آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿۱۳۰﴾ (سورة آل عمران)
أی اینانئپ گۆوننلر! اؤزللیگی قات قات قاتلانئپ آرتما اۇلان فائیضی یەمەیین، آللاەتان چکینین کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز. (آلی عیمران سورەسی؛ 130)
آیتتەکی “أضعَافًا” ایفادەسی عاراب دیلی آچئسئندان “الرّبَا = ریبانئن” حالینی یاعنی اؤزللیگینی گؤستریر. “أضعَافًا مُضَاعَفَةً” سؤزۆ، “ایکینین قاتلارئ” آنلامئندادئر. قاتلاناراق آرتما، فائیضین دگیشمز اؤزللیگیدیر. بو آیتە باشقا آنلام وریلەمز. چۆنکی اۇرانئ نە اۇلورسا اۇلسون، فائیضین هر چشیدی حارامدئر.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴿۲۷۸﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿۲۷۹﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر، آللاەتان چکینەرک قۇرقون! اۇنا گرچکتن گۆونیۇرسانئز، قالان فائیض آلاجاقلارئنئزدان وازگچین! أگر وازگچمزسنیز، آللاە وە ألچیسی طارافئندان آچئلمئش بیر ساواشئن ایچیندە اۇلدوغونوزو بیلین. تؤوبە أدرسنیز (فائیضجیلیکتن تام اۇلاراق دؤنرسنیز)، آنا ماللارئنئز سیزیندیر؛ بؤیلەجە نە حاقسئزلئق أدرسینیز نە دە حاقسئزلئغا اوغرارسئنئز. (باقارا سورەسی؛ 279-278)
بو آیتلر، آلاجاغا یاپئلان هر عیلاوەنین فائیض وە حارام اۇلدوغونو آچئقچا گؤسترمکتەدیر. شو آیتتە، اؤدەمە گۆچلۆگۆ چکنلرین بۇرچلارئنئن صاداقایا سایئلماسئ تاوصیە أدیلمیشتیر:
وَإِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ وَأَنْ تَصَدَّقُوا خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ ﴿۲۸۰﴾ (سورة البقرة)
بۇرچلو دارلئق ایچیندە ایسە، راحاتا چئقئنجایا قادار بکلەمک گرکیر. آلاجاغئ صاداقایا سایمانئز، سیزین ایچین داحا حایئرلئدئر. بونو بیر بیلسەیدینیز! (باقارا سورەسی؛ 280)
شو آیت دە فائیضجی ایلە زکات ورن کیشینین فارقئنئ آچئق بیر شکیلدە گؤسترمکتەدیر:
وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ رِبًا لِيَرْبُوَ فِي أَمْوَالِ النَّاسِ فَلَا يَرْبُو عِنْدَ اللَّهِ وَمَا آتَيْتُمْ مِنْ زَكَاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ﴿۳۹﴾ (سورة الروم)
اینسانلارئن ماللارئ ایچیندە آرتسئن دییە فائیضە وردیگینیز شەی آللاهئن یانئندا آرتماز. آللاهئن رئضاسئنئ ایستەیەرک وردیگینیز زکاتا گلینجە؛ قات قات آرتئرانلار زکات ورنلردیر. (روم سورەسی؛ 39)
فائیضجی قازانجئنئ قات قات آرتئرابیلیر آما آللاە، اۇنو مشروع سایماز. “قات قات آرتئرانلار” دییە ترجۆمە أدیلن کلیمە “المُضعِفُونَ”دور. باشتاکی “ال” تاقئسئ، بونون بیلیندیگینی گؤستریر. قاورام، آلی عیمران؛ 130-نجو آیتتە، بیر شەیین أن آز دؤرت قاتئ دیمک اۇلان “إضعَافًا مُضَاعَفَةً” شکلیندە گچمیشتی.
بو دورومدا آیتین سون بؤلۆمۆ شو آنلامدا اۇلور:
“قازانچلارئنئ أن آز دؤرت قات آرتئرانلار، زکات ورنلردیر.”
زکات ورن، فائیضجی گیبی ایحتیاج صاحیبینی سؤمۆرمە ایمکانئنا صاحیب اۇلدوغو حالدە آللاهئن رئضاسئنئ ترجیح أتتیگی ایچین آللاە، اۇنون زکات اۇلاراق وردیگی 1 لیرەیی أن آز دؤرت لیرە سایار. آللاە بیر اییلیگە أن آز اۇن قات ثواب وردیگی ایچین دؤردۆن 10 قاتئ 40 أدر. یاعنی پارا وە تیجارت ماللارئن 1 لیرە زکات ورن 40 لیرە ورمیش گیبی اۇلور.
