەمەمیشسە، میراثئ قارئسئنا اۇلان بو مهیر بۇرجو دۆشۆلدۆکتن سۇنرا میراثچئلارئنا پای أدیلیر.
آللاهئن بو أمری مۆسلۆمانلارئن گۆندمینە تام آنلامئیلا اۇتورمادئغئ گیبی باعضئ بؤلگەلریمیزدە مهرین یرینە باشلئق پاراسئ قۇنولموش وە بو پارایئ “قئزئن /قادئنئن” باباسئ، باباسئ یۇقسا أرکک قاردشی، آبئجاسئ یاعنی اۇ “قئزئن /قادئنئن” ولیسی کیم ایسە، اۇ آلماقتادئر. بؤیلە اۇلونجا دا قادئنئن ولیسی ایستەدیگی کیشی ایلە اۇنو أولندیرمە حاققئنئ کندیسیندە گؤرەرک؛ اۇ “قئزئ /قادئنئ” کندیسی ایستەمەسە دە باشلئق پاراسئنئ ورن بیر أرکک ایلە أولندیرەبیلمکتەدیر.
قادئنئن کندیسینە عائید اۇلان بو مهیر حاققئ ألیندن آلئندئغئ گیبی، باشلئق پاراسئ آدئ آلتئندا آلئنئپ ساتئلاراق بیر مال گیبی گؤرۆلمەسی اۇنو آشاغئلاماقتئر.
اۇن بشینجی بؤلۆم
قئز چۇجوقلارئن میراث حاققئ
آللاە تعالا نیسا سورەسینین 11-نجی آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
يُوصِيكُمُ اللَّهُ فِي أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً فَلَهَا النِّصْفُ… ﴿۱۱﴾ (سورة النساء)
آللاە، اؤلنین أولادئ قۇنوسوندا سیزە یوموش یۆکلەمکتەدیر. أرکگین پایئ، ایکی قئزئن پایئ قاداردئر. (اؤلنین اۇغلو اۇلماز دا) قئزلارئ (ایکی وەیا) ایکینین اۆستۆندە اۇلورسا، بئراقتئغئنئن اۆچتە ایکیسی اۇنلارئندئر. تک بیر قئزئ وارسا میراثئن یارئسئ اۇنون اۇلور… (نیسا سورەسی؛ 11)
بو آیتتە، اؤلن بیر کیمسەنین گریدە بئراقتئغئ ماللارئنئن واریثلرە پایلاشئمئندا؛ أرکک جۇچوغون پایئنئن قئز چۇجوغونون ایکی قاتئ اۇلماسئندان دۇلایئ، باعضئ کیمسەلر طارافئندان؛ 1400 یئل اؤنجەسیندە قادئن ایلە أرکک آراسئندا چۇق بۆیۆک فارق اۇلدوغونو، قادئنا هیچ میراث وریلمەدیگینی، بو نیدنلە آللاە؛ “هیچ اۇلمازسا یارئسئنئ ورین” دییە قئز چۇجوق ایلە أرکک چۇجوق آراسئندا ایکیلی بیرلی تاقسیم یاپتئغئنئ، حاتتا آللاهئن قورئاندا بیر باشلانغئچ یاپاراق؛ “بن یارئسئنئ وردیم، بونو سیز دۆزنلەیین، ایلریدە حاققئنئ تام ورین!” دییە مۆسلۆمانلارا دا بیر هدف چیزدیگی ایفادە أدیلمکتەدیر.
