هر شەیە اؤلچۆ قۇیان آللاە تعالا مۆمینلرین ناسئل یۆرۆمەسی گرکتیگی حوصوصوندا کیتابئندا شؤیلە بویورماقتادئر:
وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا… ﴿۶۳﴾ (سورة الفرقان)
راحمانا قوللوق أدنلر، یر یۆزۆندە آلچاق گؤنۆللۆلۆکلە یۆرۆرلر… (فورقان سورەسی؛ 63)
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿۱۸﴾ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ﴿۱۹﴾ (سورة لقمان)
اینسانلارئ کۆچۆمسەمە! یر یۆزۆندە بؤبۆرلنەرک یۆرۆمە! آللاە کندینی بگنن وە اؤوۆنن هیچ کیمسەیی سەومز. یۆرۆیۆشۆندە طابیعی اۇل وە سسینی یۆکسلتمە! سسلرین أن چیرکینی أشک سسیدیر. (لۇقمان سورەسی؛ 18-19)
وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا ﴿۳۷﴾ (سورة الإسراء)
یر یۆزۆندە بؤبۆرلنەرک یۆرۆمە! سن نە باستئغئن یری دلەبیلیرسین نە دە بۇیون داغلارئنکینە اولاشابیلیر. (ایسرا سورەسی؛ 37)
بو آیتلردەکی ایفادەلردن؛ مۆمینلرین، قۇنوموز ایعتیبارئیلا دا قادئنلارئن دئشارئدا یۆرۆرکن اینسانلارئن دیققاتئنئ چکمەیەجک شکیلدە آدئم آتماسئ گرکتیگی آنلاشئلماقتادئر.
نیتەکیم نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە ذاتن آللاە تعالا آچئقچا “زینتلرینیزی اؤن پلانا چئقارماق ایچین آیاقلارئنئزئ یرە وورمایئن!” دییە أمرەتمکتەدیر.
آیت شؤیلە سۇنا أرمکتەدیر:
… وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… مۆمینلر! حپ بیرلیکتە آللاها یؤنلین کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز. (نور سورەسی؛ 31)
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە نور سورەسینین 30-نجو آیتیندە مۆمین أرککلرین قادئنلارا قارشئ وە 31-نجی آیتیندە مۆمین قادئنلارئن دا أرککلرە قارشئ باقئشلارئنئ کۇنترۇل أتمەسی، هر ایکیسینین دە فرجلرینی قۇروماسئ، مۆمین قادئنلارئن کندیسینی قۇروماسئ ایچین سۇقاغا چئقارکن یۆزۆ وە أللری حاریج باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە ووراراق گۆزللیکلرینی یاعنی وۆجودونو اؤرتمەسی وە یۆرۆرکن آیاقلارئنئ یرە وورمادان طابیعی بیر شکیلدە یۆرۆمەسی أمرەدیلمکتەدیر. بو بویروقلارئ یرینە گتیرمکتە قوصورلو اۇلان مۆمینلرین دە حاطالارئندان دؤنۆش یاپاراق آللاها یؤنلمەسی حالیندە اومدوقلارئنا قاووشاجاغئ وورغولانماقتادئر.
بشینجی بؤلۆم
قورئاندا باش اؤرتۆسۆنۆن فارض
اۇلمادئغئ یؤنۆندەکی ایددیعالار
نور سورەسینین 31-نجی وە آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتلریندە، مۆمین قادئنلارئن باش اؤرتۆسۆنۆ اؤرتمەسی أمرەدیلمیش اۇلدوغو حالدە؛ “ایسلام دینیندە باش اؤرتۆسۆنۆن یرینین اۇلمادئغئنئ، چۆنکی قورئاندا باش اؤرتۆسۆنۆن فارض اۇلدوغونا دائیر هرحانگی بیر آیت اۇلمادئغئنئ، باش اؤرتۆسۆ تاقئلمادئغئ تاقدیردە دە دینی یؤندن بۆیۆک جزالارئ وارمئش گیبی حارەکت أدیلدیگی” یؤنۆندە ایددیعالار سئقلئقلا گۆندمە گلمکتەدیر.
قورئانئ کریمدە مۆمین قادئنلارا باش اؤرتۆسۆنۆ اؤرتمەسییلە ایلگیلی أمیرلرین یر آلدئغئ نور سورەسینین ایلک آیتیندە آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
سُورَةٌ أَنْزَلْنَاهَا وَفَرَضْنَاهَا… ﴿۱﴾ (سورة النور)
بو، ایندیردیگیمیز وە (حۆکۆملرینی) فارض قئلدئغئمئز بیر سورەدیر… (نور سورەسی؛ 1)
آیتتە سورەنین بیر واصفئ اۇلاراق اینزال وە فارض کلیمەلری قوللانئلمئشتئر. یاعنی اینزال أدیلن وە فارض قئلئنان بیر سورە اۇلدوغو ایفادە أدیلمکتەدیر. اینزال؛ اینن واحیین اینسانلار آچئسئندان آنلامئ وە ایشلەوینە ایشارت أدر. بو ایفادە ایلە اینن سورەنین هرحانگی بیر قۇنودا حۆکۆملر ایچردیگینە وورغو یاپئلماقتادئر.
