ب- اۇرتاقلئق سیستمی
اۇرتاقلئق سیستمی؛ ایحتیاج دویولان مال وە حیذمتی اۆرتمک ایچین سرمایەلری وە أمکلری بیرلشتیرەرک قورولان سیستمدیر. بو سیستمدە کار دا ضارار دا؛ اۇرتاقلار آراسئندا پایلاشئلدئغئ ایچین هرکس باشارئیا اۇداقلانئر. فیاتلار، اۆرتیم ایلە ایحتیاجلار آراسئنداکی دنگەیە گؤرە اۇلوشور. بونا “عارض-طالب” دنگەسی دەنیر. مال وە حیذمت اۆرتیمی یترلی بۇیوتتا اۇلمازسا فیاتلار آرتار. بو دا ینی اۇرتاقلئقلارئن قورولوپ اۆرتیمین آرتئرئلماسئنئن أن بۆیۆک تشویقچیسی اۇلور.
پارا؛ مال وە حیذمت آقئشئنئ ساغلادئغئ ایچین أکۇنۇمینین آنا دیرگیدیر. اۇ، وۆجودتاکی قان گیبی سۆرکلی دۇلاشئمدا اۇلمالئدئر. دۇلاشان قان ناسئل حۆجرەلرە اۇکسیژن وە غئدا تاشئرسا، پارا دا اینسانلارا مال وە حیذمت تاشئر. پارا دۇلاشماز یا دا گرگیندن آز دۇلاشئرسا؛ مال وە حیذمتلر ضاییع اۇلور؛ تیجارت دورور ، آچلئق وە سفالت باشلار.
اۇرتاقلئق سیستمیندە، سرمایەیە اؤدنمەسی گرکن بیر بدل یۇقتور. تاصارروفتان گلیر ألدە أتمەنین تک یۇلو؛ اۇنونلا ایش گؤرمک وەیا بیر اۇرتاقلئغا قاتئلماقتئر. پارانئن هر حارەکتی، تۇپلومون بیرچۇق سئقئنتئسئنئ گیدریر. مال وە حیذمت اۆرتیمینە، اۇ اۆرتیمدە چالئشاجاق کیشیلرین ایش بولماسئنا، اۇنلارئ تۆکتیجیلرە اولاشتئراجاق آراجئلارئن حارەکتە گچمەسینە وە تۇپلومون بۆتۆن کسیملرینین، اۆرتیلن مال وە حیذمتلردن یارارلانماسئنا یۇل آچار وە بۆیۆک بیر جارپان أتکیسی یاپار.
اۇرتاقلئق سیستمی، أکۇنۇمیک حایاتا حاکیم اۇلورسا، نە فائیضین دۇغوردوغو فئرصات مالییتی، نە دە سبب اۇلدوغو أنفلاسیۇن اۇلور. فیاتلار، کندی طابیعی سەیری ایچیندە باعضن آرتار، باعضن آزالئر. سرمایە صاحیبلری، اۇرتاقلارئیلا بیرلیکتە بۆیۆر وەیا کۆچۆلۆرلر.
ج- کرەدی وە اۇرتاقلئق
سیستملرینین قارشئلاشتئرئلماسئ
کرەدی سیستمی، تاصارروف صاحیبلرینی أتکیسیز حالە گتیریر. اۇنلار فائیض گلیری ألدە أدەجگیندن أمین اۇلاراق بانکایا یاتئردئغئ پارالارئنئن تاصارروفویلا ایلگیلنمەیی کسیپ، آلاجاغئ فائیضە اۇداقلانئر؛ بؤیلەجە پاسیف حالە گلیر وە دۇنوقلاشئرلار. یاپابیلەجگی تک شەی بیر ایش یریندە چالئشماق اۇلور. آلاجاغئ ماعاش بللی اۇلدوغو ایچین، ایش یرینین گیدیشاتئ دا اۇنلارئ ایلگیلندیرمز. بانکالار، پارا میقدارئنئ آرتئردئقچا بونلارئن تاصارروفلارئ أریر وە ماعاشلارئ یتمەمەیە باشلار. بۆیۆک کیتلەیی اۇلوشتوران بو اینسانلار، کندی ایچینە قاپالئ وە گچیم دردی ایلە اوغراشان کیشیلر حالینە گلیرلر. سۇنوندا موتسوز وە اوموتسوز حالق کیتلەلری اۇرتایا چئقار.
