وفات؛ روحون وۆجودتان آیرئلماسئدئر. روح، وۆجودو أو گیبی قوللانئر؛ وۆجود اویویونجا چئقار گیدر، اویانئنجا گری گلیر. اؤلن وۆجود، یئقئلان أو گیبیدیر؛ وۆجود ینیدن یاراتئلئنجایا قادار، روح گری دؤنمز. شو آیت بونو آنلاتئر:
اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِهَا وَالَّتِي لَمْ تَمُتْ فِي مَنَامِهَا فَيُمْسِكُ الَّتِي قَضَى عَلَيْهَا الْمَوْتَ وَيُرْسِلُ الْأُخْرَى إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى… ﴿۴۲﴾ (سورة الزمر)
آللاە اؤلۆم أثناسئندا روحلارئ آلئر، اؤلمەینلرینکینی دە اویقودا آلئر. اؤلۆمۆنە حۆکمەتتیگینی توتار، اؤتەکینی بللی بیر واقتە قادار سالئوریر… (زۆمر سورەسی؛ 42)
عیسانئن (ع) وفاتئ ایلە ایلگیلی عیوەج یاپئلاراق وفاتئنئن اۇنون اؤلۆمۆ آنلامئنا گلمەدیگی ایددیعا أدیلمیشتیر. ایلگیلی حادیثلری دە تواتۆر درەجەسیندە سایان أهلی سۆننت کلامجئلارئ ایلە سلفیە وە شیعا، عیسانئن (ع) ینیدن گلەجگینی بیر ایمان أساسئ حالینە گتیرمیشلردیر. بؤیلەجە یاهودیلرین مسیح وە حئریستیانلارئن عیسا بکلنتیسی، مۆسلۆمانلار طارافئندان عیسا مسیح بکلنتیسینە دؤنۆشتۆرۆلمۆشتۆر.
عیسا (ع)، وفاتئندان سۇنراکی ایلک قۇنوشماسئنئ ماحشر گۆنۆ یاپاجاغئندان، دۆنیایا تکرار گلمەسینین مۆمکۆن اۇلمادئغئنئ شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
وَإِذْ قَالَ اللَّهُ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّيَ إِلَهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ قَالَ سُبْحَانَكَ مَا يَكُونُ لِي أَنْ أَقُولَ مَا لَيْسَ لِي بِحَقٍّ إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي وَلَا أَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِكَ إِنَّكَ أَنْتَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ ﴿۱۱۶﴾ مَا قُلْتُ لَهُمْ إِلَّا مَا أَمَرْتَنِي بِهِ أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّي وَرَبَّكُمْ وَكُنْتُ عَلَيْهِمْ شَهِيدًا مَا دُمْتُ فِيهِمْ فَلَمَّا تَوَفَّيْتَنِي كُنْتَ أَنْتَ الرَّقِيبَ عَلَيْهِمْ وَأَنْتَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ ﴿۱۱۷﴾ (سورة المائدة)
(تۆم ألچیلرینی تۇپلایاجاغئ) اۇ گۆن آللاە شؤیلە دیەجک: “أی مریەم اۇغلو عیسا! سن می اینسانلارا؛ ‘بنی وە آنامئ، آللاە ایلە آرانئزا ایکی ایلاە اۇلاراق قۇیون!’ دەدین؟” عیسا دیەجک کی: “حاشا! بن سانا ایچتن بۇیون أگریم. حاققئم اۇلمایان بیر شەیی سؤیلەمەم، بنیم ایچین مۆمکۆن دگیلدیر. ذاتن اؤیلە سؤیلەمیش اۇلسایدئم، موطلاقا بیلیردین. سن بندە اۇلان هر شەیی بیلیرسین، آما بن سندە اۇلانئ بیلەمم. چۆنکی بۆتۆن غایبئ (هر شەیین گیزلیسینی ساقلئسئنئ) أن ایی بیلن سنسین! بن اۇنلارا سنین بانا أمرەتتیگین شەیدن باشقاسئنئ سؤیلەمەدیم: ‘بنیم دە راببیم، سیزین دە راببینیز اۇلان آللاها قوللوق أدین!’ دەدیم. آرالارئندا بولوندوغوم سۆرەجە اۇنلارا شاهیدتیم (بنی وە آننەمی ایلاە أدینن یۇقتو). نە زامان کی بنی وفات أتتیردین، اۇنلارئ گؤرۆپ گؤزتن سادەجە سن قالدئن. سن هر شەیە شاهیدسین.” (مائیدە سورەسی؛ 116-117)
