یدینجی بؤلۆم
باش اؤرتۆسۆنۆن یاهودیلیکتە بیر گلەنک اۇلدوغو، ایسلامئن بو گلەنکتن أتکیلندیگینی، اؤرتۆنمەنین یالنئز عارابلاردا اۇلدوغو ایددیعالارئ
اؤنجەلیکلە شونو سؤیلەمک گرکیر کی نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە مۆمین قادئنلارا أمرەدیلن باش اؤرتۆسۆ آللاهئن أمریدیر یاعنی بیر گلەنک دگیلدیر. یاهودی قادئنلارئن دا، عاراب قادئنلارئن دا اؤرتۆنمەسی اۇنلارئن کیتابلارئندا کندیسینە آللاهئن وردیگی أمیرلردن دۇلایئدئر. ذاتن بؤیلە اۇلماسئ گرکیر. زیرا آللاە تعالا شورا سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحًا وَالَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ وَمَا وَصَّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى وَعِيسَى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ… ﴿۱۳﴾ (سورة الشوری)
آللاە نوحا نە بویورموشسا اۇنو، سیزین ایچین دینین قورالئ (شریعاتئ) یاپمئشتئر. سانا واحیەتتیگیمیز؛ ایبراهیمە، موسایا وە عیسایا أمرەتتیگیمیز شودور: “بو دینی آیاقتا توتون، بو قۇنودا بؤلۆنۆپ پارچالانمایئن!”… (شورا سورەسی؛ 13)
إِنَّا أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ كَمَا أَوْحَيْنَا إِلَى نُوحٍ وَالنَّبِيِّينَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَوْحَيْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ وَإِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَالْأَسْبَاطِ وَعِيسَى وَأَيُّوبَ وَيُونُسَ وَهَارُونَ وَسُلَيْمَانَ وَآتَيْنَا دَاوُودَ زَبُورًا ﴿۱۶۳﴾ (سورة النساء)
بیز نوحا وە اۇندان سۇنرا گلن نبیلرە ناسئل واحیەتتییسک سانا دا اؤیلە واحیەتتیک. ایبراهیمە، ایسماعیلە، ایسحاقا، یاعقوبا، تۇرونلارئنا، عیسایا، أییوبا، یونوسا، هارونا وە سۆلەیمانا دا واحیەتمیش، داوودا ایسە زبور ورمیشتیک. (نیسا سورەسی؛ 163)
دین فئطراتتئر. (روم؛ 30) آدمدن نوحا قادار اۇلان دؤنمدە فارقلئ دین وە طابیعات قانونلارئنئن (فئطراتئن)، نوحتان بوگۆنە ایسە مەوجود دین وە طابیعات قانونلارئنئن گچرلی اۇلدوغو آنلاشئلماقتادئر. بونلار؛ عیبادتلر، آللاها قارشئ یوموشلار وە سۇروملولوقلار، اۇرتالاما اینسان عؤمرۆ، حاستالئقلارا قارشئ دیرنچ، آتمۇسفرین قالئنلئغئ وە اۇکسیژن میقدارئ گیبی چۇق چشیتلی قانونلار اۇلابیلیر. نوح طوفانئ، عیلیمدە بوزول چاغئنئن سۇنا أرمەسی اۇلاراق بیلینمکتەدیر. بوزول چاغئ ایلە شیمدیکی دؤنم آراسئنداکی بو فئطرات وە دین فارقلئلئغئ اینسانلارئن یاشام قوراللارئنئن (شریعاتئنئن) دگیشمەسی سۇنوجونو دۇغورموشتور.
یاهودی، حئریستیان یاحود باشقا بیر دینە منسوب قادئنلارئن باش اؤرتۆ اؤرتمەسی آللاە تعالانئن موحاممددن (ع) اؤنجەکی نبیلرە ایندیردیگی کیتابلارداکی حۆکۆملرە اۇ دین منسوبو اۇلان قادئنلارئن اویماسئندان دۇلایئدئر.
بو دوروم باش اؤرتۆسۆنۆن سادەجە قورئان ایلە اۇرتایا چئقمئش بیر اویغولاما اۇلمادئغئنئ اؤنجەکی کیتابلاردا وە حاتتا تۆم کۆلتۆرلردە وار اۇلان أورنسل بیر اویغولاما اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر.
