(Fâtıha 1/1)
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
Eyğiliği soñsuz, sîlaġı bol Allâh’ıñ âdı bilen [*].
[*] “Rahmân” we “Rahîm” kelimeleri, réhmet (رحمة) kökindendir. Réhmet, eyğilik we sîlaġı gerekdiren nëziklik âñlamındadır. Allâh’ıñ özelliği bola qullanılınca diñe eyğilik ve sîlaġ âñlaşılar (Müfredât). Rahmân “réhmeti her zâdı quşadan” dimekdir. Bu özellik Allâh’dan başġasında bolmayacağı üçîn “eyğiliği soñsuz” diye çewirdik. Rahîm “köp merhemetli” dimekdir. Bu özellik Allâh’ıñ dışındâkı bârlıklarda da bolabiler. Rahîm kelimesi şu âyetde, Resûlullâh üçîn qullanılandır:
“Size içiñizden bir îlçi geldi. Sizi sıkıntıya sokan her zâd, oña aġır geler. O üstüñize titrër. Mömînlere qarşı şefqatlı ve rahîmdir.” (Tewbe 9/128). Şu âyetde ise mömînleriñ özelliği bola qullanılandır: “Muhammed Allâh’ıñ îlçisidir. Onuñ bilen birlikde bolanlarıñ, këfirlere (âyetleri görmezlikde dîrenenlere) qarşı sarsılmaz duruşları bârdır. Öz âralarında ise rahîmdirler.” (Fetih 48/29).
(Fâtıha 1/2)
اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ
Her zâdı tükel eylemek [1*] Allâh’a hâsdır. O bütîn bârlıklarıñ Rabbı /Eyesidir. [2*]
[1*] Hamd = الحمد, bir kişîni onuñ etdiği zâddan dolayı öwmekdir. “Gözel damak pişirer, yoldaşlıġı yaġşıdır” yâlı sözler muña gîrer. Şükür îse oña yaġşılık edeni öwmek, weyë oña yaġşılık bilen qarşılık bermekdir. Her zâdı gözel eylën diñe Allâh’dır. Allâh’ıñ eylediği bilen ınsânlarıñ etdiği ârasındâkı farkı görsetmek üçîn “gözel” yerine “tükel” kelimesini qullandık.
[2*] Rab kelimesiniñ Türkmençe qarşılıġı “eye”dir. Öyüñ eyesine “rabb’ud-dâr = öyüñ rabbı” (Müfredât), sermâye eyesine de “rabb’ül-mâl = sermâyëniñ rabbı” diyiler. Yûsuf éleyhissalâm, hâkânıñ yîberdiği kölëye şeyle diyipdi: “Rabbıña dön de sor bakâlı, ellerini kesen hâtınlarıñ derdi nëmemiş? Meniñ Rabbim olarıñ oyunlarını biler.” (Yûsuf 12/50). Bu âyetde rab kelimesi öñce “kölëniñ eyesi bolan hâkân” âñlamında, soñrakı da “Allâh” âñlamında qullanılıpdır.
(Fâtıha 1/3)
اَلرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِۙ
Eyğiliği soñsuz, sîlaġı boldur.
(Fâtıha 1/4)
مَالِكِ يَوْمِ الدّ۪ينِۜ
Yapılan her zâdıñ qarşılığını göreceği [1*] gün, tek yetki sâhîbidir. [2*]
[1*] Dîn, “âdet, durum; cezâ, qarşılık görme ve ıtâat” âñlamlarına geler (es-Sıhâh). Bulardan “boyun eğme” we “qarşılık görme” âñlamları öñe çıkar. Dînde; boyun eğilen Allâh’dır. O’nuñ buyruklarına uyular we qarşılıġı ondan beklener. “Dîn güni” de dünyëde edilenleriñ qarşılıġınıñ alınacaġı âxıret günidir. Bkz. Nûr 24/25, Zâriyât 51/6.
[2*] Mömîn 40/16, Infıtâr 82/17-19.
(Fâtıha 1/5)
اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَع۪ينُۜ
(Allâh’ım!) Ɋulluġı [1*] doġrıdan saña eder, yârdımı doġrıdan senden istëriz. [2*]
[1*] Ɋulluk etmek /ıbâdet: tüys niyet bilen, sâyġı bilen, istemek; we qayıtsız şartsız boyun eğmekdir.
[2*] Köp sânda âyetde ınsânlarıñ bîrbîrine yârdımçı bolması, eyğilik ve sîlaġda bulunması buyrulıpdır (Mâyide 5/2, Bakara 2/177, Zâriyât 51/19, Meâric 70/24-25). Bu âyet, Allâh’dan istenenler bilen îlğilidir. Her zâdıñ Allâh’ıñ elinde bolduġını her kim biler. Yöne këbîrleri, gutsal bildiği kişileri âraya qoyup yârdımı, onuñ âraçılıġı bilen istërler. Bu, oları Allâh’ıñ düzeyine çıkarmak bolduġı üçîn “şirkdir”. Kendisine siñir ûcından yakînrâk bolan Allâh bilen ârasına âraçı qoyan her kim, dînden çıkar we “müşrik” bolar. Allâh Taalâ ınsânlarıñ eyğilik we takwâ gürüñinde bîrbîri bilen yardımlaşmasını emretmiş, şeyle buyurıpdır: “Eyğilikde we takwâda yârdımlaşıñ, emmâ günëhde ve dâşġınlıkda yârdımlaşmâñ.” (Mâyide 5/2) Kehf 18/95. âyetde de Zülkarneyn’iñ ınsânlardan yârdım istediği açık bir şekilde görülmekdedir. Diñe Allâh’dan istenecek bolan yârdım, ondan başġasınıñ edip bilmeyeceği yârdımdır. Duâlarıñ kabulı, üytgeşik yârdım, her zâdı görmesini /eşitmesini /bilmesini istemek yâlı. Buları Allâh’dan başġası edip bilmeyeceği üçîn; bir başġasından buları beklemek “şirk” bolar. Beylece bular bilen îlğili bola birköp âyet bârdır. Bu âyetdëki “doġrıdan senden yârdım istëriz” cümlesiniñ âñlamı; “senden başġasınıñ edip bilmeyeceği zâdları, başğasından dëğil; diñe senden istëriz,” dimek bolar.