اۇرتاقلئق سیستمیندە تاصارروف صاحیبلری، اۇرتاقلارئیلا بیرلیکتە بۆیۆدۆگۆ وەیا کۆچۆلدۆگۆ ایچین اۇنلار؛ أکۇنۇمیک، سیاسی وە سۇسیال گلیشمەلرە قارشئ دویارلئ اۇلورلار. بو سیستمدە کیمسەنین کیمسەیە یۆک اۇلمادئغئ وە هرکسین، ایشین بیر اوجوندان توتما زۇرونلولوغونو حیسسەتتیگی سربست ایش اۇرتامئ گلیشیر. أکۇنۇمیک وە سۇسیال گرگینلیکلر آزالئر، وریملیلیک آرتار. ایش صاحیبلری، تۇپلومون گۆونینی قازانماق ایچین گایرت گؤسترمک زۇروندا قالئرلار. بؤیلەجە بیر حوضور وە گۆون اۇرتامئ دۇغار. سیستم، مانطئغئنا گؤرە ایشلەرسە، چاغداش تۇپلوملاردا راستلانان اؤلچۆدە جالئشما حایاتئ پرۇبلملری دە یاشانماز.
اۇرتاقلئق سیستمینین اۇلمازسا اۇلمازئ، گۆون وە تاطمین اۇرتامئدئر. یرلی یابانجئ هرکس؛ پیاسایا گۆونلە گیرملی وە اۇرادا تاطمین اۇلمالئدئر. آللاە تعالا شؤیلە بویورور:
وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا قَرْيَةً كَانَتْ آمِنَةً مُطْمَئِنَّةً يَأْتِيهَا رِزْقُهَا رَغَدًا مِنْ كُلِّ مَكَانٍ فَكَفَرَتْ بِأَنْعُمِ اللَّهِ فَأَذَاقَهَا اللَّهُ لِبَاسَ الْجُوعِ وَالْخَوْفِ بِمَا كَانُوا يَصْنَعُونَ ﴿۱۱۲﴾ (سورة النحل)
آللاە، گۆون وە تاطمین ایچیندە اۇلان، رئزقئ هر یردن بۇل بۇل گلن بیر کنتی اؤرنک وریر. اۇرانئن حالقئ، آللاهئن نیعمتلرینە نانکؤرلۆک أتتی. آللاە دا یاپتئقلارئنا قارشئلئق اۇنلارا؛ آچلئق وە قۇرقویا دۆشمە سئقئنتئسئ چکتیردی. (ناحل سورەسی؛ 112)
مال وە حیذمت فیاتلارئ، عارض وە طالب دنگەسینە گؤرە سربستچە اۇلوشمالئدئر. بونا آیقئرئ طاوئرلار، سۇسیال اینتیحار اۇلور. آللاە تعالا شؤیلە بویورموشتور:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَكُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْكُمْ وَلَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كَانَ بِكُمْ رَحِيمًا ﴿۲۹﴾ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ عُدْوَانًا وَظُلْمًا فَسَوْفَ نُصْلِيهِ نَارًا وَكَانَ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرًا ﴿۳۰﴾ (سورة النساء)
أی اینانئپ گۆوننلر! ماللارئنئزئ آرانئزدا باطئل یۇللا یەمەیین! سادەجە قارشئلئقلئ رئضایا دایالئ تیجارتلە ییەبیلیرسینیز. کندی کندینیزی اؤلدۆرمەیین! آللاە سیزە قارشئ جۇق مرحامتلیدیر. کیم بونو، سئنئرئ آشاراق وە یانلئشا ساپاراق یاپارسا، ایلریسیندە اۇنو بیر آتشە سۇقاجاغئز. بو، آللاها گؤرە قۇلایدئر. (نیسا سورەسی؛ 29-30)
د- اؤرنک أکۇنۇمیک سیستم
بیر زامانلار مدینەدە فیاتلار یۆکسلمیش، حالق نبیمیزدن نارح قۇیماسئنئ یاعنی أن فاضلا قاچا ساتئلابیلەجگینی بلیرلەمەسینی ایستەمیشتی. نبیمیز (ع) اۇنلارا شؤیلە دەمیشتی:
“فیاتلارئ بلیرلەین؛ دارالتان، گنیشلتن وە رئزقئ ورن آللاەتئر. بنیم آصئل ایستەدیگیم؛ سیزدن بیرینیزین قانئ وە مالئ قۇنوسونداکی بیر حاقسئزلئقتان دۇلایئ بندن بیر طالبی اۇلمادان راببیمە قاووشماقتئر.” (تیرمیذی)
بو سؤزۆن آچئلئمئ شودور: “فیاتلار آللاهئن، آیتلرلە قۇیدوغو قوراللارا گؤرە اۇلوشور. بونا آیقئرئ هر مۆداحالە ظولۆمدۆر.”
دەولتین مۆداحالەسی، گۆون وە تاطمین اۇرتامئنئن قالقماسئنا، پیاسایا داحا آز مال گلمەسینە، قئطلئق وە قارا بۇرسایا یۇل آچار. سربست پیاسادا فیاتلارئن آرتماسئ، اوجوزلوغون أن ایی حابرجیسیدیر. چۆنکی فیاتلارئن آرتتئغئنئ دویان هرکس اۇرایا مال گتیریر وە قئسا سۆرەدە بۇللوق وە اوجوزلوق باشلار.