تەوراتتا آچئق بیر شکیلدە چارشافتان وە قادئنلارئن یۆزۆنۆ اؤرتتۆگۆندن سؤز أدیلدیگی ایفادەلر شؤیلەدیر:
“کاهین قادئنئ راببین اؤنۆندە دوردوقتان سۇنرا اۇنون ساچئنئ آچاجاق، آنئمساتما سونوسونو، یاعنی قئسقانچلئق سونوسونو ألینە ورەجک. کندیسی دە لاعنت گتیرن آجئ سویو ألیندە توتاجاق.” (سایئلار)
“وە ربەکا گؤزلرینی قالدئرئپ ایسحاقئ گؤرۆنجە دوەدن ایندی وە کؤلەیە شؤیلە دەدی: ‘بیزی قارشئلاماق ایچین تارلادا یۆرۆین بو آدام کیمدیر؟’ وە کؤلە: ‘أفندیمدیر،’ دەدی. وە ربەکا پچەسینی آلئپ اؤرتۆندۆ.” (یاراتئلئش)
یینە حئریستیانلئقتا دا دوروم بوندان فارقلئ دگیلدیر. ینی عاهیدتە شو ایفادەلر یر آلماقتادئر:
“قادئن باشئنئ آچارسا، ساچئنئ کستیرسین. آما قادئنئن ساچئنئ کستیرمەسی یا دا تئراش أتمەسی عایئبسا، باشئنئ اؤرتسۆن.” (کۇرۇنتیلیلر)
تەورات وە اینجیلدە بو ایفادەلرین گچمەسی بو تۇپلولوغا منسوب قادئنلارئن باش اؤرتۆلرینی اؤرتمەسینین اۇنلارئن بیر گلەنگی اۇلمادئغئنئ آللاهئن تۆم نبیلرینە ایندیردیگی کیتابلارئنداکی أمیرلرین گرگی اۇلدوغونو آچئقچا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
باش اؤرتۆسۆنۆن چاغلار بۇیو هر کۆلتۆردە وا اۇلدوغو قۇنوسونداکی ماقالەسیندە ودات یئلماز شؤیلە دەمکتەدیر:
باش اؤرتۆسۆ سادەجە ایسلامئن دگیل، تاریح بۇیونجا تۆم اینسانلئغئن اۇرتاق دگرلریندن بیر تانەسی اۇلموشتور. چاغلار بۇیو هر جۇغرافیا وە مدنییتتە باش اؤرتۆسۆ اویغولاماسئنا راستلاماق مۆمکۆندۆر. آنتیک آسور مدنییتیندن رۇما وە یونان اویغارلئقلارئنا، بودیستلردن یاهودیلیگە قادار فارقلئ دین وە کۆلتۆرلردە اۇرتاق بیر عیففت سیمگەسی اۇلاراق باش اؤرتۆسۆ قارشئمئزا چئقماقتادئر.
باش اؤرتۆسۆ ایلە ایلگیلی بیلینن أن أسکی یازئلئ قانونلار میلاددان اؤنجە 16-نجئ یۆزۆلە دایانماقتادئر. بو دا موسادان (ع) دؤرت یۆز سنە اؤنجەسی آنلامئنا گلیر. آسور کراللارئندان بیریسی طارافئندان یازدئرئلدئغئ دۆشۆنۆلن بو قانونون 40-نجئ ماددەسی تۇپلوم ایچیندە قادئنلارئن باش اؤرتۆسۆ قوللانئمئیلا ایلگیلی دۆزنلەمەسی وە بونا یؤنەلیک جزایی مۆئەییدەلری ایچرمکتەدیر. قانون متنی شو شکیلدەدیر: “ایستەر أولی قادئنلار ایستەر دول قادئنلار وەیا آسورلو قادئنلار اۇلسون؛ سۇقاغا چئقارکن باشلارئنئ آچمامئش اۇلاجاقلاردئر. آدامئن قئزلارئ یا بیر شال یا بیر گییسی وەیا بیر گولینو (بیر تۆر اؤرتۆ) ایلە اۇلمالئدئرلار. باشلارئ آچئق اۇلمایاجاق، أوین ایچیندە اؤرتمەیەجکلردیر، یالنئز سۇقاغا گیتتیگیندە اؤرتەجکلردیر. صاحیبی ایلە سۇقاغا گیدن أسیرلر اؤرتۆلۆدۆرلر، قۇجایا واران گادیشتولار (بو قادئنلار تاپئناقلاردا قوتسال فاحیشەلیک دەنیلن بیر یوموشا صاحیبتیلر) سۇقاقتا اؤرتۆنملیدیرلر. قۇجایا وارمامئش اۇلانلارئن باشلارئ سۇقاقتا آچئقتئر، اؤرتۆنمەملیدیرلر.
مزۇپۇتامیا اویغارلئقلارئندا حۆر کسیمین قادئنلارئ وە قئزلارئ دئشارئ چئقتئغئ زامان باشلارئنئ اؤرتمک زۇروندایدئلار.
آنتیک یونان مدنییتیندە حۆر وە أولی قادئنلارئن عیففتلی اۇلماسئ چۇق اؤنملییدی. زۇروندا اۇلمادئقچا أولیندن دئشارئ چئقمازلار، بۆتۆن ایحتیاجلارئ قۇجاسئ طارافئندان قارشئلانئردئ. دئشارئ چئقماسئ گرکتیگی زامان ایسە باشلارئنئ اؤرتمەسی گرکیردی.
