“اینسانئن یۆزۆ، تانئندئغئ کیملیگیدیر. یۆزۆنۆ اؤرتن بیر کیشینین کیملیگینین بیلینمەسی مۆمکۆن اۇلامایاجاغئ گیبی یۆزۆ اؤرتۆلۆ اۇلان بیر کیمسەیلە تانئشئقلئقتان دا سؤز أدیلەمز. زیرا تانئنماق ایچین یۆزۆن گؤرۆلمەسی گرکیر.”
آحزاب سورەسینین 59-نجو آیتیندە؛ “مۆمین قادئنلارئن اینجیتیلمەمەسی ایچین تانئنماسئنئ”، آحزاب سورەسینین 52-نجی آیتیندە؛ “گۆزللیگیندن حۇشلانمایا” ایلیشکین ایفادەلر وە حوخورات سورەسینین 13-نجۆ آیتیندە دە؛ “أرکک وە قادئنئن بیریبیری ایلە تانئشماسئنئن اؤنمینی” وورغولایان ایفادەلر؛ نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە گچن “گؤرۆنن قئسمئن؛ قادئنئن یۆزۆ” اۇلدوغونو آچئقچا اۇرتایا قۇیماقتادئر.
عایشە والیدەمیزین ناقلەتتیگی بیر حادیثی شریفتە؛ رسولوللاە، عایشە’نین آبلاسئ أسما’یا یۆز وە أللرینی ایشارت أدەرک؛ “أی أسما، قادئن أرگنلیک چاغئنا أرینجە شوراسئ وە شوراسئ دئشئندا قالان یرلری گؤسترمەسی جائیز اۇلماز،” بویورموشتور.
آللاە رسولۆنۆن بو تاعریفینە گؤرە دە قادئنئن “گؤرۆنمەسی گرکن قئسمئنئن یۆزۆ وە أللری اۇلدوغو” آچئقچا آنلاشئلماقتادئر.
بو قۇنوداکی باعضئ گؤرۆشلری تۇپلایان موحاممد بین صالیح أل- اوسەیمین’ین حیجاب ریسالەسیندە؛ “قادئنئن ایکی زینتی اۇلدوغونو، بونلاردان بیرینجی زینتین گؤرۆنمەسی قاچئنئلماز اۇلان “ألبیسەنین دئشئ” وە ایکینجی وە گیزلنن زینتین دە “قادئنئن یۆزۆ” اۇلدوغو ایددیعا أدیلمکتەدیر.
بو ایددیعالار شؤیلە گرکچەلندیریلمکتەدیر:
“شۆبهەسیز آللاە تعالا، مۆمین قادئنلارا عئرضلارئنئ (أدب یرلرینی) قۇروماسئنئ أمرەتمیشتیر. عئرضئن قۇرونماسئنئ أمرەتمک، عاینئ زاماندا وسیلە اۇلان حیجابئ دا أمرەتمکتیر. چۆنکی یۆزۆ آچماق، عئرضئن گیتمەسینە نیدن اۇلابیلیر. هیچبیر عاقئل صاحیبی یۆزۆ اؤرتمەنین، عئرضئن قۇرونما یۇللارئندان بیریسی اۇلدوغو قۇنوسوندا شۆبهە أتمز. چۆنکی یۆزۆ آچماق، قادئنئن یۆزۆنە باقمایا، قادئنئن گۆزللیگینی دۆشۆنمەیە وە بو باقئشلا اۇندان ذەوق آلمایا گؤتۆرۆر. دۇلایئسئیلا بو دوروم، اؤنجە قادئنلا بولوشمایا، آردئندان دا اۇنونلا زینا أتمەیە گؤتۆرۆر.
قادئنئن یۆزۆنۆن، هر تۆرلۆ گۆزللیگین بیر آرایا گلدیگی (تۇپلاندئغئ) وە فیتنەنین یری اۇلدوغوندا هیچ شۆبهە یۇقتور. قادئنلارئن قادئنلئق حاللرینین فارقئندا اۇلان أرکگین قادئنا توتولماماسئ وە اۇنا عاشئق اۇلماماسئ ایچین یۆزۆن اؤرتۆلمەسی فارضدئر.”