“فَلَمَّا تَوَفَّیتَنِی = نە زامان کی بنی وفات أتتیردین، اۇنلارئ گؤرۆپ گؤزتن سادەجە سن اۇلدون،” آیتی؛ آلی عیمران سورەسیندەکی “وفات” کلیمەسینە اؤلۆمدن باشقا آنلام ورمە ایمکانئنئ اۇرتادان قالدئرماقتادئر. چۆنکی بو قۇنوشمانئن ماحشردە اۇلاجاغئنئ، یوقارئداکی آیتلرین دوامئ اۇلان شو آیتلر آچئقچا گؤسترمکتەدیر:
إِنْ تُعَذِّبْهُمْ فَإِنَّهُمْ عِبَادُكَ وَإِنْ تَغْفِرْ لَهُمْ فَإِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ ﴿۱۱۸﴾ قَالَ اللَّهُ هَذَا يَوْمُ يَنْفَعُ الصَّادِقِينَ صِدْقُهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ﴿۱۱۹﴾ (سورة المائدة)
(عیسا دیەجک کی؛) “أگر عاذاب أدرسن، اۇنلار سنین قوللارئندئر. آما باغئشلارسان؛ گۆچلۆ اۇلان سن، دۇغرو قارار ورن دە سنسین.” آللاە دا شؤیلە دیەجک: “بوگۆن دۇغرو اۇلانلارا دۇغرولوقلارئنئن فایدا ورەجگی گۆن، ایشتە بوگۆندۆر. ایچیندن ائرماقلار آقان جننتلر اۇنلارئندئر وە أبدیین اۇرادا قالاجاقلاردئر. آللاە اۇنلاردان راضئدئر، اۇنلار دا آللاەتان راضئ اۇلاجاقلاردئر. أن بۆیۆک قورتولوش ایشتە بودور.” (مائیدە سورەسی؛ 118-119)
دججال اینانجئ
قورتارئجئ اۇلاراق عیسا مسیحی بکلەینلر “کیمدن قورتاراجاق؟” سۇروسونا، جواب ایچین دججال بکلنتیسی ایجاد أتمیشلردیر.
یاهودیلیکتە دججال اینانجئ
یاهودیلرە گؤرە دججال، کندیسینی قورتاراجاق مسیحین موحالیفیدیر. ایلک دفعا، میلاددان اؤنجە ایکینجی یۆزیئلدا “سۇن گۆنلردە” آللاها قارشئ گلەجک گۆچلۆ بیر وارلئقتان سؤز أدیلمیشتیر.
یاهودی قوتسال کیتابئنئن دئشئنداکی آپۇکریف متینلردن بیری اۇلان “اۇن ایکی قابیلە بۆیۆگۆنۆن (أسباط) عاهدیندە” دان قابیلەسینە منسوب وە ایسرائیلین آللاها عیبادتتن وازگچمەسینە یۇل آچتئغئ آنلاتئلان شەیطانی بیر شاحصییت اۇلان “بلیال (بلیار)” بیر دججالدئر. لەوی قابیلەسیندن چئقاجاق مسیح اۇنو ینەجک وە أبدی آتشە آتاجاقتئر.
حئریستیانلاردا دججال اینانجئ
حئریستیانلار دججالە؛ “آنتی-کریست” دەمیش، مسیحین دۆشمانئ نیتەلەمەسی ایلە کیتابئ موقاددستە اۇنو، یوحاننانئن مکتوبلارئندا یرلشتیرمیشلردیر. آحیر زاماندا اۇرتایا چئقاجاق دۆشمان سایئلان دججال، ینی عاهیدتە بیرچۇق یردە گچر.
دججال، مسیح گیبی داورانئر، کندینی تانرئ اۇلاراق سونار، حاریقالار گؤستریر، حالقئن تاپئنماسئ ایچین هر شهرە هەیکلینی قۇیدورور، اۆچ بوچوق یئل بۇیونجا بیرچۇق اینسان اۇنو تاعقیب أدر، داحا سۇنرا بکلنن مسیح، ملکلر وە اۇردولارئ ایلە گلیپ “بلیال” وە اۇردولارئنئ جهننمە گؤندریر.
