نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندە: “… نۆشوزوندان (آیرئلماسئندان) قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا گۆزل اؤگۆتلر ورین، یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن وە اۇنلارئ (أویندە) بئراقئن (اۇرایا ضارب أدین)!” أمیرلری یر آلئر.
“نۆشوز”؛ گیدەجگی زامان، اۇتوردوغو یردن حافیفچە قالقماقتئر.
“ضارب”؛ بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە وورماق وەیا ثابیتلەمکتیر.
همن همن هر ایش ایچین قوللانئلان “ضارب” کلیمەسینین آنلامئ، وورولان وەیا ثابیتلنن شەیە گؤرە دگیشیر. تۆرکچەدە “ضارب” کلیمەسینە أن یاقئن اۇلان “وورماق” فیعیلینین دە اۇتوز جیوارئندا آنلامئ واردئر. دامغا وورماق؛ آیاغئنئ یرە وورما؛ سیلاحلا، یومروقلا وەیا سۇپایلا وورما، ائشئق وورماسئ، قارایا وورما گیبی قوللانئملار؛ “بیر شەیی بیر شەیین اۆزەرینە وورما” آنلامئندادئر. دووارا بۇیا وورما، آتا أگر وورما، باش اؤرتۆیۆ بۇینونا وورما، بینایا چاتئ وورما، قافایئ ووروپ یاتما، قاپئیا کیلیت وورما، سۇغوق وورماسئ، دۇلو وورماسئ وە بیرینە وورولما گیبی قوللانئملار دا؛ “بیر شەیی بیر شەیین اۆستۆنە ثابیتلەمە” آنلامئندادئر.
گلەنکتە نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتیندەکی “نۆشوز” کلیمەسینە؛ “باش قالدئرما” وە “ضارب” کلیمەسینە دە؛ “دؤومە” آنلامئ وریلمیشتیر. ایلگیلی حادیثلرە دە بو آنلام وریلینجە ایسلامئن أرکگە، أشینی دؤومە یتکیسی وردیگی قاناعاتئ اۇلوشموشتور. تۆرکیە دیانت واقفئ مئالی شؤیلەدیر:
“آللاهئن اینسانلاردان بیر قئسمئنئ دیگرلرینە اۆستۆن قئلماسئ سببییلە وە ماللارئندان حارجاما یاپتئغئ ایچین أرککلر قادئنلارئن یؤنتیجیسی وە قۇرویوجوسودور. اۇنون ایچین صالئحا قادئنلار ایطاعاتکاردئر. آللاهئن کندیسینی قۇروماسئنا قارشئلئق گیزلییی (کیمسە گؤرمەسە دە ناموسونو) قۇرویوجودورلار. باش قالدئرماسئندان أندیشە أتتیگینیز قادئنلارا اؤگۆت ورین، اۇنلارئ یاتاقلاردا یالنئز بئراقئن وە (بونلارلا یۇلا گلمزلرسە) دؤوۆن! أگر سیزە ایطاعات أدرلرسە آرتئق اۇنلارئن عالەیهینە باشقا بیر یۇل آرامایئن؛ چۆنکی آللاە یۆجەدیر، بۆیۆکتۆر.”
