آللاهئن قادئنئ قۇروماسئ، قادئنئن زینا أتتیگینی ایددیعا أدن کیشینین 4 شاهید گتیرمە زۇرونلولوغو واردئر. (نور؛ 15) أوی گچیندیرمە سۇروملولوغونون أرکگە عائید اۇلماسئ، قادئنئن أولیلیک وە بۇشانما حوقوقونون مهیر ایلە ماددی گۆونجە آلتئنا آلئنمئش اۇلماسئدئر. (باقارا؛ 229)
“کیمسە گؤرمزکن” آنلامئ وردیگیمیز کلیمە “للغیب”دئر وە “فی الغیب” تاقدیریندەدیر. “غایب = بش دویو ایلە آلغئلانمایان” شەی ایچین قوللانئلئر. گؤرۆلمەین، دویولمایان یاعنی شاهید اۇلونمایان شەی، اینسانلار ایچین “غایب”دئر. قادئنلارئن زینا سوچونون ثابیت اۇلماسئ ایچین دؤرت شاهید آرانئر. (نیسا؛ 15) دیمک کی آیتتە “للغیب” ایفادەسییلە، شاهیدلرین اۇلمادئغئ دورومدان باحثەدیلمکتەدیر. کؤتۆ قادئنلار بونو فئرصات بیلیپ آحلاقسئزلئق یاپابیلیرلر. آما ایی قادئنلار، آللاها ایچتن بۇیون أگدیگی ایچین بونلاردان اوزاق دورورلار.
قادئنلارئن کندیسینی نەیە قارشئلئق قۇروماسئ گرکتیگی آیتین دوامئندا “آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق” دییە ایفادە أدیلمکتەدیر.
بیر شەی چۇق دگرلییسە أن فاضلا اۇ قۇرونور. آلی عیمران سورەسینین 14-نجۆ آیتیندە اینسانلارئن أن چۇق آرزو أتتیگی شەیین قادئن اۇلدوغونو بیلدیرمکتەدیر. بو نیدنلە آللاە تعالا قادئنلارئ هم کندیسی قۇروموش، هم تۇپلوما هم دە قۇجاسئنا اۇنو قۇروما یوموشو ورمیشتیر. بو قادار قۇرومایلا بیرلیکتە کندیسینی قۇرویان قادئنلارا آللاە تعالا “صالیحا”، یاعنی “ایی قادئن” دەمکتەدیر.
بو آیتە؛ “ایی قادئنلار، قۇجاسئنا ایطاعات أدن قادئنلاردئر،” آنلامئ وریلەرک قادئنئن قۇجاسئنا ایطاعات أتمەسینی، آللاهئن أمرەتتیگینی ایددیعا أدنلر بو قۇنودا ییگرنچ وە تیکسیندیریجی سؤزلری ایچرن ریوایتلر اویدورموشلاردئر. بونلاردان بیر تانەسی شؤیلەدیر:
“قادئنئن قۇجاسئنا ایعتیراضسئز ایطاعاتئ” قۇنوسوندا أنس بین مالیک’تن گلن ریوایتە گؤرە رسولوللاە شؤیلە بویورموشتور: “بیر اینسانئن باشقا بیر اینسانا سجدە أتمەسی دۇغرو دگیلدیر. أگر بیر کیمسەنین بیر باشقاسئنا سجدە أتمەسی اویغون گؤرۆلسەیدی، قۇجانئن حانئمئ اۆزەریندەکی حاققئنئن اؤنمی سببییلە قادئنئن أشینە سجدە أتمەسینی أمرەدردیم. (وارلئغئم ألیندە اۇلان آللاە آدئنا یمین اۇلسون کی) قۇجانئن تا آیاقلارئندان ایعتیبارن باشئنا دک ایچیندن ایرین سارئ سو آقان بیر یاراسئ اۇلسا، سۇنرا أشی اۇنو قارشئلایئپ دیلییلە یالاسا، یینە دە قۇجاسئنئن حاققئنئ اؤدەیەمز.”
نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتی شؤیلە دوام أتمکتەدیر:
… وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… نۆشوزوندان قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا… (نیسا سورەسی؛ 34)
آیتتە گچن “نۆشوز” کلیمەسینە گلەنکتە وریلن آنلاملار شونلاردئر:
“باش قالدئرماسئندان، أشینە قارشئ عیصیان أتمەسیندن، سرکشلیک یاپماسئندان، کؤتۆ نییتلریندن وە آلداتماسئندان، صاداقاسئزلئغئندان وە عیففتسیزلیگیندن، فنالئق وە گچیمسیزلیگیندن، ایطاعاتسئزلئغئندان، دیکباشلئق وە حئرچئنلئق أتمەسیندن قۇرقتوغونوز قادئنلار…” دەنیلمکتەدیر.
عارابچا سؤزلۆکلردە “نۆشوز”؛ “گیدەجگی زامان اۇتوردوغو یردن حافیفچە قالقما” آنلامئنا گلیر.
“نۆشوز” کلیمەسینین گچتیگی آیتلر دە شؤیلەدیر:
… وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا… ﴿۲۵۹﴾ (سورة البقرة)
… شیمدی دە (أشکتن قالما) کمیکلرە باق؛ یردن ناسئل قالدئراجاغئمئزئ، سۇنرا ناسئل أتە بۆرۆندۆرەجگیمیزی گؤر! (باقارا سورەسی؛ 259)
بو آیتتە “نۆشوز” کلیمەسی؛ “بولوندوغو یردن قالدئرما” آنلامئندا قوللانئلمئشتئر.