بو ماللاردا زکات اۇرانئنئن “قئرقتا بیر” اۇلماسئ بونداندئر. تیجارتە گیرنلر، بیر چۇق ضارارئ گؤزە آلمئش اۇلورلار. اۇنلارئن صاداقا اۇرانئنئن دۆشۆرۆلمەسی، عاینئ زاماندا تیجارتی تشویقتیر.
بیر دە وریلن صاداقالار، سکیز صئنئفا حارجانئنجا اۇلوشان گۆون وە تاطمین اۇرتامئ، فائیضین دۇغوردوغو گۆونسیزلیک وە قۇرقو اۇرتامئنئن ترسینە، چۇق اۇلوملو گلیشمەلرە یۇل آچار وە تیجاری حایاتئ، گرچک آنلامدا گلیشتیریر. بو دا تۇپلومون رفاە سەویەسینی جیددی آنلامدا یۆکسلتیر.
صاداقانئن حارجاما قالملری
صاداقانئن، یاعنی ورگیلرین حارجاما قالملرینی شو آیتتن اؤگرنیۇروز:
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاءِ وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ ﴿۶۰﴾ (سورة التوبة)
صاداقالار سادەجە فاقیرلرە، میسکینلرە، صاداقا ایشیندە چالئشانلارا وە مۆئللفەئی قولوبا وریلیر. بیر دە أسیرلرە، بۇرچلولارا، آللاە یۇلونا وە یۇلجولارا حارجانماق اۆزەرە آیرئلئر. بونلار آللاە طارافئندان فارض قئلئنمئشتئر. بیلن وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر. (تەوبە سورەسی؛ 60)
آیتین ایفادە طارزئ، سکیز صئنئفئن ایکییە بؤلۆنمەسینی گرکتیریر. چۆنکی فاقیرلر، میسکینلر، صاداقا ایشیندە چالئشانلار وە مۆئللفەئی قولوب کلیمەلرینین باشئندا مۆلکییت ایفادە أدن “ل = لام” حارفی جرری بولونور. زکاتئن بیر قئسمئ بونلارا “هیبە” أدیلیر.
دیگر دؤرت صئنئفئ گؤسترن کلیمەلرین باشئندا ظارف آنلامئ ایچرن “فی” حارفی جرری واردئر. بیر شەیین قابئنا ظارف دەندیگیندن آیت، صاداقالارئن بیر قئسمئنئن دا أسیرلرە، بۇرچلولارا، آللاە یۇلونا وە یۇلجولارا حارجانماق اۆزەرە آیرئلماسئنئ، اۇنلار ایچین بیر “فۇن” اۇلوشتورولماسئنئ أمرەدر.
آیتین سۇنونداکی شو ایفادە چۇق اؤنملیدیر:
بونلار آللاە طارافئندان فارض قئلئنمئشتئر. بیلن وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر.
صاداقالارئن حارجاما قالملری، آللاە طارافئندان فارض بیر یوموش اۇلاراق بلیرلنمیشسە مۆسلۆمان یؤنتیجینین یاپاجاغئ تک شەی، بو یوموشو یرینە گتیرمک اۇلور. یوقارئداکی آیتتە، صاداقالارئن حارجاما قالملری قۇنوسوندا کیمسەیە یتکی وریلمەدیگی آچئقتئر.
صاداقانئن سکیز حارجاما قالمینی، ایکی بؤلۆمدە گؤرمەیە چالئشالئم.
آ) کندیسینە هیبە یاپئلاجاق اۇلانلار:
1– فاقیرلر
فاقیر، موحتاج دورومدا اۇلان کیشیدیر. کلیمەنین بو آنلامئنئ شو ایکی آیتتە گؤرەبیلیریز:
وَأَنْكِحُوا الْأَيَامَى مِنْكُمْ وَالصَّالِحِينَ مِنْ عِبَادِكُمْ وَإِمَائِكُمْ إِنْ يَكُونُوا فُقَرَاءَ يُغْنِهِمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ وَاسِعٌ عَلِيمٌ ﴿۳۲﴾ (سورة النور)
ایچینیزدن أولی اۇلمایانلار ایلە أرکک وە قادئن حیذمتچیلرینیزدن اویغون دورومدا اۇلانلارئ أولندیرین. فاقیر ایسەلر آللاە، کندی ایکرامئیلا اۇنلارئن ایحتیاجئنئ گیدریر. ایمکانلارئ گنیش اۇلان وە هر شەیی بیلن آللاەتئر. (نور سورەسی؛ 32)
لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ ﴿۲۷۳﴾ (سورة البقرة)
حارجامایئ، اؤزللیکلە آللاە یۇلوندا آدانان فاقیرلر ایچین یاپئن. اۇنلار (پارا قازانماق ایچین) یر یۆزۆندە گزیپ چالئشامازلار. اۇنورلو اۇلدوغو ایچین دە، دورومونو بیلمەین، اۇنلارئ زنگین سانئر. سن اۇنلارئ یۆزۆندن تانئرسئن. اۇنلار کیمسەدن یالوار یاقار بیر شەی ایستەمزلر. حایرا یاپتئغئنئز هر حارجامایئ بیلن آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 273)
ایکی آیتتەکی فاقیر، أولنمە ایحتیاجئ اۇلان آما یترلی ایمکانئ اۇلمایان کیشیدیر. ایکینجی آیتتە ایسە بۆتۆن واقتینی، ایسلام ایچین حارجایان آما یاپتئغئ ایشتن پارا قازانامایان کیشیدیر.