بیزە گؤرە، آیتە وریلن بو مئالین همن همن تامامئ یانلئشتئر. بو یازئدا، سادەجە قادئنئ دؤومە ایلە ایلگیلی قئسئم اۆزەریندە دورولاجاق وە دیگر قئسئملارا دگینیلمەیەجکتیر. دۇغرو مئال شؤیلە اۇلمالئدئر:
الرِّجَالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّسَاءِ بِمَا فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَبِمَا أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوَالِهِمْ فَالصَّالِحَاتُ قَانِتَاتٌ حَافِظَاتٌ لِلْغَيْبِ بِمَا حَفِظَ اللَّهُ وَاللَّاتِي تَخَافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَاهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضَاجِعِ وَاضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَكُمْ فَلَا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيًّا كَبِيرًا ﴿۳۴﴾ (سورة النساء)
أرککلر، قادئنلارئ قۇرویوپ قۇللاماقلا یوموشلودور. بونون سببی، آللاهئن کیمینی کیمیندن فارقلئ قئلماسئ وە أرککلرین ماللارئندان (أشلری ایچین) حارجاما یاپماسئدئر. ایی قادئنلار، آللاها ایچتن بۇیون أگن وە آللاهئن قۇروماسئنا قارشئلئق کیمسە گؤرمزکن دە کندیسینی اؤزنلە قۇرویانلاردئر. آیرئلماسئندان (نۆشوزوندان) قۇرقتوغونوز قادئنلارئنئزا گۆزل اؤگۆتلر ورین، یاتاقتا اۇنلاردان اوزاقلاشئن وە اۇنلارئ (أویندە) بئراقئن (اۇرایا ضارب أدین(! سیزی گؤنۆلدن قابول أدرلرسە اۇنلارا قارشئ باشقا بیر یۇل آرامایئن! شۆبهەسیز آللاە پک یۆجەدیر، بۆیۆکتۆر. (نیسا سورەسی؛ 34)
بو آیتتەکی “نۆشوز کلیمەسینە؛ ” “باش قالدئرما” وە “ضارب” کلیمەسینە دە؛ “دؤومە” آنلامئ وریلمەسی؛ هم قورئانئن هم دە بو آیتین ایچ بۆتۆنلۆگۆنە ترستیر. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۲۱﴾ (سورة الروم)
اۇنلارا حوضور بولاسئنئز دییە سیزین ایچین کندی تۆرۆنۆزدن أشلر یاراتماسئ، آرانئزا سەوگی وە مرحامت قۇیماسئ دا آللاهئن آیتلریندندیر (گؤسترگەلریندندیر). شۆبهەسیز کی بوندا، دۆشۆنن بیر تۇپلولوق ایچین آیتلر واردئر. (روم سورەسی؛ 21)
دایاغئن، أشلر آراسئنداکی سەوگی وە مرحامتە ترس دۆشەجگی آچئقتئر.
آللاە اینسانئ، ایمتیحان ایچین یاراتمئش وە اۇنا حالیفەلیک اؤزللیگی ورمیشتیر. حالیفە؛ “حالیف” کلیمەسینە، موبالاغا (آبارتئ) ایچین “تا”نئن أکلنمەسی ایلە اۇلوشموشتور. چۇقچا موحالیف اۇلان وە کندینە چۇقچا موحالفت أدیلن آنلامئندادئر. بیرینین آرقاسئندان گلن وە آرقاسئندا بیریلرینی بئراقان آنلامئنا دا گلیر. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ ﴿۱۱۸﴾ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ وَتَمَّتْ كَلِمَةُ رَبِّكَ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ ﴿۱۱۹﴾ (سورة هود)
راببین ترجیحینی فارقلئ یاپسایدئ، ألبتتە اینسانلارئ تک بیر اۆممت (حپ دۇغرو داورانان کیمسەلر) یاپاردئ. آما اۇنلار، موحالیف اۇلمایئ سۆردۆرەجکلردیر. راببینین ایکرامدا بولوندوغو (دۇغرو یۇلدا سایدئغئ) بونون دئشئندادئر. اۇنلارئ بونون ایچین (موحالفت أتمەسی ایچین) یاراتمئشتئر. راببینین شو سؤزۆ کسینلشمیشتیر: “جهننمی تامامن جینلرلە وە اینسانلارلا دۇلدوراجاغئم.” (هود سورەسی؛ 118-119)