فارض؛ بیر شەیین کسیلمەسی، سئنئرلارئنئن وە اؤلچۆسۆنۆن بلیرلنمەسی آنلامئنا گلیر. اۇ حالدە سورەنین ایکینجی بیر صئفاتئ اۇلاراق سئنئرلارئ بلیرلنمیش بیر سورەدن باحثەدیلمکتەدیر. سورەنین سئنئرلارئنئن نە ایلە بلیرلندیگینە دائیر عاقلا گلەبیلەجک بیر سۇرو، جوابئنئ آیتین ایچریسیندە بولیۇر اۇلابیلیر.
… وَأَنْزَلْنَا فِيهَا آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ ﴿۱﴾ (سورة النور)
… بلکی بیلگیلرینیزی قوللانئرسئنئز دییە بو سورەدە آچئق آیتلر ایندیرمیشیزدیر. (نور سورەسی؛ 1)
اۇ حالدە هرحانگی بیر سورەنین سئنئرلارئ هرحانگی بیر قۇنوداکی آحکام یاحود موعاملات ایلە چیزیلمکتەدیر.
سورەنین 31-نجی آیتیندە؛ “باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە وورسونلار!” أمرییلە اؤرتۆنمە قۇنوسونداکی حۆکمۆن سئنئرلارئ بلیرلنمیشتیر. بو سورەدە بلیرلنن باعضئ حۆکۆملردن سۇنرا 64-نجۆ آیتتە؛ “اۇنا دؤندۆرۆلەجگینیز گۆن، یاپتئقلارئنئزئ سیزە بیلدیرەجکتیر. آللاە هر شەیی بیلیر.” دەنیلمکتەدیر.
مۆسلۆمان قادئنلارئن باشئنئ اؤرتمەسی یوقارئدا اۇقودوغوموز آیتلرە گؤرە آللاهئن بیر أمریدیر. آللاهئن بیر تک أمرینی بیلە قابول أتمەینین دورومونون قورئانئ کریمدە ایبلیس اؤرنگیندە آچئقلاندئغئ حیجر سورەسینین 28-34-نجی آیتلریندە آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ إِنِّي خَالِقٌ بَشَرًا مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ﴿۲۸﴾ (سورة الحجر)
بیر گۆن راببین ملکلرە دەمیشتی کی: “بن قوروموش بیر چاموردان، شکیللندیریلمیش قۇقولو قارا بالچئقتان بیر بشر یاراتاجاغئم.” (حیجر سورەسی؛ 28)
بشر (البشر) کلیمەسی قورئاندا، اینسانئن دیگر جانلئلاردان فارقلئ اۇلان فیزیکی یاپئسئنئ ایفادە أدر. عارابچادا درییە؛ “بشرە” دەنیر. “بشر” ایلە عاینئ کؤکتن اۇلان “بشرە”، اۇنون دریسینین فارقئنا ایشارت أدر. بو فارقتان دۇلایئ؛ “بشر” ألبیسە گییمک زۇروندا اۇلان تک وارلئقتئر. ألبیسە اۇنون، دۆنیانئن هر یریندە وە هر مەوسیمدە یاشاماسئنا ایمکان وریر.
فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ ﴿۲۹﴾ فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ﴿۳۰﴾ إِلَّا إِبْلِيسَ أَبَى أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ ﴿۳۱﴾ قَالَ يَا إِبْلِيسُ مَا لَكَ أَلَّا تَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ ﴿۳۲﴾ قَالَ لَمْ أَكُنْ لِأَسْجُدَ لِبَشَرٍ خَلَقْتَهُ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ﴿۳۳﴾ قَالَ فَاخْرُجْ مِنْهَا فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ﴿۳۴﴾ (سورة الحجر)
“سۇن شکلینی وریپ ایچینە روحومدان اۆفلەدیگیمدە (بیلگی ایلە دۇناتتئغئمدا) اۇنون قارشئسئندا سجدەیە قاپانئن!” بۆتۆن ملکلر حپ بیرلیکتە (آدمە) سجدە أتتیلر. آما ایبلیس سجدە أدنلرلە بیرلیکتە اۇلماقتان قاچئندئ. آللاە دەدی کی: “ایبلیس! سانا نە اۇلدو دا سجدە أدنلرلە بیرلیکتە اۇلمادئن؟” دەدی کی: “قوروموش چاموردان، شکیللندیریلمیش قۇقولو قارا بالچئقتان یاراتتئغئن بشرە سجدە أدەجک دگیلیم!” آللاە دەدی کی: “مادم اؤیلە، چئق اۇرادان! آرتئق سن قۇوولدون.” (حیجر سورەسی؛ 29-34)
ایبلیس آللاهئن بیر تک أمرینی قابول أتمەدیگی ایچین بولوندوغو یردن قۇوولموشتور. اۇ، آللاهئن یوموشلاندئردئغئ ملکلرین بولوندوغو یر اۇلان ملەئی آعلا ایدی. ایبلیس، آللاهئن وارلئغئنا، بیرلیگینە وە اۇنون یاراتئجئ اۇلدوغونا ایناندئغئ حالدە آللاهئن سادەجە بیر أمرینی بگنمەیەرک قابول أتمەمەسی نیدنییلە اۇرادان قۇوولموش، بو حاطاسئندا دیرنمەسی نیدنییلە دە کافیرلردن اۇلموشتور. (باقارا؛ 34)