(Fâtıha 1/6)
اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَق۪يمَۙ
Bizi doġrı yoluña [*] kabûl et;
[*] Sırât-ı mustakîm, “doġrı yol” dimekdir. Bu yolda bolmak, diñe Allâh’a qulluk etmek bilen bolar. Bkz. Âl-ı Imrân 3/51, Yâsîn 36/60-61. Diñe Allâh’a qulluk îse, onuñ kitâbına yapışmak bilen mümkîndir. Enâm 6/151-153, Bkz. Zuxruf 43/43.
(Fâtıha 1/7)
صِرَاطَ الَّذ۪ينَ اَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْۙ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّٓالّ۪ينَ
Mutlılık berdiğiñ kimseleriñ [1*] yolına, Seniñ qahırıñı hak etmedik [2*] we âzaşmadık [3*] kimseleriñ yolına! (Ëmîn.) [4*]
[1*] Allâh’ıñ mutlılık berdiği kimseler; nebîler, doġrı kişiler, bilğinler ve Eyğilerdir. (Nisâ, 4/69)
[2*] Ɋahır, Arapçadâkı qazabıñ garşılığıdır. Ɋahır hak edenler, îlğili âyetler ışığında şulardır: Yahûdîler (Bakara 2/61, Bakara 2/90; Âlı-Imrân 3/112; Mâyide 5/60; Ârâf 7/152); bir mömini kasden öldürenler (Nisâ 4/93); hakîkata qarşı dîrenenler (Ârâf 7/71); sawaş meydânından qaçanlar (Enfâl 8/16); dînden dönenler (Nahl 16/106); dâşġınlık edenler (Tâhâ 20/81); Allâh hakında haksız tartışmaġa gîrenler (Şûrâ 42/16); iffetsiz bolduğı hâlda özini temîze çıkarmak üçîn ërine töhmet eden hâtınlar (Nûr 24/9); munâfık erkek ve munâfık hâtınlar bilen müşrik erkek ve müşrik hâtınlar (Fetih 48/6).
[3*] Âzaşanlar, îlğili âyetler ışıġında şulardır: Allâh’ıñ âyetlerini yalanlayânlar (Möminûn 23/105-106); ınandıkdan soñra këfir bolanlar (Mâyide 5/12); Allâh´ıñ yolından pësğelleyënler (Nisâ 4/167); dîn gürüñinde çeni âşanlar (Mâyide 5/77); zanna tâbî bolanlar (Enâm 6/116); dünyë yâşamını âxıret yâşamına tercîh edenler (Ibrâhîm 14/3); Allâh’a ortak qoşanlar (Nisâ 4/116); fâsıklar (Mâyide 5/108; Enâm 6/77); Allâh´dan başġasına duâ edenler (Ahqâf 46/5; Hac 22/12); Allâh´ı bırakıp şeytânları welî edinenler (Ârâf 7/30); zâlımlar (Meryem 19/38); Allâh’a we Resûlına ısyân edenler (Ahzâb 33/36); Allâh´ıñ zikrine /kitâbına qarşı qatı tutum serğileyënler (Zümer 39/22); Allâh´ıñ dëwetçileriniñ çâġrısını kabûl etmeyënler (Ahqâf 46/32); kıyâmeti inkër edenler (Şûrâ 42/18); munâfıklar (Bakara 2/8-16); Allâh´ıñ îndirdiği kitâpları gîzleyënler (Bakara 2/174-175); këfirler (Nisâ 4/136); müşrikler (Nisâ 4/116; Ibrâhîm 14/30); dünyë mâlı we zînetlerine âldanıp hakdan uzaklaşanlar (Yûnus 10/88); nefsiniñ arzûlarına uyanlar (Yûsuf 12/30); Allâh´ıñ kitâbından uzaklaşanlar (Tâhâ 20/52; Lokmân 31/6); Allâh´ıñ kitâbından delil getirmën Allâh hakında qonuşanlara uyanlar (Hac 22/8-9); kötileri dost edinenler (Furkân 25/28-29); hakikatı yalanlayânlar (Ɋalam 68/7-8).
[4*] Ëmîn, duânıñ arkasından aydılan “Allâh’ım kabûl et!” âñlamında bir sözdür. (Lisânu’l-Arab) Ëmîn kelimesi Kur’ân’da geçmez. Nebîmiziñ, namâz qıldırarkân Fâtıhâ’nı bitirmesiniñ ârdından ëmîn diydiği, cemâatıñ da ëmîn diymesini istediği riwëyet edilipdir. (Buhârî, “Tefsîr”, 2; Müslim, “Salât”, 62, 87).
