عارابچادا بۆتۆن کلیمەلر، کؤک حارفلریندن تۆرتیلیرلر. هر بیر اۆچ حارفلی کؤک، عاینئ زاماندا (ماضی = گچمیش زامان) فیعیلیدیر. بو کؤکلردن تۆرەین ایسیملر، فیعیل ایلە آنلام ایلیشکیسی وە یاقئنلئغئ ایچیندەدیرلر. آنجاق ایسیملر آرتئق فیعیل دگیلدیر وە باشقا بیر کلیمەدیر. مثەلا قورئاندا چۇقچا گچن وە “ج-ن-ن” کؤک حارفلریندن اۇلوشان “جَنَّ” فیعیلیندن اؤرنک ورەلیم: “جَنَّ”؛ “اؤرتمک، قاپلاماق” آنلامئنا گلیر. عاینئ کؤکتن تۆرتیلمیش اۇلان “جَنَّةٌ” کلیمەسی آرتئق بامباشقا بیر کلیمەدیر وە “باغچە” آنلامئنا گلیر. بو آنلامئ بیتکی اؤرتۆسۆنۆن تۇپراغئ قاپلاماسئ سببییلە آلمئشتئر. یاعنی کؤک حارفلری ایلە آنلام ایلیشکیسی سۆرمکتەدیر. فاقاط کیمسە جننت دەیینجە اؤرتمەیی آنلاماز. بیتکی اؤرتۆسۆ اۇلان باغچەیی آنلار. بو سببلە آرتئق “جَنَّةُ الأرض = تۇپراق باغچەسی” دەنمز.
یینە عاینئ کؤکتن بیر کلیمە دە “جُنَّ (جۆننە)” کلیمەسیدیر. قورئاندا دا گچن بو کلیمە “قالقان” آنلامئنا گلیر. اینسان بدنینی اؤرتۆپ سالدئرئلاردان قۇرودوغو ایچین بو آنلامئ آلمئشتئر. یاعنی کؤک آنلامئیلا ایلیشکیسی سۆرمکتەدیر. فاقاط آرتئق بامباشقا بیر کلیمە اۇلان “قالقان” آنلامئندادئر. کیمسە بو کلیمەیە “جُنَّةُ الجِسم = بدن اؤرتۆسۆ” دەندیگینی دۆشۆنمز.
بو قۇنودا سایئسئز اؤرنک ورمک مۆمکۆندۆر. چۆنکی عارابچادا ایسیملر بؤیلە تۆرتیلمیشتیر. حاتتا چۇغو زامان تۆرکچەدە بیلە دوروم بوندان فارقلئ دگیلدیر. مثەلا “سیلمک” بیر فیعیل، “سیلگی” ایسە فیعیلدن تۆرتیلمیش بللی أشیانئن ایسمیدیر. سیلگی دەیینجە کیمسە عاجابا نەیی سیلن بیر أشیا دییە دۆشۆنمز. یا دا کیمسە “یازئ سیلگیسی” دەمە ایحتیاجئ حیسسەتمز. چۆنکی “جام سیلن، قایئد سیلن، یرلری سیلن” شەیلر ایچین “سیلگی” کلیمەسی قوللانئلماز.
أگر راببیمیزین ماقصادئ “یاقایئ” اؤرتمکسە، “ح-م-ر” فیعیلی دە “اؤرتمک” آنلامئنا گلدیگینە گؤرە عارابچا باقئمئندان قورولماسئ گرکن جۆملە “وَلیَخمِرَنَّ جِیُوبِهِنَّ” شکلیندە اۇلمالئیدئ. بو جۆملەدە “حمر” فیعیلی قوللانئلماقتا وە قادئنلارا “یاقالارئنئ اؤرتسۆنلر” أمری وریلمکتەدیر.
آنجاق راببیمیز اؤیلە یاپمامئش؛ “ح-م-ر” فیعیلینی دگیل، اۇندان تۆرتیلمیش اۇلان “حئمار” ایسمینی دە اؤرتمە آنلامئنا گلمەین “ض-ر-ب” فیعیلییلە قوللانئلمئش؛ “وَلیَضرِبنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَی جِیُوبِهِنَّ (حئمارلارئنئن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە وورسونلار)” أمرینی ورمیشتیر. قئساجاسئ اؤرتمک آنلامئنا گلن “حمر” فیعیلی ایلە اؤرتۆلمەسی ایستنن یر آنئلاراق “یاقایئ اؤرتمە” أمری چۇق قئسا بیر شکیلدە ورەبیلەجککن اؤیلە یاپئلمایئپ “حئمارئن” یاقا اۆزەرینە وورولماسئندان باحثەدیلمەسینین بیر آنلامئ اۇلماق زۇروندادئر. عاکسی تاقدیردە آللاهئن کیتابئ ایچین “گلیشی گۆزل ایفادەلرین گرکسیزجە یر آلدئغئ کلیمەلرین قوللانئمئنئن هیچبیر مانطئغا دایانمادئغئ بیر کیتابتئر” ایددیعاسئندا بولونولموش اۇلور.
