قارئسئندان آیرئلماق ایستەمەین قۇجالارئن، کندیسیندن بۇشانماق ایستەین قادئنلارا “گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین!” دەنیلمەسی، قادئنئن بۇشانماقتان وازگچمەسی ایچین قۇجاسئنئن اۇنونلا گۆزللیکلە قۇنوشماسئنئ وە اۇنا دۆشۆنمە ایمکانئنئ ساغلاماق ایچین یاتاغئندان آیرئلاراق راحات بئراقئلماسئنئ ایفادە أدر.
پرۇف. دۇک. ذکی بایراقتار، کیتاب وە حیکمت درگیسینە یازدئغئ ماقالەسیندە بو قۇنو حاققئندا شؤیلە دەمکتەدیر:
راغئب أل-ایصفاهانی’یە گؤرە؛ “اۇنلارئ یاتاقلا مهجور بئراقئن” ایفادەسی؛ اۇ قادئنلارا یاقلاشئلماماسئندان کینایەدیر.
دیققات أدیلەجگی اۆزەرە بورادا؛ “اۇنلارئ متروک بئراقئن، ترک أدین!” دەنیلمەمیش، “اۇنلارئ مهجور بئراقئن!” دەنیلمیشتیر. ماعلوم اۇلدوغو اۆزەرە “هیجرت”؛ “ینیدن بولوشما آرزوسو تاشئمایان وە نفرت ایچرن بیر ترک أدیشی” دگیل، “گری گلمە اؤزلمی ایچرن بیر آیرئلما زۇرونلولوغونو” ایفادە أدر. “مهجور” سەوگیلیدن آیرئلئغئن آجئسئنئ ایفادە أتمک ایچین قوللانئلان “هیجران” کلیمەسی دە عاینئ کؤکتن گلیر. دۇلایئسئیلا “اۇنلارئ یاتاغئندا مهجور بئراقئن!” دیمک؛ “گؤنلۆنۆز اۇرادا قالاراق اۇنلارئ گۆزللیکلە اۇرادا بئراقئن!” دیمکتیر.
نیتەکیم مۆززممیل سورەسینین 10-نجو آیتیندەکی ایفادەسی دە تامامن ترک أتمەیی دگیل دە اۇلوملو اینتیباعلار بئراقاراق گۆزللیکلە آیرئلمایئ ایفادە أدر:
وَاصْبِرْ عَلَى مَا يَقُولُونَ وَاهْجُرْهُمْ هَجْرًا جَمِيلًا ﴿۱۰﴾ (سورة المزمل)
(اینسانلارئن) سؤیلەدیکلرینە قاتلان وە اۇنلاردان گۆزللیکلە آیرئل! (مۆززممیل سورەسی؛ 10)
بو دورومداکی بیر قادئنئن بللی سۆرە یاتاقتا یالنئز بئراقئلماسئ اۇنا یؤنەلیک بیر “ایکراە /باسقئ” دگیل، اۇنا گؤستریلن بیر سایغئدئر. آیرئجا بورادا باحثەدیلن شەی، قادئنئن باشقا بیر یاتاغا گؤندریلمەسی دگیل، أرکگین هیجرت أدەرک قادئنئن کندی یاتاغئندا “یالنئز /راحات” بئراقئلماسئدئر. یاعنی هیجرت أدەجک اۇلان قادئن دگیل، أرککتیر. قادئن کندی یاتاغئندا وە راحات اۇلمالئدئر.
دیانت واقفئ طارافئندان بو آیتە وریلن مئال شؤیلەدیر:
(أولیلیک یۆکۆملۆلۆکلرینی رددەدەرک) باش قالدئردئغئنئ گؤردۆگۆن قادئنلارا اؤگۆت ورین، اۇنلارئ یاتاقتا یالنئز بئراقئن. (بونلار فایدا ورمز دە مجبور قالئرسانئز) اۇنلارئ دؤوۆن.
دیانت ایشلری باشقانلئغئنئن وردیگی مئال ایسە شؤیلەدیر:
(أولیلیک حوقوقونا) باش قالدئرماسئندان أندیشە أتتیگینیز قادئنلارا اؤگۆت ورین، اۇنلارئ یاتاقتا یالنئز بئراقئن وە اۇنلارئ دؤوۆن.
بو مئاللردە پارانتز ایچینە آلئنان؛ “أولیلیک یۆکۆملۆلۆکلری” وە “أولیلیک حوقوقو” ایفادەلریندن قاصدەدیلن مرام؛ “قادئنئن قۇجاسئنا قائیدسئز شارطسئز ایطاعات أتمەسی”دیر.
قادئنئن قۇجایا ایطاعاتئ قۇنوسوندا بۆتۆن مذهبلر شونو قابول أدرلر:
بیر آدام قارئسئنا؛ “شونو یاپارسان بۇشسون!” دەرسە وە قادئن اۇنو یاپارسا بۇش اۇلور. “بابانئن أوینە گیدرسن بۇشسون!” دەسە وە قادئن گیتسە بۇش اۇلور. “بانا قارشئ یۆزۆنۆ آسارسان بۇشسون. پنجرەدن باقارسان بۇشسون. بیر داحا بندن بیر شەی ایستەرسن بۇشسون. فالان آدام بیزیم أویمیزە گلیرسە بۇشسون.” دەسە، اۇ دا بونلاردان بیرینی یاپسا، مثەلا باباسئنئ زیارتە گیتسە، قۇجانئن ایستەمەدیگی بیر شەیی یاپسا قادئنئن قۇجاسئنا ایطاعات أتمەدیگی، باش قالدئردئغئ دۇلایئسئیلا؛ أولیلیک یۆکۆملۆلۆکلرینی یرینە گتیرمەدیگینی گؤسترن سببلر اۇلاراق قابول أدیلەرک قۇجانئن بوندان دۇلایئ أشینی دؤوەبیلەجکتیر.
