ذاتن أگر رسولوللاە نیکاح چاغئنا اولاشمایان بیر چۇجوقلا أولنمیش اۇلسا، آللاە تعالا اۇنو باعضئ دوروملاردا اویاردئغئ گیبی بو قۇنودا دا؛ “نیچین بؤیلە یاپتئن!” دییە اویارمئش اۇلماسئ گرکیردی. (تەوبە؛ 43)، (تاحریم؛ 1) وە (عابسە؛ 9-1)
آیرئجا رسولوللاهئن هرحانگی بیر شەی حاققئنداکی گؤرۆشۆنۆن آللاهئن آیتی می یۇقسا کندی دۆشۆنجەسی می اۇلدوغونو سۇرماقتان هیچبیر زامان چکینمەین صاحابەلر دە بو قۇنودا سسسیز قالماز وە رسولوللاها بو أولیلیکتن دۇلایئ أن آزئندان سرزنیشتە بولونماقتان چکینمزلردی.
دیگر یاندان، سۆرکلی اۇلاراق رسولوللاهئن عالەیهینە حارەکت أدن باشتا أبوجهیل، عابدوللاە ایبنی اۆبەین گیبی اینسانلار بو أولیلیکلە ایلگیلی ایعتیراضلاردا بولونورلار وە بونلارا دا بیر آچئقلاما یاپئلمئش اۇلوردو.
تاریحی گرچکلرە اویمایان، ایلک دؤنملردە هیچبیر شکیلدە ألشتیری قۇنوسو اۇلمایان فاقاط داحا سۇنراکی دؤنملردە اۇرتایا چئقان بو ایددیعالار اۆچ واحیم سۇنوجو مەیدانا گتیرمیشتیر:
1- مۆسلۆمان اۇلمایان وەیا بو دینە منسوب اۇلدوغو حالدە بو ایددیعالارئن دۇغرو اۇلابیلەجگینی دۆشۆنن اینسانلارئن بو دینە قارشئ اۇلومسوز بیر یاقلاشئم ایچینە گیرمەسی،
2- آللاهئن نبیسی موحاممد (ع) شاحصئنا قارشئ اۇلومسوز بیر آلغئ اۇلوشتوراراق اینسانلارئن گؤزۆندە کۆچۆک دۆشۆرۆلمەسی، دۇلایئسئیلا اۇنونلا ایندیریلمیش اۇلان قورئانئ کریمە وە مۆسلۆمانلارا قارشئ آلغئ اۇلوشماسئنا،
3- جاهیلیە عارابلارئنئن، أسکی یونان وە رۇما گلەنکلرینین ینیدن حایاتا گچیریلەرک کۆچۆک قئز چۇجوقلارئ ایلە أولنمەنین آلت یاپئسئنئن اۇلوشتورولماسئ.
رسولوللاها یاپئلمئش بیر ایفتیرا اۇلدوغو آچئق اۇلان بو ایددیعالارئن مۆسلۆمان فئقئە عالیملرینجە ایسلامئن أمرییمیش گیبی قابول أدیلمەسی وە بونلار ایچین اۇلوشتورولان فئقهی دلیللرین دینی قایناقلاردا یر آلماسئ چۇجوق ایستیثمارئنئ کؤرۆکلەمکتەدیر. بوگۆن ایعتیبارئیلا حالا اینسان فئطراتئنا آیقئرئ اۇلاراق یاپئلان بو أولیلیکلر سببییلە بو دینە وە بو دینی گتیرن رسولوللاها قارشئ اۇلومسوز تپکیلرین اۇلماسئ دا قاچئنئلمازدئر.
اۇن یدینجی بؤلۆم
قادئنلار عالەیهینە رسولوللاها
نیسبت أدیلن سؤزلر
قادئن عالەیهینە اۇلوشتورولان اۇلومسوز باقئش آچئلارئ اویدورما ریوایتلرلە آللاهئن رسولۆنە نیسبت أدیلمیشتیر. بو ریوایتلرین بیر قئسمئ شونلاردئر:
“قادئنلارئ ضارب أدین!”