قادئنلارئن باشئنئ اؤرتمەسی راببیمیزین تۆم کیتابلارئندا یر آلان أورنسل بیر أمریدیر. بو سببلە قادئنلارئن باشئنئ اؤرتمەسینە دائیر بیر أمیر آرامایا گرک یۇقتور. باش اؤرتۆسۆندن باحثەدیلیۇر اۇلماسئ قادئنئن باشئنئن ذاتن اؤرتۆلۆ اۇلدوغونو گؤسترمەسی ایچین یترلیدیر. قورئاندا یاپئلان بودور.
یازار، “قورئان ائشئغئندا باش اؤرتۆسۆ تارتئشمالارئ” کیتابئنئن 11 وە 12-نجی صایفالارئندا شؤیلە دەمکتەدیر:
یینە “باش اؤرتۆسۆنۆن” شکلیندەکی بو ضامیرلی قوللانئم سایەسیندە “حئمارئن” قادئنئن ذاتن قوللاندئغئ، بیلینن بیر باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغو، دیگر بیر دەییشلە باشئن ذاتن اؤرتۆلۆ اۇلماسئ گرکتیگی دە بیلدیریلمیش اۇلماقتادئر. آیرئجا آیتتە “حئمار” کلیمەسینین چۇغولو اۇلان “حومور” ایفادەسی “با” حارفی جری (أداتئ) ایلە “بخمرهن” شکلیندە قوللانئلمئشتئر. بو حارفی جر؛ نۇرمال قۇشوللاردا “ایلە” آنلامئنا گلن بیر أداتتئر. آنجاق عارابچادا وە قورئاندا باعضئ دوروملاردا “تبعیضیە” ایچین قوللانئلئر. “باعضییت” اۇلاراق دا آدلاندئرئلان بو دورومدا حارفی جر، أکلندیگی کلیمەنین بیر قئسمئندان باحثەدیلدیگینی بلیرتیر. بو حارفی جر قوللانئلماسایدئ یاعنی ایفادە “ولیضربن بخمرهن” دگیل دە “ولیضربن خمرهن” شکلیندە اۇلسایدئ؛ اۇ زامان “حئمار” دەنیلن اؤرتۆنۆن تامامئنئن یاقایا اؤرتۆلمەسی گرکتیگی آنلامئ اۇرتایا چئقاردئ. اۇیسا “حئمارئن” باشتا اۇلماسئ وە اۇنون بیر قئسمئ ایلە دە یاقانئن اؤرتۆلمەسی قاصدەدیلدیگی ایچین “با” حارفی جری قوللانئلمئشتئر.
قورئاندا “با” حارفی جرینین بو قوللانئما باشقا اؤرنکلر دە گؤسترمک مۆمکۆندۆر. مثەلا آبدست آیتی اۇلان مائیدە سورەسینین 6-نجئ آیتیندە باشئن بیر بؤلۆمۆنۆن مسحەدیلمەسینی آنلاتماق ایچین دە عاینئ تکنیک قوللانئلمئشتئر. “وامسحوا برؤسکم” أگر “با” حارفی جری قوللانئلمادان “وامسحوا رؤسکم” دەنسەیدی، باشئن تامامئنئن مسحەدیلمەسی زۇرونلو اۇلوردو.
قادئنئن باش اؤرتۆسۆنۆن اینسانلئق تاریحی قادار أسکی بیر أمیر اۇلدوغونون آیتتەکی بلکی دە أن گۆزل گؤسترگەسی اؤرتمە آنلامئنا گلن بیر فیعیلین قوللانئلمامئش اۇلماسئدئر. آیتتە “وورما” آنلامئنا گلن “ضرب” فیعیلینین قوللانئلماسئ یاعنی “باش اؤرتۆلرینین بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە وورسونلار!” ایفادەسی؛ حئمارئن ذاتن وار اۇلدوغونو آنجاق قوللانئمئنئن دۇغرو اۇلمادئغئنئ، ناسئل قوللانئلماسئ گرکتیگینی گؤستریلمکتەدیر.
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە دە؛ “بخمرهن = اۇنلارئن حئمارلارئنئن بیر قئسمئنئ” یاعنی “اۇنلارئن اؤرتۆلرینین بیر قئسمئنا” ایشارت أدیلەرک “علی جیوبهن = یاقالارئنئن اۆستۆنە وورسونلار” دەنیلمەسی، قادئنلارئن قوللاندئغئ باش اؤرتۆلرینین بیر پارچاسئیلا؛ بۇیونلارئنئ دا، گؤگۆسلرینی دە اؤرتسۆنلر!” دەنیلمیشتیر.
ایسلامییتتن اؤنجە عارابلاردا قادئنلار باش اؤرتۆسۆنۆ أنسەسینە باغلار وەیا گرییە دۇغرو بئراقئرلار. یاقالارئ اؤندن آچئلئر، بۇیونلارئ وە گردانلئقلارئ اۇرتایا چئقار سۆسلری گؤزۆکۆردۆ.
