دۇقوزونجو بؤلۆم
قادئنلارئن شاهیدلیگی
باقارا سورەسینین 282-نجی آیتیندە آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ فَلْيَكْتُبْ وَلْيُمْلِلِ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر! بیربیرینیزە بللی بیر واعدەیە قادار بۇرچلاندئغئنئزدا بۇرجو یازئن. بیر یازئجئ، آرانئزدا دۇغرو اۇلاراق یازسئن. یازئجئ، آللاهئن بو آیتتە اؤگرتتیگی گیبی یازماقتان قاچئنمایئپ یازسئن. یازئیئ بۇرچلو یازدئرسئن!.. (باقارا سورەسی؛ 282)
بۇرجو بۇرچلونون یازدئرماسئ ایعتیراف، آلاجاقلئنئن یازدئرماسئ ایددیعا اۇلور. شاهیدلرین حوضوروندا یاپئلان ایعتیرافئن، باشقا شکیلدە ایثبات أدیلمەسینە ایحتیاج قالماز.
… وَلْيَتَّقِ اللَّهَ رَبَّهُ وَلَا يَبْخَسْ مِنْهُ شَيْئًا فَإِنْ كَانَ الَّذِي عَلَيْهِ الْحَقُّ سَفِيهًا أَوْ ضَعِيفًا أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
راببی (صاحیبی) اۇلان آللاها قارشئ یانلئش یاپماقتان چکینسین دە بۇرچتان بیر شەیی أکسیلتمەسین. بۇرچلو؛ سفیە، گۆچسۆز وەیا سؤیلەییپ یازدئرامایاجاق دورومدا ایسە ولیسی بۇرجو دۇغرو اۇلاراق یازدئرسئن. (باقارا سورەسی؛ 282)
بجریکسیز، مالئنئن دگرینی بیلمەییپ گرکسیز حارجاما یاپان؛ چۇجوق، بوناق وەیا چۇق یاشلئ آدام.
… وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ فَرَجُلٌ وَامْرَأَتَانِ مِمَّنْ تَرْضَوْنَ مِنَ الشُّهَدَاءِ أَنْ تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
أرککلرینیزدن ایکی کیشییی دە شاهید توتون. ایکی أرکک یۇقسا، شاهیدلیگینی قابول أدەجگینیز کیشیلردن بیر أرکک ایلە ایکی قادئن دا اۇلور. قادئنلاردان بیری اونوتور وەیا یانئلئرسا دیگری حاطئرلاتئر. (باقارا سورەسی؛ 282)
بونلار گۆونیلیر کیشیلر اۇلمالئدئر.
… وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ كَبِيرًا إِلَى أَجَلِهِ ذَلِكُمْ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَأَقْوَمُ لِلشَّهَادَةِ وَأَدْنَى أَلَّا تَرْتَابُوا… ﴿۲۸۲﴾ (سورة البقرة)
شاهیدلر چاغرئلدئغئندا قاچماسئنلار. بۇرچ، ایستەر بۆیۆک ایستەر کۆچۆک اۇلسون، واعدەسی ایلە بیرلیکتە یازمایا اۆشنمەیین. آللاە قاتئندا بؤیلەسی داحا دۆزگۆن، شاهیدلیک ایچین داحا ساغلام، شۆبهەیە دۆشمەمەنیز ایچین داحا اویغوندور. (باقارا سورەسی؛ 282)
“داحا ساغلام” سؤزۆ، ایکی ساغلامدان بیرینی ترجیح ایچین قوللانئلدئغئندان بو ایفادە؛ ایکی أرکک یۇقسا، بیر أرکک ایلە ایکی قادئنئن شاهید توتولماسئ شارطئنئن ترجیح ایفادە أتتیگینی، زۇرونلو اۇلمادئغئنئ گؤستریر.
واصییتە شاهیدلیک ایلە ایلگیلی، شو آیتلر قۇنویا آچئقلئق گتیرمکتەدیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا شَهَادَةُ بَيْنِكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ حِينَ الْوَصِيَّةِ اثْنَانِ ذَوَا عَدْلٍ مِنْكُمْ أَوْ آخَرَانِ مِنْ غَيْرِكُمْ إِنْ أَنْتُمْ ضَرَبْتُمْ فِي الْأَرْضِ فَأَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةُ الْمَوْتِ… ﴿۱۰۶﴾ (سورة المائدة)
أی اینانئپ گۆوننلر! ایچینیزدن بیرینە اؤلۆم حالی گلیر دە واصییتتە (بۇرچ ایعتیرافئندا) بولونورسا، اۇ سئرادا آرانئزدان عادیل ایکی کیشی اۇنا شاهیدلیک أتسین. اؤلۆم موصیبتی یۇلجولوق یاپتئغئنئز سئرادا گلیپ چاتارسا، سیزین دئشئنئزدان (مۆسلۆمان اۇلمایانلاردان) ایکی کیشی دە شاهیدلیک أدەبیلیر. (مائیدە سورەسی؛ 106)
مائیدە سورەسینین 106-108-نجی آیتلریندە اؤلۆم گلدیگی آندا بۇرجو اۇلان کیشینین، داحا سۇنرا دا واریثلرین یاپماسئ گرکن حوصوصلار دتایلئ بیر شکیلدە آچئقلانماقتادئر. بو آچئقلامانئن داحا ایلک باشئندا آرانان شارط، قادئن أرکک فارقئ آرانمادان؛ “عادیل ایکی کیشینین” اۇلماسئدئر. بو واصییت یۇلجولوقتا دا یاپئلابیلیر. اۇ زامان ایکی مۆسلۆمان اۇلمایان کیشیلرین دە شاهیدلیگی قابول أدیلمکتەدیر. دوروما گؤرە شاهیدلرین تامامئ قادئن دا اۇلابیلیر أرکک دە اۇلابیلیر.