بورادا تاعریف أدیلن اؤرتۆنمە ایچین قادئنلارئن گییندیگی قئیافتە تۆرکیەمیزدە وە بیرچۇق ایسلام بؤلگەلریندە چارشاف دەنیلمکتەدیر.
“چارشاف”؛ فارسچا کؤکنلی بیر کلیمە (چادر شب) اۇلوپ، “گجە اؤرتۆلن دؤرت کؤشەلی بیر بز پارچاسئ” دیمکتیر. قادئنلارئن بۆیۆک باش اؤرتۆسۆ چارشاف یاعنی “جیلباب”تئر. تۆرکچەدە “چارشاف” دەنیلدیگیندە، عاقلا گلن گییسی 19-نجو عاصئردا مالتا’دان گلن چارشاف اؤرتۆسۆدۆر. اۇ زامانا قادار عۇثمانلئ’دا بؤیلە بیر شەیین اۇلمادئغئ، ایستانبول’دا؛ “بو قادئنلار اینسانلارئ یۇلدان چئقاراجاقلار، اؤیلە بیر شەیە بۆرۆنیۇرلار کی بۆتۆن وۆجود حاطهالرئنئ بللی أدیۇر،” دییە گؤستردیگی تپکیلردن آنلاشئلماقتادئر.
تۆرکیە دیانت ایسلام آنسیکلۇپدیسیندە “چارشاف” ایلە ایلگیلی اۇلاراق شو ایفادەلر یر آلماقتادئر:
“اؤنجەلری پک توتولمایان، حاتتا بیدعات اۇلدوغو ایلری سۆرۆلن چارشاف، 1870’تە چئقارئلان بیر أمیرنامە ایلە اینجە یاشماق وە فراجەنین یاساقلانماسئندان سۇنرا یایغئنلاشمئشتئر.”
بو بیلگیلردن چارشافئن یاعنی جیلبابئن، مۆسلۆمانلارئن گۆندمینە عاصئرلار سۇنرا گیردیگی آنلاشئلماقتادئر.
قادئنلارئن چارشاف گییمەسینین گرکچەسینین اۇنلارئن فیتنە سببی اۇلاراق گؤرۆلمەسی قادئنئن اۇنورونو زدەلەین بیر یاقلاشئمدئر.
آللاە تعالا هر اینسانا دۇغرو وە یانلئشئ ایلهام أتمکلە بیرلیکتە داورانئشلارئنئن سۇنوجونا قاتلانماق اۆزەرە کیشییە ترجیح حاققئنئ ورمیشتیر.
بو قۇنودا شمس سورەسینین 8-10-نجو آیتلریندە شؤیلە بویورولماقتادئر:
فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقْوَاهَا ﴿۸﴾ قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاهَا ﴿۹﴾ وَقَدْ خَابَ مَنْ دَسَّاهَا ﴿۱۰﴾ (سورة الشمس)
اۇ هر کیشییە گۆناەلارئنئ وە یانلئشلاردان قۇرونماسئنئ ایلهام أدر. کندینی آرئندئرئپ گلیشتیرن اومدوغونا قاووشور. کندینی پیس ایشلرە سۇقانئن دا حایاللری یئقئلئر. (شمس سورەسی؛ 8-10)
“دسی”؛ سؤزلۆکتە گلیشمەنین ضئددئدئر. (لیسانول عاراب) کیمیلری کندینی گلیشتیرەجگینە، پیس ایشلرین ایچینە گیرر. آیتلر بؤیلەلرینین ثمود حالقئ گیبی قایبەدەجگینی بیلدیرمکتەدیر.
“ایلهام”؛ آللاهئن قولونون قالبینە بیر شەی دۇغورماسئدئر. گۆناە قارشئسئندا اینسان اؤنجە ایرکیلیر، اۇنو یاپئپ یاپماماق قۇنوسوندا بیر ترددۆد یاشار؛ یا اۇندان وازگچر یا دا اۇنو یاپاراق گۆناها دالار.