آیتتە گچن “واضربوهن” کلیمەسینین عارابچا سؤزلۆک اۇلان “أل-عاین”داکی آنلامئ؛ “بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە وورماق وەیا ثابیتلەمک”تیر.
تۆرکچەدە “ضارب” کلیمەسینە أن یاقئن اۇلان “وورماق” فیعیلینین اۇتوز جیوارئندا آنلامئ واردئر. “دامغا وورما، آیاغئنئ یرە وورما، سیلاحلا یومروقلا وەیا سۇپایلا وورما، ائشئق وورماسئ، قارایا وورما” گیبی قوللانئملار حپ “بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە وورما” آنلامئندادئر.
قورئانئ کریمدە “ضارب” کلیمەسینین گچتیگی آیتلردە، بیرینین وۆجودونا تکمە تۇقات شامار وەیا سۇپا وورماق ایچین قوللانئلدئغئندا “دؤومە” آنلامئنا گلیر آما وورماق ماعناسئندا قوللانئلدئغئ آیتلردە قورال اۇلاراق عاینئ آیت ایچیندە موطلاقا وورما آراجئ وە وورما بؤلگەسی بلیرتیلمکتەدیر.
وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ… ﴿۶۰﴾ (سورة البقرة)
یینە بیر گۆن موسا، حالقئ ایچین سو طالبیندە بولوندو. “دگنگینلە شو تاشا وور!” دەدیک. همن اۇرادان اۇن ایکی پئنار قاینادئ… (باقارا سورەسی؛ 60)
آیتتە، موسانئن (ع) تاشا دگنگی ایلە وورماسئ سؤیلنمکتەدیر.
… وَلَا يَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَّ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ… ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… گیزلەدیگی گۆزللیکلری بیلینسین دییە آیاقلارئنئ فارقلئ شکیلدە یرە باشماسئنلار. (نور سورەسی؛ 31)
“ضارابە” کلیمەسی بو آیتتە “آیاقلارئنئ یرە وورماسئنلار /باسماسئنلار” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر.
فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَضَرْبَ الرِّقَابِ… ﴿۴﴾ (سورة محمد)
آیتلری گؤرمزلیکتە دیرننلرلە (کافیرلرلە) ساواشتا قارشئلاشئنجا بۇیون کؤکلرینی وورون!.. (موحاممد سورەسی؛ 4)
بو آیتتە دە وورولاجاق یرین کافیرلرین بۇیونلارئ اۇلدوغو ایفادە أدیلمکتەدیر.
“ضارب” کلیمەسی قورئانئ کریمدە اؤرنک ورمک ایچین دە قوللانئلئر. یاعنی اؤرنک بیر قۇنویو ذیهنە “ثابیتلەمک” ایچین “میثال” وریلیر.
أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا… ﴿۲۴﴾ (سورة إبراهیم)
آللاهئن ناسئل بیر اؤرنک وردیگینی گؤزۆندە جانلاندئرماز مئسئن؟.. (ایبراهیم سورەسی؛ 24)
“ضارب” کلیمەسی، باش اؤرتۆسۆنۆ باشا وە بۇیونا ثابیتلەمە آنلامئندا دا قوللانئلئر. ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
… وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ… ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… (مۆمین قادئنلار) باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ دا یاقا آچئقلارئنئن اۆستۆنە یرلشتیرسینلر… (نور سورەسی؛ 31)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە؛ “بیر شەیی بیر شەیین اۆزەرینە وورماق وەیا یرلشتیرمک” آنلامئنا گلن “ضارب” کلیمەسی شیددتی ایچرن وورما آنلامئندا قوللانئلدئغئندا نە ایلە وورولاجاغئ وە نەرەیە وورولاجاغئ آیرئجا بلیرتیلمکتەدیر.
بو ایعتیبارلا نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندە “ضارب” کلیمەسی “وورماق /دؤومک” آنلامئندا قوللانئلمئش اۇلسا نە ایلە قادئنئن نەرەسینە وورولاجاغئ دا آیرئجا بیلدیریلمیش اۇلوردو، آیتتە بؤیلە بیر ایفادە یر آلماماقتادئر.
قورئانئ کریمدە هیچبیر آیتتە نفسی مۆدافاعا دئشئندا بیرەیلرە بیربیرینی دؤومە وەیا هرحانگی بیر جزالاندئرما ایمکانئ وریلدیگیندن باحثەدیلمز. چۆنکی بورادا کائۇس اۇرتایا چئقار. آللاە تعالا قامو اۇتۇریتەسینین یرینە هیچبیر بیرەیە جزا ورمە یتکیسینی ورمەمیشتیر.
قادئنئن بۇشانماقتان وازگچمەسی حالیندە أرکگین یاپماسئ گرکنلر شؤیلە بیلدیریلمکتەدیر:
… فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن (بۇشانمایا قالقمایئن)! آللاە یۆجەدیر، بۆیۆکتۆر. (نیسا سورەسی؛ 34)