اینسانئن موحالیف یاپئسئندان دۇلایئ أن زۇر ایمتیحان عائیلە ایچیندە وریلیر. آللاە، یر یۆزۆنۆن ایلک عائیلەسی اۇلان آدم ایلە حاووایئ، بولوندوغو باغچەدن چئقارئرکن شو اویارئلاردا بولونموشتو:
قَالَ اهْبِطَا مِنْهَا جَمِيعًا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ مِنِّي هُدًى فَمَنِ اتَّبَعَ هُدَايَ فَلَا يَضِلُّ وَلَا يَشْقَى ﴿۱۲۳﴾ (سورة طە)
(آللاە آدم ایلە حاووایا) دەدی کی: “بیرینیز دیگرینە دۆشمان اۇلاراق اۇرادان بیرلیکتە اینین! طارافئمدان بیر رهبر (کیتاب) گلیر دە کیم رهبریمە اویارسا، نە یانلئش یۇلا گیرر نە دە موتسوز اۇلور. (طاها سورەسی؛ 123)
سادەجە قارئ-قۇجا دگیل، عائیلەنین بۆتۆن فردلری بیربیرینە موحالیفتیر. هر بیری دیگرینین حاققئنا گؤز دیکیپ باش قالدئرابیلیر. موتلو اۇلماق ایستەینین یاپماسئ گرکن شوی، شو آیتە اویماقتئر:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ مِنْ أَزْوَاجِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ عَدُوًّا لَكُمْ فَاحْذَرُوهُمْ وَإِنْ تَعْفُوا وَتَصْفَحُوا وَتَغْفِرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ ﴿۱۴﴾ (سورة التغابن)
أی اینانئپ گۆوننلر! أشلرینیزدن وە چۇجوقلارئنئزدان سیزە دۆشمان اۇلانلار واردئر. اۇنلارا قارشئ دیققالئ اۇلون! أگر قوصورلارئنئ گؤرمز، ینی بیر صایفا آچار وە اۇنلارئ باغئشلارسانئز (بیلین کی) آللاە دا چۇق باغئشلایان وە ایکرامئ بۇل اۇلاندئر. (تغابون سورەسی؛ 14)
“دۆشمانلئق أتمە” مئالی وردیگیمیز کلیمە “عدو = عادۆو”دۆر. کؤک آنلامئ، سئنئرئ آشماق وە اویوشمایا أنگل اۇلماقتئر.
آیتلرە گؤرە عائیلە ایچیندە؛ قارئ-قۇجانئن بیربیرینین حاققئنا گؤز دیکیپ باش قالدئرماسئ اۇلاغاندئر. سادەجە قادئنئ باش قالدئریۇر سایئپ “نۆشوز” کلیمەسینە؛ “قۇجایا باش قالدئرما” آنلامئ ورمک، قۇجانئن وردیگی اؤگۆتتن وە یاتاغئ ترک أتمەسیندن سۇنرا یۇلا گلمزسە، قادئنئ دؤومەسینی ایستەمک، آیتلرە ترستیر.
وریلن بو آنلام، نیسا سورەسینین 34-نجۆ آیتینین ایچ بۆتۆنلۆگۆنە دە ترستیر. چۆنکی “اۇنلارئ ضارب أدین” سؤزۆنۆن دوامئندا “سیزە ایطاعات أدرلرسە” ایفادەسی یر آلئر. عارابچادا ایطاعات؛ “بیر ایشی گؤنۆلدن یاپماقتئر”. دایاق سۇنوجو یاپماق؛ “ایطاعات” دگیل، “کرهن” یاعنی “زۇرلا یاپماق” اۇلور. آللاە تعالا شؤیلە دەمیشتیر:
لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ﴿۲۵۶﴾ (سورة البقرة)
بو دیندە هیچبیر زۇرلاما اۇلاماز؛ دۇغرولار، یانلئش قورغولاردان کسین اۇلاراق آیرئلئپ اۇرتایا چئقمئشتئر. آرتئق کیم طاغوتلارئ (حاددینی آشانلارئ) تانئمازلار دا آللاها اینانئپ گۆونیرسە أن ساغلام قولپا یاپئشمئش اۇلور. آللاە دائیما دینلەین وە بیلندیر. (باقارا سورەسی؛ 256)