آللاە تعالا ایکی آیرئ سورەدە قادئنلارئن اؤرتۆنمەسی ایلە عالاقالئ اۇلاراق ایندیردیگی آیتلر یوقارئدان بری اۇقودوغوموز نور سورەسینین 31 وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتلریدیر. بیربیرینین موحکم وە مۆتشابیهی اۇلان بو آیتلردن، (نور؛ 31) آیتتە گچن “حئمار”ئن قادئنئن باشئنئن اؤرتۆلمەسینین قاصدەدیلمەدیگینی ایددیعا أدنلرین، آحزاب سورەسیندە سؤزۆ أدیلن وە حئماردان داحا بۆیۆک اؤرتۆ اۇلان “جیلباب” حاققئندا هرحانگی بیر ایددیعادا بولونمادئغئ دیققات چکن بیر حوصوصتور.
بوگۆن باعضئ مۆسلۆمان قادئنلار سادەجە ساچلارئنئ بۇنە وەیا تۆربان ایلە قاپاتماقتا، فاقاط یاقالارئنئ یاعنی بۇیونلارئنئ اؤرتمەمکتەدیرلر. بؤیلە بیر اؤرتۆنمەنین آللاە تعالا مۆسلۆمان قادئنلارا أمرەتمیش اۇلدوغو؛ “باش اؤرتۆلرینین بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە یرلشتیرسینلر!” حۆکمۆنە اویغون اۇلدوغونو سؤیلەمک مۆمکۆن دگیلدیر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر دا بو قۇنو ایلە ایلگیلی اۇلاراق بیر ماقالەسیندە شؤیلە بیر آچئقلاما یاپماقتادئر:
“مۆفرداتا گؤرە ‘ضرب’ئن کؤک آنلامئ بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە وورماق وەیا ثابیتلەمکتیر.
بونا گؤرە “باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە وورماق، یاقالارئنئن اۆستۆنۆ اؤرتەجک شکیلدە اۇرایا یرلشتیرمکتیر. بو سؤزدن، اۇنون بیر طارافئندان توتوپ دیگر طارافئیلا بۇیونا وورماق آنلاشئلامایاجاغئ گیبی هیچ آچئلمایاجاق شکیلدە اۇرایا ثابیتلەمک دە آنلاشئلاماز.
آیتتەکی “با” حارفی جری؛ “من” آنلامئندادئر. أگر “با” اۇلماسایدئ آیتتە؛ “باش اؤرتۆلرینی یاقالارئنئن اۆستۆنە وورسونلار” آنلامئ وریلیردی وە قادئنلارئن باشلارئنئ دگیل، یاقالارئنئ اؤرتمەسی فارض اۇلوردو. أمرین بؤیلە اۇلماسئ؛ “باشلارئیلا بیرلیکتە یاقالارئنئ دا اؤرتمەسینین فارض اۇلدوغونو گؤستریر.”
یدینجی بؤلۆم
باش اؤرتۆسۆنۆن یاهودیلیکتە بیر گلەنک اۇلدوغو، ایسلامئن بو گلەنکتن أتکیلندیگینی، اؤرتۆنمەنین یالنئز عارابلاردا اۇلدوغو ایددیعالارئ
اؤنجەلیکلە شونو سؤیلەمک گرکیر کی نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە مۆمین قادئنلارا أمرەدیلن باش اؤرتۆسۆ آللاهئن أمریدیر یاعنی بیر گلەنک دگیلدیر. یاهودی قادئنلارئن دا، عاراب قادئنلارئن دا اؤرتۆنمەسی اۇنلارئن کیتابلارئندا کندیسینە آللاهئن وردیگی أمیرلردن دۇلایئدئر. ذاتن بؤیلە اۇلماسئ گرکیر. زیرا آللاە تعالا شورا سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ… ﴿۱۳﴾ (سورة الشوری)
آللاە نوحا نە بویورموشسا اۇنو، سیزین ایچین دینین قورالئ (شریعاتئ) یاپمئشتئر. سانا واحیەتتیگیمیز؛ ایبراهیمە، موسایا وە عیسایا أمرەتتیگیمیز شودور: “بو دینی آیاقتا توتون، بو قۇنودا بؤلۆنۆپ پارچالانمایئن!”… (شورا سورەسی؛ 13)
إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا ﴿۱۶۳﴾ (سورة النساء)
بیز نوحا وە اۇندان سۇنرا گلن نبیلرە ناسئل واحیەتتییسک سانا دا اؤیلە واحیەتتیک. ایبراهیمە، ایسماعیلە، ایسحاقا، یاعقوبا، تۇرونلارئنا، عیسایا، أییوبا، یونوسا، هارونا وە سۆلەیمانا دا واحیەتمیش، داوودا ایسە زبور ورمیشتیک. (نیسا سورەسی؛ 163)