بو ریوایتلە ایلگیلی اۇلاراق پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر، قورئان ائشئغئندا دۇغرو بیلدیگیمیز یانلئشلار کیتابئندا شؤیلە دەمکتەدیر:
“قادئنلارئ ضارب أدین!” ایفادەسینی تاشئیان ریوایتلر، نبیمیزین وداع حاججئندا یاپتئغئ قۇنوشمادا گچر. ایچیندە نۆشوز وە ضارب کلیمەلرینین بیر آرادا یر آلدئغئ تک ریوایت شودور.
“قادئنلار قۇنوسوندا آللاەتان قۇرقون! اۇنلار یانئنئزدا عاوان (کندیسینی سیزین ایچین قۇرویان) کیمسەلردیر. بو قۇنودا جانئنئن ایستەدیگینی یاپامازلار، اۇنلارئن سیزین اۆزەرینیزدە سیزین دە اۇنلار اۆزەریندە حاقلارئنئز واردئر. سیزین اۇنلار اۆزەریندەکی حاقلارئنئز؛ باشقاسئیلا یاتماماسئ وە حۇشلانمادئغئنئز بیرینین أوینیزە گیرمەسینە ایذین ورمەمەسیدیر. نۆشوزوندان /آیرئلماسئندان قۇرقارسانئز اۇنلارا اؤگۆت ورین /گۆزل سؤزلر سؤیلەیین، یاتاغئندان آیرئلئن وە اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین.
اۇنلارئن حاقلارئ، ماعروفا گؤرە یەدیرمەنیز ایچیرمەنیز وە گییدیرمەنیزدیر. اۇنلارئ آللاهئن أمانتی اۇلاراق آلدئنئز وە آللاهئن بیر سؤزۆ ایلە فرجلرینی (جینسللیکلرینی) کندینیزە حلال قئلدئنئز.”
مۆبرریح’ین کؤکۆ اۇلان تبریح’ین آنلامئ؛ “راحاتسئز أتمک”دیر. “اۇنلارئ مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە ضارب أدین” سؤزۆنۆن آنلامئ دا شودور؛ “اۇنلارئ راحاتسئز أتمەیەجک شکیلدە اۇرادا توتون.”
“ضرب” کلیمەسینین عارابچا سؤزلۆکلردەکی آنلامئ؛ “بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە وورماق وەیا ثابیتلەمک.” (مۆفردات)
بو حادیثە گلەنکتە وریلن آنلام ایسە شؤیلەدیر: “قادئنلارا قارشئ یوموشونوز یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عاواندئر (کؤلەدیر). اۆزەریندە باشقا بیر حاققا صاحیب دگیلسینیز، آچئق بیر فاحیشەلیک یاپمئشلارسا باشقا. اۇنو یاپارلارسا یاتاغئندا یالنئز بئراقئن وە مۆبرریح اۇلمایاجاق شکیلدە اۇنلارئ دؤوۆن. سیزە بۇیون أگرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن. سیزین قادئنلارئنئز اۆزەریندەکی حاققئنئز ایستەمەدیگینیز کیشیلری أوینیزە آلماماسئدئر. اۇنلارئن حاقلارئ ایسە گییندیرمە وە یەدیرمە ایچیرمە قۇنوسوندا ایی داورانمانئزدئر.