هراکلیت، یونان وە مئصئر مدنییتلریندە قادئنلارئن گییملری شؤیلە تاصویر أتمیشتیر؛ “گییسیلرین باشا گلن قئسمئ اؤیلە سارئلئدئر کی یۆزۆن تامامئ پچەیلە اؤرتۆلمۆش گیبی گؤرۆنۆردۆ. زیرا سادەجە گؤزلر اۇرتادا قالئر، یۆزۆن دیگر بؤلۆملری ایسە گییسینین بیر پارچاسئ ایلە تامامن اؤرتۆلۆردۆ. دیگر یاندان أسکی رۇمادا باش اؤرتۆسۆ اۇلمادان دئشارئ چئقان بیر قادئنئن باشئنا بیر بلا گلدیگی تاقدیردە قانونلار طارافئندان قۇرونما حاققئنئ قایبەدردی.
حئریستیانلئقتا دا باش اؤرتۆسۆنۆن اۇلدوغو ینی عاهیدتە یر آلان پاولوس’ون شو مکتوبوندان آنلاشئلماقتادئر:
“بن مسیحی اؤرنک آلدئغئم گیبی، سیز دە بنی اؤرنک آلئن. هر دورومدا بنی حاطئرلادئغئنئز وە سیزە ایلتتیگیم اؤگرتتیگیم ایلتیلری اۇلدوغو گیبی قۇرودوغونوز ایچین سیزی اۇویۇروم. آما شونو دا بیلمەنیزی ایستەریم؛ هر أرکگین باشئ مسیح، قادئنئن باشئ أرکک وە مسیح’ین باشئ تانرئدئر. باشئ اؤرتۆلۆ دۇلاشاراق دوعا أدن یا دا پەیغامبرلیک أدن هر أرکک باشئنئ کۆچۆک دۆشۆرۆر. آما باشئنئ اؤرتمەدن دوعا أدن یا دا پەیغامبرلیک أدن هر قادئن باشئنئ کۆچۆک دۆشۆرۆر. بؤیلەسینین، باشئ تئراش أدیلمیش بیر قادئندان فارقئ یۇقتور. قادئن باشئنئ آچارسا ساچئنئ کستیرسین. آما قادئنئن ساچئنئ کستیرمەسی یا دا تئراش أتمەسی عایئبسا باشئنئ اؤرتسۆن. أرکک باشئنئ اؤرتمەملیدیر. چۆنکی أرکک تانرئنئن بنزەییشیندە اۇلوپ تانرئنئن یۆجەلیگینی یانسئتئر. قادئن ایسە أرکگین یۆجەلیگینی یانسئتئر. چۆنکی أرکک قادئندان دگیل، قادئن أرککتن یاراتئلدئ. أرکک قادئن ایچین دگیل، قادئن أرکک ایچین یاراتئلدئ. بو نیدنلە وە ملکلر اوغرونا قادئن، بیر یتکی ایشارتی اۇلاراق باشئنئ اؤرتملیدیر.
حئریستیان بیلگینلریندن عازیز ژرۇمە (میلاددان سۇنرا؛ 320-324) قادئنلارئن سۇسیال یاشام ایچریسیندە ناسئل حارەکت أتمەسی گرکتیگینە دائیر شونلارئ سؤیلەمیشتیر:
شاید دئشارئیا یالنئز چئقارسانئز کؤلە گنچلرین آراسئندا گؤستریشسیز بیر قئیافتلە اؤرتۆنۆن. آیاققابئلارئنئز سس چئقارتان (دیققات چکن) سیاە وە جان آلئجئ طارزدا اۇلوپ یۆرۆرکن گنچ أرککلرین دیققاتئنئ چکمەسین. ساچ آلئن وە قولاقلارئنئز اؤرتۆلۆ اۇلسون. باش اؤرتۆسۆ اؤرتۆن، اۇموزلارئنئزا قادار اینەرک یایئلسئن. شاید هرحانگی بیر شکیلدە وۆجودونوزون هرحانگی بیر عوضوو آچئلمئش اۇلورسا حئزلئجا اۇنو اؤرتۆن. حالق ایچیندەیکن عیففتلیک ایچین یۆزۆنۆزۆ دە اؤرتۆن.
ژرۇمە’نین بو سؤیلەدیکلری ایلە یۆزۆن اؤرتۆلمەسی قئسمئ حاریج، قورئانداکی نور سورەسینین 31-نجی آیتی آراسئنداکی بنزەرلیک چۇق دیققات چکیجیدیر. یۆرۆیۆشە دیققات أدیلمەسی، باش اؤرتۆسۆنۆن اۇموزلارا اینەرک یایئلماسئ گیبی ایفادەلرە باقئلئرسا، اۇ دؤنمدە دۇغرو بیلگینین قئسمن مەوجود اۇلدوغو آنلاشئلماقتادئر. یۆزۆن اؤرتۆلمەسی ایلە ایلگیلی دۆشۆنجەدن دە اؤرتۆنمە ایلە ایلگیلی بو مشهور ایحتیلافئن وارلئغئنئ قۇرودوغونو سؤیلەیەبیلیریز.
حئریستیانلئقتا اؤنجەلری تۆم قادئنلارئ قاپسایان باش اؤرتۆنمە گلەنگینین بوگۆن سادەجە کندیسینی دینە آدایان کسیملرجە یاشاتئلدئغئنئ گؤرمکتەییز.”
