آرتانئن بیر قئسمئنئ ورمک
اینسان مالئ چۇق سەور. بو یۆزدن قورئان، بیریکتیرمەیی دگیل؛ اینفاقئ أمرەدر. عارابچادا تۆنلە؛ “نافاق” (النَّفَق)؛ بیر شەیی تۆنلدن گچیرمەیە؛ “اینفاق” (إنفَاق) دەنیر.
قان، ناسئل دامارلاردان گچیپ وۆجودا یایئلئرسا، گلیر وە ثروت دە “اینفاق یۇلویلا”، یاعنی “حارجاما کاناللارئیلا” توُپلوما یایئلئر.
نبیمیزە سۇرولان بیر سۇرو اۆزەرینە شو آیت اینمیشتیر:
… وَيَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلِ الْعَفْوَ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ ﴿۲۱۹﴾ (سورة البقرة)
… سانا، نەیی اینفاق أدەجگینی سۇریۇرلار. دە کی: “آرتانئ!” آللاە، آیتلرینی سیزە بؤیلە آچئقلار کی دۆشۆنەسینیز. (باقارا سورەسی؛ 219)
“آرتانئ (عافو = العَفو)” سؤزۆ، ایکی آنلاما گلیر: بیری “تمل ایحتیاجتان آرتان”؛ دیگری “چۇغالاندئر”.
کیشینین أوی، أو أشیاسئ، کندینین وە باقماقلا سۇروملو اۇلدوغو کیشیلرین ییەجگی، بینەجگی، ایش یری، آراچ وە گرچلر وس. اۇنون تمل ایحتیاجلارئدئر. بونلاردان صاداقا آلئناماز.
“عافو = العَفو” سؤزۆ شو آیتتە، مالئن چۇغالماسئ یاعنی زنگینلشمە آنلامئندادئر:
ثُمَّ بَدَّلْنَا مَكَانَ السَّيِّئَةِ الْحَسَنَةَ حَتَّى عَفَوْا وَقَالُوا قَدْ مَسَّ آبَاءَنَا الضَّرَّاءُ وَالسَّرَّاءُ فَأَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ ﴿۹۵﴾ (سورة الأعراف)
سۇنرا باشلارئنداکی سئقئنتئلارئ گیدریر، یرینە گۆزل شەیلر وریریز. سۇنوندا زنگینلشیرلر (عَفَوا) وە شؤیلە دەرلر: “یاشادئغئمئز باسقئ وە سئقئنتئلارئ آتالارئمئز دا یاشامئش.” اۇنلارئ بکلەمەدیگی بیر آندا یاقالارئز؛ فارقئنا بیلە وارامازلار. (آعراف سورەسی؛ 95)
بو آیتە گؤرە، تمل ایحتیاجلارئندان فاضلا مالئ اۇلمایان کیشیدن ورگی آلئناماز. ماعاش، اۆجرتلر، أو، اۇتۇمۇبیل، دۆککان، فابریکا گیبی شەیلر “ورگیدن موعاف” اۇلور.
آللاە تعالا، ایحتیاجتان آرتان هر شەیی ایستەمز. آما اؤیلە بیر سیستم قۇیموشتور کی، آرتان مالئن بللی بیر قئسمئنئ ورنی، تامامئنئ ورمیش گیبی قابول أدر.
شو آیتە گؤرە یاپئلان بیر اییلیگە أن آز اوُن قاتئ قارشئلئق وریلیر:
مَنْ جَاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا وَمَنْ جَاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلَا يُجْزَى إِلَّا مِثْلَهَا وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ ﴿۱۶۰﴾ (سورة الأنعام)
کیم بیر اییلیکلە گلیرسە اۇنا، اۇنون اۇن قاتئ وریلیر. کیم دە بیر کؤتۆلۆکلە گلیرسە سادەجە بیر قاتئ ایلە جزالاندئرئلئر. کیمسەیە حاقسئزلئق یاپئلماز. (أنعام سورەسی؛ 160)
بونا گؤرە 1000 لیرەسی اۇلان کیشی، اۇنون 100 لیرەسینی صاداقا اۇلاراق وریرسە، تامامئنئ ورمیش اۇلاجاغئندان، اۇندان داحا فاضلاسئ ایستنمز. بوگۆن ایش عالمینی بونالتان ورگیلرین چۇق بۆیۆک بیر بؤلۆمۆ بو سیستمدە یۇقتور.