بو، آللاهئن هر اینسانا بیر مرحامتیدیر. راببیمیزین گۆناە ایشلەمک اۆزەرە اۇلان اینسانئن قالبینە وردیگی بیر ایلهام ایلە سۇن بیر اویارئدا بولوناراق؛ “گۆناها گیریۇرسون، دییقات أت!” دییە ایقاظ أتمەسی، کیشینین گۆناە ایشلەمک اۆزەرە اۇلدوغو آن کندی ایچینە دۇغان بو دویغو کۇنترۇل مکانیزماسئدئر.
بو اویارئیا قولاق ورمەیەرک گۆناها دالان کیمسەنین یاپتئغئ یانلئش داورانئشتان دۇلایئ بیر باشقاسئنئ سۇروملو توتماسئ ایبلیسین اؤزللیگیدیر. چۆنکی اینلیس، آدمە (ع) “سجدە أدین!” أمرینە قارشئ بۆیۆکلنەرک دیرندیگی ایچین (حیجر؛ 33-34) بولوندوغو یردن قۇوولدوغوندا بونون نیدنینی کندیندە گؤرمەییپ آللاها ایفتیرا أتمیشتی. بو قۇنوداکی آیت شؤیلەدیر:
قَالَ رَبِّ بِمَا أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ﴿۳۹﴾ (سورة الحجر)
ایبلیس دەدی کی: “راببیم! مادم سن بنی آزدئردئن، بن دە یر یۆزۆندەکی هر شەیی اۇنلارا کسینلیکلە جاذیب گؤسترەجک وە حپسینی آزدئراجاغئم. (حیجر سورەسی؛ 39)
بو آیتتن آنلاشئلاجاغئ اۆزەرە ایبلیس، کندی سوچونو آللاها آتماقتادئر. گلەنکسل قادر آنلایئشئنئن تملیندە عاینئ مانطئق واردئر. بونلار هر شەیین أزلدن بلیرلنمیش اۇلدوغونو ایددیعا أدەرک کندی حاطالارئنئ آللاها مال أدرلر.
ساپئق دۆشۆنجەلرین وە چیرکین داورانئشلارئن، قادئنئن یۆزۆنۆن گؤرۆلمەسیندن دۇلایئ اۇلدوغونون ایددیعا أدیلمەسی، آللاهئن أمرینە دیرنن ایبلیسین کندی حاطاسئنئ گؤرمەییپ، کندیسینی آللاهئن آزدئردئغئنئ سؤیلەیەرک ایفتیرا أتمەسیندن فارقسئزدئر.
آللاە تعالا بیر آیتتە شؤیلە بویورماقتادئر:
كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ… ﴿۱۱۰﴾ (سورة آل عمران)
سیز، اینسانلار ایچین اۇرتایا چئقارئلمئش أن ایی تۇپلولوقسونوز. آللاها اینانئپ گۆونەرک ایی شەیلرین یاپئلماسئنئ ایستەر وە کؤتۆ شەیلردن ساقئندئرئرسئنئز… (آلی عیمران سورەسی؛ 110)
تۇپلومدا اؤندرلیک أدن کیمسەلرین اینسانلارا آحلاقی دگرلری قازاندئران سؤز وە داورانئشلار ایچیندە اۇلماسئ گرکیرکن قادئنئن یۆزۆنۆن فیتنەنین یری اۇلدوغو ایددیعاسئیلا باشلایان وە آحلاقا آیقئرئ قورغولارلا دوام أدن بو تۆر سؤیلملرین، بو داورانئشلارا مەییللی اۇلان کیشیلر اۆزەریندن اۇلومسوز أتکی بئراقماسئ قاچئنئلمازدئر. بو اینسانلارا نور سورەسینین 30-نجو آیتینین ایلک قئسمئ یاعنی؛ “مۆمین أرککلرین گؤزلرینی ساقئنماسئ” أمرینین حاطئرلاتئلماسئ گرکیرکن تام ترسی بیر یاقلاشئم ایچینە گیرەرک بیر أرکگین قادئنئن یۆزۆنۆ گؤرمەسیندن دۇلایئ حاطا أدەبیلەجگینین ایفادە أدیلمەسی تۇپلوم ویجدانئنئ یارالایان وە تیکسینتی اویاندئران اۇلایلارئنئن مەیدانا گلمەسیندە اؤنملی بیر یر توتماقتادئر.