مۆسلۆمانلاردا دججال اینانجئ
مۆسلۆمانلار دا حادیث کیتابلارئنا یرلشتیریلن ریوایتلرلە، رۆزگار گیبی حارەکت أدیپ یر یۆزۆنۆ دۇلاشاجاق، سادەجە قودۆسە، مککە وە مدینەیە گیرەمەیەجک؛ اؤنجە پەیغامبرلیک سۇنرا ایلاهلئق ایددیعاسئندا بولوناجاق دججالئن، شامدا گؤکتن اینەجک عیسا طارافئندان فیلیسطینین لۆد دەنیلن یریندە اؤلدۆرۆلەجگینی سؤیلەمیشلردیر. (بوحاری وە مۆسلیم)
أبو حانیفە، آحمد بین حانبل، ماتوریدی وە أشعاری باشتا اۇلماق اۆزەرە؛ سلفیلر، ماتوریدیلر، أشعاریلر، شیعا وە موعتزیلە عالیملرینین چۇغونلوغو، بو ریوایتلرە دایاناراق آحیر زاماندا اینسان اۆستۆ نیتەلیکلرە صاحیب بیر دججالین چئقاجاغئنئ وە عیسا طارافئندان اؤلدۆرۆلەجگینی بیر اینانچ حالینە گتیرمیشلردیر.
قورئانا قارشئ یاپئلان عیوەج
ایسلاما قارشئ یۆرۆتۆلن مۆجادلەدە أن بۆیۆک هدف، قورئاندئر. أهلی کیتابئن چۇغو قورئانا اینانماق ایستەمەدیگی ایچین اۇنا قارشئ بۆیۆک بیر عیوەج یاپماقتادئرلار. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ شَهِيدٌ عَلَى مَا تَعْمَلُونَ ﴿۹۸﴾ قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتَابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَهَا عِوَجًا وَأَنْتُمْ شُهَدَاءُ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ ﴿۹۹﴾ (سورة آل عمران)
دە کی: “أی أهلی کیتاب! نیدن کندینیزی آللاهئن آیتلرینە قاپاتیۇرسونوز؟ اۇیسا آللاە، یاپتئغئنئز هر شەیە تانئقتئر.” دە کی: “أی أهلی کیتاب! عیوەج یاپمایا (آنلاشئلاماز بیچیمدە چارپئتمایا) چالئشاراق اینانمئش کیمسەلری نیدن آللاهئن یۇلوندان أنگللییۇرسونوز؟ اۆستەلیک بونو بیلە بیلە یاپیۇرسونوز. آللاە یاپتئقلارئنئزدان حابرسیز دگیلدیر.” (آلی عیمران سورەسی؛ 98-99)
أهلی کیتابئن بوگۆنکۆ هدفی؛ قورئانئ تاریحە گؤممکتیر. اۇنو مککە وە مدینەنین 7-نجی عاصئرداکی بیلگی سەویەسینی یانسئتان بیر کیتاب سایاراق، موحاممدین نبیلیگی اینانجئنئ سیلمەیە چالئشماقتادئرلار. آچتئغئ ایسلام مرکزلریندە یتیشتیردیگی بیرچۇق آکادمیسیەن وە اۇنلارئن یرلی تاعقیبچیلری بونو ساوونور حالە گلمیشلردیر. بونلار ایسلامئ، بللی جۇغرافیالارداکی اینسانلارئن ذیهینسل اۆرۆنۆ سایارلار. آوگوست کۇمتە وە دورکهایما عائید بو دین آنلایئشئنا قوتساللئق قاتماق ایچین دە “کیلیسەنین یانئلمازلئغئ” اینانجئنئ ایسلاما تاشئیئپ “مۆسلۆمانلارئن یانئلمازلئغئ” قاورامئنئ ایجاد أتمیشلردیر. گلەنگی قوتسایان بو سیحیرلی سؤزلرین آصئل آماجئ، ایسلامئ دیگر دینلر گیبی أتکیسیزلشتیرمکتیر.