تارئم اۆرۆنلریندن صاداقا
آللاە تعالا تارئم اۆرۆنلری ایلە ایلگیلی اۇلاراق شؤیلە دەمیشتیر:
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ جَنَّاتٍ مَعْرُوشَاتٍ وَغَيْرَ مَعْرُوشَاتٍ وَالنَّخْلَ وَالزَّرْعَ مُخْتَلِفًا أُكُلُهُ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُتَشَابِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَآتُوا حَقَّهُ يَوْمَ حَصَادِهِ وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۱۴۱﴾ (سورة الأنعام)
چارداقلئ، چارداقسئز باغچەلری، یەمەسی فارقلئ حورمالارئ وە أکینلری، بیربیرینە بنزەین وە بنزەمەین زەیتینلری وە نارلارئ وار أدن “اۇدور”. بونلار اۆرۆن ورینجە اۆرۆنلریندن یەیین. حاصاد گۆنۆندە دە حاققئنئ ورین. ساوورغانلئق یاپمایئن. “اۇ”، ساوورغانلارئ سەومز. (أنعام سورەسی؛ 141)
مککەدە اینن بو آیتتە وریلمەسی أمرەدیلن حاق، تارئم اۆرۆنلریندن حاصاد گۆنۆ آلئنان صاداقادئر. حاصادئن تامامئنئ ورمیش اۇلماق ایچین، “اۇندا بیرینی” ورمک یترلی اۇلدوغوندان اؤتۆرۆ؛ بو اۆرۆنلردن آلئنان صاداقایا “اۇندا بیر” آنلامئنا گلن “عؤشۆر” آدئ وریلیر.
اۆرتیمدە عیلاوە ماصراف یاپئلئرسا، اۇران “ییرمیدە بیرە” دۆشر. ضارارئ گؤزە آلاراق یاپئلان حارجامالار اۆرۆنۆ آرتئراجاغئندان بو ایندیریم، تشویق ماهییتیندەدیر.
حاصاد گۆنۆ یاپئلان اؤدەمە، تارلادا اۇلاجاغئ ایچین دپۇلاما وە ناقلیە ماصرافلارئ اۇلماز. اۇ مال، تاجیر طارافئندان ساتئن آلئندئغئ آندان ایعتیبارن تیجارت مالئنا دؤنۆشۆر.
پارا وە تیجارت ماللارئ
تیجارت، بیر مالئ پارا ایلە وەیا باشقا بیر ماللا، پشین یاحود ورەسیە دگیشتیرمکتیر. فائیضدە دە دگیش تۇقوش واردئر. داحا سۇنرا 11 لیرە ورمک اۆزەرە بیریندن 10 لیرە بۇرچ آلان کیشی، اۇ 10 لیرە یرینە باشقا بیر 10 لیرە وە آیرئجا 1 لیرە وریر. فائیضجیلر، حالقئ سؤمۆرۆپ أکۇنۇمییی دارالتتئغئنئ بیلدیگی ایچین، بو بنزەرلیکتن یارارلانئپ شؤیلە دەرلر:
“پشین فیاتئ 10 لیرە اۇلان بیر مالئ، واعدەلی 11 لیرەیە آلماق نە ایسە؛ 10 لیرەیی واعدەلی 11 لیرەیە آلماق دا اۇدور.”
آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
الَّذِينَ يَأْكُلُونَ الرِّبَا لَا يَقُومُونَ إِلَّا كَمَا يَقُومُ الَّذِي يَتَخَبَّطُهُ الشَّيْطَانُ مِنَ الْمَسِّ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ قَالُوا إِنَّمَا الْبَيْعُ مِثْلُ الرِّبَا وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا فَمَنْ جَاءَهُ مَوْعِظَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَانْتَهَى فَلَهُ مَا سَلَفَ وَأَمْرُهُ إِلَى اللَّهِ وَمَنْ عَادَ فَأُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ﴿۲۷۵﴾ (سورة البقرة)
فائیض ییەنلر، شەیطانئن عاقلئنئ چلدیگی کیمسەنین داورانئشئندان فارقلئ داورانئش گؤسترمزلر. بو اۇنلارئن “آلئم ساتئم، طئبقئ فائیضلی ایشلم گیبیدیر.” دەمەسی یۆزۆندندیر. آللاە آلئم ساتئمئ حلال، فائیضلی ایشلمی حارام قئلمئشتئر. کیمە راببیندن بیر اؤگۆت اولاشئر دا، فائیض آلمایئ بئراقئرسا، اؤنجەدن آلدئغئ کندینە قالئر. اۇنون ایشی آللاها عائیدتیر. کیم دە دوام أدرسە، اۇنلار جهننم آهالیسیدیر، اۇرادا اؤلۆمسۆز اۇلاراق قالاجاقلاردئر. (باقارا سورەسی؛ 275)
فائیض ایلە آلئم ساتئم آراسئندا بنزەرلیک واردئر آما اۇنلارئ آیرئشتئران، آراداکی فارقتئر. اۆزۆم شارابئ، اۆزۆم شئراسئنا بنزەر آما کیمسە: “شئرا طئبقئ شاراب گیبیدیر” دیەمز.