فاقیرلرە یاردئم، اۇنلارئن اۇنورلارئنئ قئرمایاجاق بیچیمدە اۇلمالئدئر.
ایلگیلی آیت شؤیلەدیر:
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ ﴿۲۷۱﴾ (سورة البقرة)
صاداقالارئ آچئقچا وریرسنیز پک گۆزل اۇلور! آما فاقیرلرە وریرکن گیزلەمەنیز، سیزین ایچین داحا اییدیر؛ اۇ، بیر قئسئم گۆناەلارئنئزئ اؤرتر. یاپتئغئنئز هر شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلن آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 271)
2-میسکینلر
میسکینین کؤک آنلامئ حارەکتین آردئندان دوراغانلاشمادئر. حاستا، ساقاط، یاشلئ وە ایشسیز گیبی چارەسیز قالمئش هرکس بو قۇنوما گیرر.
آللاە تعالا، “موسا-قول” قئصصاسئندا، اۇ قولون حاسار وردیگی گمینین صاحیبلری ایجین شؤیلە دەر:
أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ يَعْمَلُونَ فِي الْبَحْرِ فَأَرَدْتُ أَنْ أَعِيبَهَا وَكَانَ وَرَاءَهُمْ مَلِكٌ يَأْخُذُ كُلَّ سَفِينَةٍ غَصْبًا ﴿۷۹﴾ (سورة الکهف)
اۇ گمی دنیزدە چالئشان میسکینلرە عائیدتی. یۇللارئ اۆستۆندە هر گمییە زۇرلا أل قۇیان بیر حاقان واردئ؛ بو سببلە اۇنو حاسارلئ حالە گتیرمک ایستەدیم. (کهف سورەسی؛ 79)
اۇنلارا میسکین دەنمەسی، گمیلری أللریندن آلئنئنجا ایشسیز قالاجاق اۇلماسئندان دۇلایئ ایدی.
3– عامیللر (صاداقا مەمورلارئ)
صاداقا تۇپلاما ایشیندە چالئشانلارا ماعاشلارئ، تۇپلادئغئ صاداقادان وریلیر. چۆنکی صاداقانئن بو تۆرۆ ورگیدیر، دەولت کۇنترۇلۆندە تۇپلانئر وە داغئتئلئر.
4– مۆئللفەئی قولوب
“تەلیف” اویوشما ساغلایاراق بیرلشتیرمکتیر. “مۆئللفەئی قولوب” گؤنۆللری قایناشتئرئلانلاردئر. یاپئلان اییلیکلە قالبلرین قایناشتئرئلماسئ آراسئندا یاقئن ایلیشکی واردئر. بیر آیت شؤیلەدیر:
وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ ﴿۳۴﴾ (سورة فصلت)
اییلیک ایلە کؤتۆلۆک بیر اۇلماز؛ سن کؤتۆلۆگۆ اییلیکلە قارشئلا. اۇ زامان سنینلە آراسئندا دۆشمانلئق اۇلان کیشینین جان دۇستون گیبی اۇلدوغونو گؤرۆرسۆن. (فوصصیلت سورەسی؛ 34)
بونو گرچکلشتیرمک ایچین آللاهئن بویروقلارینە اویغون داورانماق گرکیر. عاکسی تاقدیردە ایستنن سۇنوچ ألدە أدیلەمز.
آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
وَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ لَوْ أَنْفَقْتَ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا مَا أَلَّفْتَ بَيْنَ قُلُوبِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَلَّفَ بَيْنَهُمْ إِنَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿۶۳﴾ (سورة الأنفال)
مۆمینلرین قالبلرینی اۇ، قایناشتئردئ. دۆنیا قادار مال حارجاسایدئن قالبلرینی قایناشتئرامازدئن. آما آرالارئنئ آللاە قایناشتئردئ. اۆستۆن اۇلان وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان اۇدور. (أنفال سورەسی؛ 63)