مائیدە سورەسینین 108-نجی آیتیندە آللاە تعالا شؤیلە بویورور: “شاهیدلیگی گرگی گیبی یاپئلماسئنئن أن اویغون یۇلو بودور.” باقارا سورەسینین 282-نجی آیتیندە؛ “بؤیلەسی داحا دۆزگۆن، شاهیدلیک ایچین داحا ساغلام، شۆبهەیە دۆشمەمەنیز ایچین داحا اویغوندور.” ایفادەلریندن؛ شاهیدلرین ایکی أرکک وەیا بیر أرکک ایلە ایکی قادئن اۇلماسئنئن، بۇرچلارئن یازئلماسئندا دا قورال اۇلمادئغئ، بونون بیر ترجیح سببی اۇلدوغونو گؤستریر.
بۆتۆن بونلار “قادئنئن شاهیدلیگی أرکگین شاهیدلیگینین یارئسئ قاداردئر” دیەرک اۇنون عاقلئنئن نۇقصانلئغئنا حۆکمەدیلەمز. ذاتن بؤیلە بیر شەی دۇغرو اۇلسا، قادئنلارئن سۇروملولوقلارئ أرککلردن آز اۇلوردو. بونو گؤسترن تک بیر آیت یۇقتور.
قارئسئنئ بۇشایان بیر أرکگین یاپماسئ گرکن حوصوصلارئن آچئقلاندئغئ طالاق سورەسینین 2-نجی آیتیندە شاهیدلیک قۇنوسو شؤیلە گچمکتەدیر:
فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ… ﴿۲﴾ (سورة الطلاق)
بکلەمەسی گرکن سۆرەنین (عیددتین) سۇنونا گلدیگیندە، اۇ حانئملارئ یا ماعروف ایلە توتون یا دا ماعروف ایلە آیئرئن. ایچینیزدن گۆونیلیر ایکی کیشییی شاهید توتون. (طالاق سورەسی؛ 2)
آیتتە، قادئن أرکک آیرئمئ یاپئلمادان گۆونیلیر ایکی کیشینین شاهیدلیک یاپاجاغئنئن ایفادە أدیلمەسی قادئنئن شاهیدلیگینین، أرکگین شاهیدلیگینین یارئسئ قادار اۇلدوغو ایددیعالارئنئ گچرسیز قئلماقتادئر.
اۇنونجو بؤلۆم
قادئنلارئن دؤوۆلمەسی
قادئنا اویغولانان شیددت، تۆم دۆنیانئن اۇلدوغو گیبی مۆسلۆمان تۇپلوملارئن دا بۆیۆک سۇرونودور. گلیشمیش، گلیشمەمیش تۆم تۇپلوملاردا قارشئلاشئلان شیددت، چۇغونلوقلا أگیتیمسیز کیشیلر طارافئندان گرچکلشتیریلسە دە أگیتیملی اۇلدوغو حالدە شیددت اویغولایان أرکک، کندیسینە شیددت اویغولانان أگیتیملی قادئنلار دا بولونماقتادئر.
اینسانلئق تاریحیندن ایعتیبارن قادئنا اویغولانان شیددتین تملی، اۇنون أرکگین بیر پارچاسئ اۇلاراق یاراتئلدئغئ اینانجئنئن حاکیم اۇلدوغو آلغئسئنا دایانماقتادئر. قادئنئ کندی بدنیندن (قابورغا کمیگیندن) آلئندئغئنا ایناندئرئلان أرکک، قادئن اۆزەریندە هر تۆرلۆ تاصارروف حاققئنئ کندینە گؤرمکتە، قادئن دا؛ “اۇ بنیم قۇجامدئر، بابامدئر یا دا أرکک قاردشیمدیر؛ دؤور دە سؤور دە” دیەرک اۇلایئ قابوللنمک زۇروندا بئراقئلمئشلاردئر.
ایسلامئن رددەتتیگی بو آلغئ، آللاهئن آیتلرینە وریلن آنلاملارلا وە رسولوللاهئن قادئنلار حاققئنداکی سؤزلرینە یانسئتئلاراق یاپئلان مۆداحالەلرلە سؤیلنن شەیلر آصئل مجراسئندان اوزاقلاشتئرئلمئش یاپئلان ترجۆمەلر حپ قادئن عالەیهینە اۇلموشتور. بو قۇنو حاققئندا سایئسئز اؤرنکلر بولونماقلا بیرلیکتە بو کیتابتا سادەجە گنل بیر چرچیوە ایچریسیندە ألە آلدئغئمئز بیر تاقئم اۇلومسوزلوقلارا تماس أدیلەجکتیر.