آللاە تعالا، قورئانئ کریمدە باعضئ اؤنملی قۇنولاردا سئنئر بلیرلەیەرک؛ “بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر. ساقئن آشمایئن!” دەدیگی قۇنولاردان بیریسی دە “میراث” حوقوقودور. نیسا سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە شؤیلە دەمکتەدیر:
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿۱۳﴾ (سورة النساء)
بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر. آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگی آیتلرە) کیم گؤنۆلدن بۇیون أگرسە، آللاە اۇنلارئ ایچیندن ائرماقلار آقان جننتلرە قۇیاجاق، اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاجاقلاردئر. موعاظظام قورتولوش ایشتە بودور. (نیسا سورەسی؛ 13)
رسول؛ “بیرینە گؤندریلن سؤز” آنلامئنا گلدیگی گیبی “اۇ سؤزۆ ایلتمک ایچین گؤندریلن ألچی” آنلامئنا دا گلیر. (مۆفردات) آللاهئن ألچیلرینین یوموشو؛ اۇنون سؤزلرینی اینسانلارا اولاشتئرماقتئر. بو سببلە قورئاندا گچن آللاهئن رسولۆ ایفادەلریندە آصئل وورغو آیتلرەدیر. آللاهئن سۇن رسولۆ اؤلدۆگۆ ایچین بیزیم موحاطابئمئز اۇلان “رسول” سادەجە “قورئان”دئر. (آلی عیمران؛ 144) رسول کلیمەسی یرینە؛ “رسول (ألچیسینین گتیردیگی آیتلر)” ایفادەسی، بونون ایچین یازئلمئشتئر. (مائیدە؛ 67)
سورەنین 14-نجۆ آیتیندە دە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَمَنْ يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَتَعَدَّ حُدُودَهُ يُدْخِلْهُ نَارًا خَالِدًا فِيهَا وَلَهُ عَذَابٌ مُهِينٌ ﴿۱۴﴾ (سورة النساء)
کیم قۇیدوغو سئنئرلارئ آشاراق آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگی آیتلرە) باش قالدئرئرسا، آللاە اۇنو اؤلمەمک اۆزەرە قالاجاغئ بیر آتشە سۇقار. اۇنون ایچین آلداتئجئ بیر عاذاب واردئر. (نیسا سورەسی؛ 14)
“اؤلمەمک اۆزەرە قالاجاغئ” ایفادەسینین جننتلیکلرلە ایلگیلی اۇلان اؤنجەکی آیتتە چۇغول، جهننملیکلرلە ایلگیلی اۇلان بو آیتتە تکیل اۇلماسئ، جننتلیکلرین أش دۇست وە یاقئنلارئ ایلە بیرلیکتە اۇلاجاغئنئ، جهننملیکلرین ایسە تک باشئنا قالاجاغئنئ گؤستریر. (باقارا؛ 165-167)
میراث حوقوقونون قئز وە أرکک چۇجوقلارئنئن پایلارئنداکی فارقلئلئقلا ایلگیلی اۇلاراق، أرکگە یۆکلنن سۇروملولوقلار باشلئغئ آلتئندا پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر شؤیلە بیر تثبیتتە بولونماقتادئر:
“آنا بابا وە أن یاقئنلارئ اؤلن قادئن دا أرکک گیبی منفاعات قایبئنا اوغرار. آما قادئن، گلین گیتتیگی عائیلەنین دستگی ایلە قایئبلارئنئ آزالتابیلیر. بو سببلە اۇنون میراث پایئ أرککتن آز اۇلور. آز اۇلماسئ، أرککلرە یۆکلنن سۇروملولوقلارلا دا ایلگیلیدیر. بو سۇروملولوقلارئن باعضئلارئ شونلاردئر.
أولنن أرکک أشینە، حاطئرئ سایئلئر بیر مال ورمک زۇروندادئر؛ اۇنا “مهیر” دەنیر.
اؤرنک اۇلاراق بیری أرکک بیری قئز ایکی قاردش، باباسئندان قالان اۆچ أو ایلە یۆز ییرمی بین لیرەیی پایلاشسا؛ أرکک، قئز قاردشینین ایکی قاتئ پای آلاجاغئندان: ایکی أو ایلە سکسن بین لیرە أرکگە وە بیر أو ایلە قئرق بین لیرە قئزا قالئر. أرکک أولنینجە أشینە ییرمی بین لیرە مهیر ورسە پاراسئ آلتمئش بینە اینر. قئز دا قۇجاسئندان ییرمی بین مهیر آلسا اۇنون پاراسئ دا آلتمئش بینە چئقار وە دنگە ساغلانمئش اۇلور. أرکک، قارئسئنئ کندی أوینە گتیریر؛ قئز ایسە قۇجاسئنئن أوینە گیدر. بؤیلەجە هر بیرینین ألیندە کیرایا ورەبیلەجگی بیرر أو قالئر وە یینە دنگە قۇرونموش اۇلور.”