پشین فیاتئ 10 لیرە اۇلان بیر مال، واعدەلی 11 لیرەیە ساتئلئنجا 11 لیرەنین تامامئ مالئن بدلی اۇلور. اۇ مال ایلە پارا آراسئندا دنکلیک اۇلمادئغئ ایچین فاضلالئقتان دا سؤز أدیلەمز. اؤدەمە گۆنۆ مالئن فیاتئ 12 لیرەیە چئقابیلەجگی گیبی 9 لیرەیە دا اینەبیلیر. ایکی طاراف دا ضارارئ گؤزە آلاراق تۆکتیمین، مال وە پارا دۇلاشئمئنئن وە ینی اۆرتیمین یۇلونو آچمئش اۇلورلار.
11 لیرە آلماق اۆزەرە 10 لیرە ورنین آلاجاغئ 10 لیرە، وردیگی 10 لیرەنین دنگیدیر. فاضلادان آلدئغئ 1 لیرە “قارشئلئقسئزدئر”. چۆنکی فائیضجیلیک أکۇنۇمیک فاعالییت دگیلدیر. أکۇنۇمیک فاعالییت، آلئنان بۇرجون قوللانئلماسئیلا باشلار. اۇنو دا فائیضجی یاپمادئغئ ایچین اؤدۆلۆ حاق أتمز.
فائیضجی، بۇرچلونون هیچبیر دردی ایلە ایلگیلنمز وە ضارارئ گؤزە آلماز. اؤدەمە گجیکیرسە “گجیکمە فائیضی” آدئ آلتئندا أک اؤدەمە آلئر. اۇنون هدفی، گلیرینی %10، %20، %40 گیبی آرتئرماقتئر.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا الرِّبَا أَضْعَافًا مُضَاعَفَةً وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿۱۳۰﴾ (سورة آل عمران)
أی اینانئپ گۆوننلر! اؤزللیگی قات قات قاتلانئپ آرتما اۇلان فائیضی یەمەیین، آللاەتان چکینین کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز. (آلی عیمران سورەسی؛ 130)
آیتتەکی “أضعَافًا” ایفادەسی عاراب دیلی آچئسئندان “الرّبَا = ریبانئن” حالینی یاعنی اؤزللیگینی گؤستریر. “أضعَافًا مُضَاعَفَةً” سؤزۆ، “ایکینین قاتلارئ” آنلامئندادئر. قاتلاناراق آرتما، فائیضین دگیشمز اؤزللیگیدیر. بو آیتە باشقا آنلام وریلەمز. چۆنکی اۇرانئ نە اۇلورسا اۇلسون، فائیضین هر چشیدی حارامدئر.
آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَذَرُوا مَا بَقِيَ مِنَ الرِّبَا إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ﴿۲۷۸﴾ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا فَأْذَنُوا بِحَرْبٍ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ وَإِنْ تُبْتُمْ فَلَكُمْ رُءُوسُ أَمْوَالِكُمْ لَا تَظْلِمُونَ وَلَا تُظْلَمُونَ ﴿۲۷۹﴾ (سورة البقرة)
أی اینانئپ گۆوننلر، آللاەتان چکینەرک قۇرقون! اۇنا گرچکتن گۆونیۇرسانئز، قالان فائیض آلاجاقلارئنئزدان وازگچین! أگر وازگچمزسنیز، آللاە وە ألچیسی طارافئندان آچئلمئش بیر ساواشئن ایچیندە اۇلدوغونوزو بیلین. تؤوبە أدرسنیز (فائیضجیلیکتن تام اۇلاراق دؤنرسنیز)، آنا ماللارئنئز سیزیندیر؛ بؤیلەجە نە حاقسئزلئق أدرسینیز نە دە حاقسئزلئغا اوغرارسئنئز. (باقارا سورەسی؛ 279-278)
