اۇنونجو بؤلۆم
قادئنلارئن دؤوۆلمەسی
قادئنا اویغولانان شیددت، تۆم دۆنیانئن اۇلدوغو گیبی مۆسلۆمان تۇپلوملارئن دا بۆیۆک سۇرونودور. گلیشمیش، گلیشمەمیش تۆم تۇپلوملاردا قارشئلاشئلان شیددت، چۇغونلوقلا أگیتیمسیز کیشیلر طارافئندان گرچکلشتیریلسە دە أگیتیملی اۇلدوغو حالدە شیددت اویغولایان أرکک، کندیسینە شیددت اویغولانان أگیتیملی قادئنلار دا بولونماقتادئر.
اینسانلئق تاریحیندن ایعتیبارن قادئنا اویغولانان شیددتین تملی، اۇنون أرکگین بیر پارچاسئ اۇلاراق یاراتئلدئغئ اینانجئنئن حاکیم اۇلدوغو آلغئسئنا دایانماقتادئر. قادئنئ کندی بدنیندن (قابورغا کمیگیندن) آلئندئغئنا ایناندئرئلان أرکک، قادئن اۆزەریندە هر تۆرلۆ تاصارروف حاققئنئ کندینە گؤرمکتە، قادئن دا؛ “اۇ بنیم قۇجامدئر، بابامدئر یا دا أرکک قاردشیمدیر؛ دؤور دە سؤور دە” دیەرک اۇلایئ قابوللنمک زۇروندا بئراقئلمئشلاردئر.
ایسلامئن رددەتتیگی بو آلغئ، آللاهئن آیتلرینە وریلن آنلاملارلا وە رسولوللاهئن قادئنلار حاققئنداکی سؤزلرینە یانسئتئلاراق یاپئلان مۆداحالەلرلە سؤیلنن شەیلر آصئل مجراسئندان اوزاقلاشتئرئلمئش یاپئلان ترجۆمەلر حپ قادئن عالەیهینە اۇلموشتور. بو قۇنو حاققئندا سایئسئز اؤرنکلر بولونماقلا بیرلیکتە بو کیتابتا سادەجە گنل بیر چرچیوە ایچریسیندە ألە آلدئغئمئز بیر تاقئم اۇلومسوزلوقلارا تماس أدیلەجکتیر.
آللاە تعالا، هود سورەسینین بیرینجی آیتیندە بو کیتابئن آیتلرینی کندیسینین آچئقلادئغئنئ بیلدیرەرک کیمسەیە آچئقلاما یتکیسی ورمەدیگینی ایفادە أتتیگی یوقارئدا دگینیلمیشتی.
آللاهئن کیمسەیە آچئقلاما یتکیسی ورمەدیگی، سادەجە کندیسینین آچئقلایاجاغئنئ بیلدیردیگی کیتابئنئن آیتلرینی اینسانلارئن آچئقلاماسئ آیتلرین دۇغرو آنلاشئلماماسئنا نیدن اۇلماقتادئر. اۇیسا آللاهئن کیتابئنا قۇیموش اۇلدوغو اوصولە گؤرە قۇنویلا ایلگیلی تۆم آیتلرین بیر آرایا تۇپلانماسئ حالیندە اۇرتایا چئقاجاق اۇلان سۇنوچ تۆم اینسانلارئن قالبینی راحاتلاتاجاقتئر. چۆنکی راببیمیز راعد سورەسینین 28-نجی آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
… أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ ﴿۲۸﴾ (سورة الرعد)
… قالبلر آنجاق آللاهئن ذیکری ایلە یاتئشئر. (راعد سورەسی؛ 28)
قورئانئن بیر آدئ ذیکیردیر. قالبلری یاتئشتئران بیر کیتاب اۇلان قورئانئ کریمین نیسا سورەسینین 31-نجی آیتینە اینسانلارئن ورمیش اۇلدوغو آنلام، قالبی راحاتلاتماقتان اوزاق اۇلدوغو گیبی گرک کیشیسل گرکسە تۇپلومسال سئقئنتئلارئن قایناغئ اۇلماقتادئر.