مۆجادلە سورەسینین 11-نجی آیتیندە آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا قِيلَ لَكُمْ تَفَسَّحُوا فِي الْمَجَالِسِ فَافْسَحُوا يَفْسَحِ اللَّهُ لَكُمْ… ﴿۱۱﴾ (سورة المجادلة)
أی اینانئپ گۆوننلر! سیزە تۇپلانتئلاردا؛ “یر آچئن!” دەنینجە یر آچئن کی، آللاە دا سیزە یر آچسئن… (مۆجادلە سورەسی؛ 11)
… وَإِذَا قِيلَ انْشُزُوا فَانْشُزُوا… ﴿۱۱﴾ (سورة المجادلة)
… “قالقئن!” دەنینجە دە قالقئن کی،.. (مۆجادلە سورەسی؛ 11)
… يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ… ﴿۱۱﴾ (سورة المجادلة)
… آللاە ایچینیزدن اینانئپ گۆوننلر ایلە کندیسینە عیلیم وریلنلرین درەجەلرینی یۆکسلتسین… (مۆجادلە سورەسی؛ 11)
آیتتە “نۆشوز” کلیمەسی ایکی کز گچمکتە وە؛ “گیتمک ایچین اۇتوردوغو یردن قالقما” آنلامئندا قوللانئلماقتادئر.
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە “نۆشوز” کلیمەسی گچتیگی آیتلردە؛ “بولوندوغو یردن قالدئرما” وە “گیتمک ایچین اۇتوردوغو یردن قالقما” آنلاملارئندا قوللانئلماقتادئر. بو نیدنلە شو آیتین آنلامئ شؤیلە اۇلماقتادئر:
… وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… آیرئلماسئندان (نۆشوزوندان) قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا… (نیسا سورەسی؛ 34)
قادئنئن أودن گیتمک ایستەمەسی، “بۇشانماق ایستگیندن” دۇلایئدئر.
بو آیتین بیر بنزەری یاعنی مۆتشابیهی اۇلان نیسا سورەسینین 128-نجی آیتیندە “نۆشوز” کلیمەسی شؤیلە گلمکتەدیر:
وَإِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا… ﴿۱۲۸﴾ (سورة النساء)
بیر قادئن، قۇجاسئنئن آیرئلماسئندان وەیا یۆز چەویرمەسیندن قۇرقارسا… (نیسا سورەسی؛ 128)
قۇجا أوی ترلتمەسە دە قارئسئنا أسکی سەوگی موحاببتی گؤسترمەمەسی اۇندان یۆز چەویرمەسی حالیندە قادئنئن قۇجاسئنئن باشقاسئیلا أولنەجگی قۇرقوسو اۇلوشتوغوندا، قادئنئن نە یاپماسئ گرکتیگی آیتین دوامئندا شؤیلە بیلدیریلمکتەدیر:
… فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يُصْلِحَا بَيْنَهُمَا صُلْحًا وَالصُّلْحُ خَيْرٌ وَأُحْضِرَتِ الْأَنْفُسُ الشُّحَّ وَإِنْ تُحْسِنُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا ﴿۱۲۸﴾ (سورة النساء)
… آراسئندا اوزلاشماسئ، ایکی طاراف ایچین دە گۆناە دگیلدیر. اوزلاشماق حایئرلئدئر. أگر گۆزل داورانئر وە یانلئش یاپماقتان ساقئنئرسانئز (بیلین کی) آللاە، یاپتئغئنئز شەیلرین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (نیسا سورەسی؛ 128)
نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتی شؤیلە دوام أتمکتەدیر:
… فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین، یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن!.. (نیسا سورەسی؛ 34)
قارئسئندان آیرئلماق ایستەمەین قۇجالارئن، کندیسیندن بۇشانماق ایستەین قادئنلارا “گؤنۆل آلئجئ سؤزلر سؤیلەیین!” دەنیلمەسی، قادئنئن بۇشانماقتان وازگچمەسی ایچین قۇجاسئنئن اۇنونلا گۆزللیکلە قۇنوشماسئنئ وە اۇنا دۆشۆنمە ایمکانئنئ ساغلاماق ایچین یاتاغئندان آیرئلاراق راحات بئراقئلماسئنئ ایفادە أدر.
پرۇف. دۇک. ذکی بایراقتار، کیتاب وە حیکمت درگیسینە یازدئغئ ماقالەسیندە بو قۇنو حاققئندا شؤیلە دەمکتەدیر:
راغئب أل-ایصفاهانی’یە گؤرە؛ “اۇنلارئ یاتاقلا مهجور بئراقئن” ایفادەسی؛ اۇ قادئنلارا یاقلاشئلماماسئندان کینایەدیر.
دیققات أدیلەجگی اۆزەرە بورادا؛ “اۇنلارئ متروک بئراقئن، ترک أدین!” دەنیلمەمیش، “اۇنلارئ مهجور بئراقئن!” دەنیلمیشتیر. ماعلوم اۇلدوغو اۆزەرە “هیجرت”؛ “ینیدن بولوشما آرزوسو تاشئمایان وە نفرت ایچرن بیر ترک أدیشی” دگیل، “گری گلمە اؤزلمی ایچرن بیر آیرئلما زۇرونلولوغونو” ایفادە أدر. “مهجور” سەوگیلیدن آیرئلئغئن آجئسئنئ ایفادە أتمک ایچین قوللانئلان “هیجران” کلیمەسی دە عاینئ کؤکتن گلیر. دۇلایئسئیلا “اۇنلارئ یاتاغئندا مهجور بئراقئن!” دیمک؛ “گؤنلۆنۆز اۇرادا قالاراق اۇنلارئ گۆزللیکلە اۇرادا بئراقئن!” دیمکتیر.