عاوان کلیمەسی، عانیەنین چۇغولودور. “عانیە”؛ “بیر شەیی اؤنمسەین، اۇنونلا مشغول اۇلان” آنلامئندادئر. (لیسانول عاراب)
آلی عیمران سورەسینین 14-نجۆ آیتیندە اینسانلارئ أن چۇق أتکیلەین وارلئق قادئنلاردئر. بو یۆزدن قادئنئن چۇق ایی قۇرونماسئ گرکیر. آللاە مۆسلۆمان کافیر، حۆر أسیر آیرئمئ یاپمادان؛ ناموسونو قۇرویان هر قادئنا “موحصانا = مُحصَنَة” دەمیشتیر. موحصانا؛ “ح-ص-ن” کؤکۆندن تۆرەمیشتیر. “حئصن” قالعە آنلامئندادئر. (حاشر؛ 2) دۇلایئسئیلا موحصانا؛ قالعە ایچینە آلئنمئش گیبی قۇرونان قادئن اۇلور. قادئن هر شەیدن اؤنجە کندینی قۇرومالئدئر. أسیر قادئنلارئن أولندیریلمەسی ایلە ایلگیلی آیتلردن بیریندە “موحصانا” شؤیلە تانئملانمئشتئر:
… غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ… ﴿۲۵﴾ (سورة النساء)
… صاحیح أولیلیک دئشئندا بیر أرککلە یاشامایان وە بیر أرککلە گیزلی آچئق بیرلیکتە بولونمایان قادئن… (نیسا سورەسی؛ 25)
قورئاندا أولی قادئنا “موحصانا” دەنیر. (نیسا؛ 24) چۆنکی أولندیکتن سۇنرا دا أشی دئشئندا هیچبیر أرککلە بولونماز وە گیزلی آچئق بیر آرادا اۇلماز. بؤیلە قادئنلارا آللاە؛ “صالیحا /ایی قادئن” دەر وە اۇنلارئ شو شکیلدە تانئملار:
… فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ… ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
… صالیحا (ایی قادئنلار)، آللاها ایچتن بۇیون أگن وە آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق کیمسە گؤرمزکن دە کندیسینی اؤزنلە قۇرویانلاردئر… (نیسا سورەسی؛ 24)
ایشتە بونلار؛ “عانیە” یاعنی “أشلریندن باشقاسئیلا ایلگیلنمەین قادئنلاردئر. اۇنون ایچین نبیمیز بونلارئن قۇجاسئنا شونلارئ سؤیلەمیشتیر:
“قادئنلارا قارشئ یوموشونوزو یرینە گتیرین؛ اۇنلار یانئنئزدا عانیەدیر (سیزدن باشقاسئیلا ایلگیلنمزلر). اۇنلار اۆزەریندە بوندان باشقا بیر شەیە صاحیب دگیلسینیز.”
أرکگین یوموشو، أشینی قۇروماق وە ایحتیاجلارئنئ قارشئلاماقتئر. قادئنلارئ أشلرینین أسیری گؤرمک ایستەینلر، قورئانئ دەورە دئشئ بئراقماقلا قالمامئشلار، نبیمیزدن یاپئلان ریوایتتە گچن “عانیە” کلیمەسینین اۆزەریندە دە اۇینامئشلاردئر. “عانیە” یوقارئدا بلیرتتیگیمیز گیبی، بیر شەیە گرکن اؤزنی گؤسترمە آنلامئنداکی “عَانِیة” کؤکۆندن ایسمی فاعیل یاعنی أیلمی یاپانئ گؤسترن کلیمەدیر.
“عانیە”؛ بیر شەیی زۇرلا ألە گچیرمە آنلامئنداکی “عُنُو” کؤکۆندن دە اۇلابیلیر، ایسمی فاعیل أیلمی یاپانئ گؤستردیگی ایچین بو کؤکتن تۆرەین عانیە’نین آنلامئ؛ “بیرینی أسیر آلان قادئن” اۇلور. نبیمیزدن ریوایت أدیلن بیر باشقا حادیثتە دە بو کؤکتن تۆرەین “عانیە” کلیمەسی قوللانئلمئشتئر:
“بن واریثی اۇلمایانئن واریثیییم. عانیەسینی (اۇنو أسیر آلان شەیی) چؤزر مالئنا میراثچئ اۇلوروم. (أبو داوود)