آللاە تعالا نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
أرککلر، حانئملارئنئ قۇرویوپ قۇللاماقلا یوموشلودور… (نیسا سورەسی؛ 34)
قاووام (قوام) کلیمەسی بو آیتتە “عائیلەسینی (حانئمئنئ)” قۇرویوپ قۇللاماق آنلامئندادئر.
مئاللردە بو آیت؛ “چۆنکی آللاهئن اینسانلارئن کیمینی کیمیندن اۆستۆن قئلمئشتئر،” شکلیندە ترجۆمە أدیلمکتە وە اۇ اۆستۆنلۆگۆن أرکگە عائید اۇلدوغو ایفادە أدیلمکتەدیر.
بونون نیدنی آیتتە شؤیلە آچئقلانماقتادئر:
… بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… بو، آللاهئن هر بیرینە دیگریندە اۇلمایان اۆستۆنلۆکلر ورمەسی وە أرککلرین ماللارئندان حارجاماسئ سببییلەدیر… (نیسا سورەسی؛ 34)
باعضئ قۇنولاردا أرککلر، باعضئ قۇنولاردا دا قادئنلار اۆستۆندۆر. بو فارقتان دۇلایئ بیری دیگرینین أکسیگینی تاماملار. بو سببلە طارافلاردان بیری دیگرینە اؤزنمەملیدیر.
مهیر سۇروملولوغو وە عائیلەیی گچیندیرمە سۇروملولوغو أرککلرە عائیدتیر.
بوراداکی اۆستۆنلۆک؛ أرکک قادئندان اۆستۆن ماعناسئندا دگیلدیر. بیر آچئدان أرکک قادئندان اۆستۆندۆر، بیرچۇق شەیە قارشئ قۇیار. چۆنکی قادئنلارئن اۇلایلارا یاقلاشئمئ ایلە أرککلرین یاقلاشئمئ فارقلئدئر. قادئنئن گۆچلۆ اۇلدوغو طارافئ دا؛ آللاە تعالانئن زینت اۇلاراق یاراتمئش اۇلماسئ، قارنئندا دۇقوز آی تاشئدئغئ ببگین بۆتۆن ایحتیاجلارئنئن قارشئلئقسئز هیچ بکلتیلمەدن آنئندا قارشئلاندئغئ یرە، آللاە تعالانئن ایکرام صئفاتئ اۇلان راحیم ایسمی وریلمەسی دۇلایئسئیلا عائیلەسینە وە أولادئنا قارشئ گؤستردیگی شفقاتئ وە مرحامت گیبی اؤزللیکلردیر.
أرککلر أشلرینی گچیندیرمکلە یۆکۆملۆدۆرلر. قادئنلار چالئشماق زۇروندا دگیللردیر. چالئشماسئ یاساق دگیلدیر آما چالئشماق زۇروندا دگیللردیر. أرککلر أشینی گچیندیرمکلە وە أشینی /عائیلەسینی قۇروماقلا یۆکۆملۆدۆرلر. بو نیدنلە آللاە تعالا أولی قادئنلارا “قۇرونموش” آنلامئندا “موحصانا” دەمکتەدیر.
أرکگین أولنەجگی قادئنا مهیر ورمک یۆکۆملۆلۆگۆ واردئر. (بو حوصوص کیتابئمئزئن ایلرلەین بؤلۆمۆندە ایشلنەجکتیر.)
یاعنی أرکگین اۆستۆن اۇلدوغو یؤنلری باشقا، قادئنئن دا اۆستۆن اۇلدوغو یؤنلری دە باشقادئر.
