مۆسلۆمان قادئنلارئن باشئنئ اؤرتمەسی یوقارئدا اۇقودوغوموز آیتلرە گؤرە آللاهئن بیر أمریدیر. آللاهئن بیر تک أمرینی بیلە قابول أتمەینین دورومونون قورئانئ کریمدە ایبلیس اؤرنگیندە آچئقلاندئغئ حیجر سورەسینین 28-34-نجی آیتلریندە آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ﴿۲۸﴾ (سورة الحجر)
بیر گۆن راببین ملکلرە دەمیشتی کی: “بن قوروموش بیر چاموردان، شکیللندیریلمیش قۇقولو قارا بالچئقتان بیر بشر یاراتاجاغئم.” (حیجر سورەسی؛ 28)
بشر (البشر) کلیمەسی قورئاندا، اینسانئن دیگر جانلئلاردان فارقلئ اۇلان فیزیکی یاپئسئنئ ایفادە أدر. عارابچادا درییە؛ “بشرە” دەنیر. “بشر” ایلە عاینئ کؤکتن اۇلان “بشرە”، اۇنون دریسینین فارقئنا ایشارت أدر. بو فارقتان دۇلایئ؛ “بشر” ألبیسە گییمک زۇروندا اۇلان تک وارلئقتئر. ألبیسە اۇنون، دۆنیانئن هر یریندە وە هر مەوسیمدە یاشاماسئنا ایمکان وریر.
فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ ﴿۲۹﴾ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ﴿۳۰﴾ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ ﴿۳۱﴾ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ ﴿۳۲﴾ قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ﴿۳۳﴾ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ﴿۳۴﴾ (سورة الحجر)
“سۇن شکلینی وریپ ایچینە روحومدان اۆفلەدیگیمدە (بیلگی ایلە دۇناتتئغئمدا) اۇنون قارشئسئندا سجدەیە قاپانئن!” بۆتۆن ملکلر حپ بیرلیکتە (آدمە) سجدە أتتیلر. آما ایبلیس سجدە أدنلرلە بیرلیکتە اۇلماقتان قاچئندئ. آللاە دەدی کی: “ایبلیس! سانا نە اۇلدو دا سجدە أدنلرلە بیرلیکتە اۇلمادئن؟” دەدی کی: “قوروموش چاموردان، شکیللندیریلمیش قۇقولو قارا بالچئقتان یاراتتئغئن بشرە سجدە أدەجک دگیلیم!” آللاە دەدی کی: “مادم اؤیلە، چئق اۇرادان! آرتئق سن قۇوولدون.” (حیجر سورەسی؛ 29-34)
ایبلیس آللاهئن بیر تک أمرینی قابول أتمەدیگی ایچین بولوندوغو یردن قۇوولموشتور. اۇ، آللاهئن یوموشلاندئردئغئ ملکلرین بولوندوغو یر اۇلان ملەئی آعلا ایدی. ایبلیس، آللاهئن وارلئغئنا، بیرلیگینە وە اۇنون یاراتئجئ اۇلدوغونا ایناندئغئ حالدە آللاهئن سادەجە بیر أمرینی بگنمەیەرک قابول أتمەمەسی نیدنییلە اۇرادان قۇوولموش، بو حاطاسئندا دیرنمەسی نیدنییلە دە کافیرلردن اۇلموشتور. (باقارا؛ 34)
قورئانئ کریمدە سکیز یردە آنلاتئلان بو قئصصا، آللاهئن أمرینی یرینە گتیرمەمەنین اینسانئ گۆناهکار یاپاجاغئنئ آما أمرینین اۆستۆنۆ اؤرتمک ایچین گؤرمزدن گلەرک دیرنمەنین دە کافیر اۇلماق ایچین یتەجگینی گؤسترمکتەدیر. گۆناە ایلە کۆفۆر آراسئنداکی فارق بودور.
آلی عیمران سورەسینین 132-نجی آیتیندە شؤیلە بویورولماقتادئر:
وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ ﴿۱۳۲﴾ (سورة آل عمران)
آللاها وە رسولۆنە (ألچیسینین گتیردیگینە) گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگین کی اییلیک گؤرەسینیز. (آلی عیمران سورەسی؛ 132)
آللاە تعالانئن ألچیسی ایلە بیلدیردیگی أمیرلرینە گؤنۆللۆ اۇلاراق بۇیون أگنلرە اییلیکتە بولوناجاغئنئ بیلدیرمەسی، بۇیون أگمەینلرە ایسە بو اییلیگین اۇلمایاجاغئنئ ایفادە أدر. آللاهئن اییلیگیندن ماحروم اۇلماق ایسە ذاتن بیر اینسان ایچین أن بۆیۆک بیر جزادئر.
آللاهئن أمیرلرینە قارشئ گلمەنین موطلاقا بیر جزاسئنئن اۇلاجاغئنئن وورغولاندئغئ بیر آیت شؤیلەدیر:
… وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴿۲﴾ (سورة المائدة)
… آللاەتان چکینەرک کندینیزی قۇرویون. آللاە سوچلا جزا آراسئندا سئقئ باغ قورار. (مائیدە سورەسی؛ 2)
قورئاندا باش اؤرتۆسۆیلە ایلگیلی بیر آیت اۇلمادئغئنئ سؤیلەمک، وار اۇلان آیتلری گؤرمزدن گلمە یاعنی کۆفۆر سوچونو تشکیل أتتیگینە گؤرە، آللاە تعالا اۇ سوچلا جزاسئ آراسئندا موطلاقا بیر باغلانتئیئ قوراجاقتئر.