آیتین دوامئ شؤیلەدیر:
… فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
ایی قادئنلار، آللاها ایچتن بۇیون أگن وە آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق کیمسە گؤرمزکن دە کندیسینی اؤزنلە قۇرویانلاردئر. (نیسا سورەسی؛ 34)
آللاهئن قادئنئ قۇروماسئ، قادئنئن زینا أتتیگینی ایددیعا أدن کیشینین 4 شاهید گتیرمە زۇرونلولوغو واردئر. (نور؛ 15) أوی گچیندیرمە سۇروملولوغونون أرکگە عائید اۇلماسئ، قادئنئن أولیلیک وە بۇشانما حوقوقونون مهیر ایلە ماددی گۆونجە آلتئنا آلئنمئش اۇلماسئدئر. (باقارا؛ 229)
“کیمسە گؤرمزکن” آنلامئ وردیگیمیز کلیمە “للغیب”دئر وە “فی الغیب” تاقدیریندەدیر. “غایب = بش دویو ایلە آلغئلانمایان” شەی ایچین قوللانئلئر. گؤرۆلمەین، دویولمایان یاعنی شاهید اۇلونمایان شەی، اینسانلار ایچین “غایب”دئر. قادئنلارئن زینا سوچونون ثابیت اۇلماسئ ایچین دؤرت شاهید آرانئر. (نیسا؛ 15) دیمک کی آیتتە “للغیب” ایفادەسییلە، شاهیدلرین اۇلمادئغئ دورومدان باحثەدیلمکتەدیر. کؤتۆ قادئنلار بونو فئرصات بیلیپ آحلاقسئزلئق یاپابیلیرلر. آما ایی قادئنلار، آللاها ایچتن بۇیون أگدیگی ایچین بونلاردان اوزاق دورورلار.
قادئنلارئن کندیسینی نەیە قارشئلئق قۇروماسئ گرکتیگی آیتین دوامئندا “آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق” دییە ایفادە أدیلمکتەدیر.
بیر شەی چۇق دگرلییسە أن فاضلا اۇ قۇرونور. آلی عیمران سورەسینین 14-نجۆ آیتیندە اینسانلارئن أن چۇق آرزو أتتیگی شەیین قادئن اۇلدوغونو بیلدیرمکتەدیر. بو نیدنلە آللاە تعالا قادئنلارئ هم کندیسی قۇروموش، هم تۇپلوما هم دە قۇجاسئنا اۇنو قۇروما یوموشو ورمیشتیر. بو قادار قۇرومایلا بیرلیکتە کندیسینی قۇرویان قادئنلارا آللاە تعالا “صالیحا”، یاعنی “ایی قادئن” دەمکتەدیر.
بو آیتە؛ “ایی قادئنلار، قۇجاسئنا ایطاعات أدن قادئنلاردئر،” آنلامئ وریلەرک قادئنئن قۇجاسئنا ایطاعات أتمەسینی، آللاهئن أمرەتتیگینی ایددیعا أدنلر بو قۇنودا ییگرنچ وە تیکسیندیریجی سؤزلری ایچرن ریوایتلر اویدورموشلاردئر. بونلاردان بیر تانەسی شؤیلەدیر:
“قادئنئن قۇجاسئنا ایعتیراضسئز ایطاعاتئ” قۇنوسوندا أنس بین مالیک’تن گلن ریوایتە گؤرە رسولوللاە شؤیلە بویورموشتور: “بیر اینسانئن باشقا بیر اینسانا سجدە أتمەسی دۇغرو دگیلدیر. أگر بیر کیمسەنین بیر باشقاسئنا سجدە أتمەسی اویغون گؤرۆلسەیدی، قۇجانئن حانئمئ اۆزەریندەکی حاققئنئن اؤنمی سببییلە قادئنئن أشینە سجدە أتمەسینی أمرەدردیم. (وارلئغئم ألیندە اۇلان آللاە آدئنا یمین اۇلسون کی) قۇجانئن تا آیاقلارئندان ایعتیبارن باشئنا دک ایچیندن ایرین سارئ سو آقان بیر یاراسئ اۇلسا، سۇنرا أشی اۇنو قارشئلایئپ دیلییلە یالاسا، یینە دە قۇجاسئنئن حاققئنئ اؤدەیەمز.”