آلتئنجئ بؤلۆم
حئمار قادئنئن بۇینونا اؤرتتۆگۆ آتقئدئر (اؤرتۆدۆر)؛ اۇنونلا قادئنئن
باشئنئن دگیل، یاقاسئنئن اؤرتۆنمەسینین أمرەدیلدیگی ایددیعالارئ
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە باش اؤرتۆسۆ آنلامئندا قوللانئلان “حئمار” کلیمەسینین آنلامئ اۆزەریندە بیر تاقئم ایددیعالاردا بولوناراق بو کلیمەنین تمل آنلامئنئن “اؤرتۆ” اۇلدوغونو، آیتتە قاپاتئلاجاق یرین ساچلار دگیل یاقالارئنئن آچئغئ اۇلدوغونو، بو نیدنلە آیتتە گچن “حئمار”ئن بۇینونا اؤرتۆلن بیر آتقئ اۇلدوغو ایددیعا أدیلمکتەدیر.
قورئانئ کریمین دیلی عارابچادئر. عارابچا سؤزلۆکلردە “حئمار” کلیمەسینین آنلامئنئن باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغو یوقارئدا ایضاح أدیلمیشتی. ایسلام آنسیکلۇپدیسیندە دە قۇنویلا ایلگیلی اۇلاراق یاپئلان آچئقلاما شؤیلەدیر:
«سؤزلۆکتە؛ “گیزلەمک، اؤرتمک، ساقلاماق” آنلامئنداکی “ح-م-ر” کؤکۆندن تۆرەین “حئمار” (چۇغولو؛ “حومور”)؛ “قادئنئن باشئنا اؤرتتۆگۆ اؤرتۆ، باش اؤرتۆسۆ” دیمکتیر. حئمار کلیمەسینە بونون دئشئندا مثەلا آتقئ گیبی بیر ماعنا وریلمەسی عاراب دیلی وە گلەنگی آچئسئندان مۆمکۆن دگیلدیر. بۇیوتلارئ، شکلی، باغلانما بیچیمی قۇنوسوندا فارقلئ یاقلاشئملار وارسا دا ایلگیلی آیتتە کلیمەنین باش اؤرتۆسۆ آنلامئنا گلدیگی کسیندیر.»
عارابچادا “حئمار” دئشئندا باش اؤرتۆسۆنۆ ایفادە أدن باشقا کلیمەلر دە واردئر. بونلارئن دئشئندا؛ “نیقاب” گلیر. باغلانما بیچیملرینە گؤرە دگیشیک ایسیملر آلان؛ “نیقاب”؛ گؤزە قادار ایندیریلیرسە “واسواس، آلت گؤز قاپاغئ حیذاسئنا قادار ایندیریلیرسە “نیقاب”، بورون قاناتلارئنا قادار ایندیریلیرسە “لیفام”، آغزئ اؤرتەجک قادار ایندیریلیرسە “لیسام” آدئنئ آلئر. لیسام وە لیفام’ئن أش آنلاملئ اۇلدوغونو وە نیقاب’ئن آغزئ اؤرتەجک بیچیمدە باغلانماسئ دوروموندا بو آدلارئ آلدئغئنئ سؤیلەین دیلجیلر دە واردئر. آراسئندا شکیل فارقلئلئقلارئ بولونماقلا بیرلیکتە باش اؤرتۆسۆ ایچین قوللانئلان کلیمەلر آراسئندا؛ “قئناع، میعقاب، بوحنوق، غئفارە، بورقاع، سئقاع، ساوقاع، میلاعە” سایئلابیلیر. بورقاع، بدەوی قادئنلارئن گییدیگی، گؤزلر ایچین ایکی دلیک بئراقئلمئش بیر تۇربا گییسیدیر. جۆببە دە بورقاعا بنزەر بیر باش گییسیسی اۇلاراق تانئملانئر.
بو آچئقلامالاردان، قادئنئن باشئنا اؤرتتۆگۆ باش اؤرتۆسۆ اۇلان “حئمار”ئن یوقارئدا سایئلان اؤرتۆنمە شکیللرینە گؤرە ایسیملندیریلن باش اؤرتۆلریندن فارقلئ بیر اؤرتۆنمە شکلی اۇلدوغو آنلاشئلماقتادئر.
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە مۆمین قادئنلارئن گۆزللیکلریندن گؤرۆنن قئسئم ایستیثنا أدیلەرک اؤرتۆنمەسینی أمرەتتیگی باش اؤرتۆسۆ ایچین “حئمار” کلیمەسینین قوللانماسئ “حئمار”ئن قادئنئن یۆزۆنۆ گؤرۆنۆر قئلان بیر باش اؤرتۆسۆ اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر.
آیتتە أگر “حئمار” یرینە “نیقاب (واسواس)” کلیمەسی قوللانئلسایدئ، مۆمین قادئنلارئن باش اؤرتۆلرینی گؤز قاپاغئ حیذاسئنا قادار ایندیرمەسی یاحود آیتتە “لیفام” کلیمەسی قوللانئلسایدئ، بو کز دە باش اؤرتۆسۆنۆ بورون قاناتلارئنا قادار ایندیرەجک شکیلدە اؤرتمەسی وەیا آیتتە “لیسام” کلیمەسی قوللانئلمئش اۇلسایدئ، باش اؤرتۆسۆنۆن آغزئ اؤرتەجک قادار ایندیریلمەسینین أمرەدیلدیگیندن سؤز أدیلەبیلیردی. فاقاط آیتتە بو ایسیمدەکی اؤرتۆنمەلر دگیل، “حئمار” کلیمەسی قوللانئلمئشتئر.
