قورئانئ کریمدن ناسئل حۆکۆم چئقارئلاجاغئنئ دا آللاە تعالا، آعراف سورەسینین 52-نجی آیتیندە شؤیلە بیلدیرمیشتیر:
وَلَقَدْ جِئْنَاهُمْ بِكِتَابٍ فَصَّلْنَاهُ عَلَى عِلْمٍ هُدًى وَرَحْمَةً لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ﴿۵۲﴾ (سورة الأعراف)
شوراسئ بیر گرچک کی بیز اۇنلارا، اینانان وە گۆونن تۇپلولوغا رهبر وە ایکرام اۇلماسئ ایچین بیر عیلمە گؤرە، آیرئنتئلئ اۇلاراق آچئقلادئغئمئز بیر کیتاب گتیردیک. (آعراف سورەسی؛ 52)
بو عیلیم (بیلگی، یؤنتم)؛ آیتلری آیتلر ایلە آچئقلاندئغئ قورئان یؤنتمیدیر.
آیتتە؛ “بیر عیلمە گؤرە چۇق آیرئنتئلئ شکیلدە بیز آچئقلادئق (فَصَّلنَاەُ عَلَی عِلمٍ)،” دەنیلمکتەدیر. یاعنی آچئقلایان آللاە تعالانئن کندیسیدیر. (هُدًی وَرَحمَةً) “هۆدن؛ رهبر دیمکتیر. اۇ رهبرلە اؤنۆ آیدئنلانان اینسانلارا بو کیتاب بیر ایکرام اۇلور.”
… وَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَعَلَّمَكَ مَا لَمْ تَكُنْ تَعْلَمُ وَكَانَ فَضْلُ اللَّهِ عَلَيْكَ عَظِيمًا ﴿۱۱۳﴾ (سورة النساء)
… آللاە، سانا کیتابئ وە حیکمتی ایندیرمیش وە بیلمەدیگین شەیلری اؤگرتمیشتیر. آللاهئن سانا اۇلان لۆطفو موعاظظامدئر. (نیسا سورەسی؛ 113)
حیکمت؛ آیتلردن حۆکۆم چئقارماقتئر. حۆکمۆن دۇغروسو دا اۇلور یانلئشئ دا اۇلور. آللاە تعالا آیتلرین آیتلر ایلە آچئقلاندئغئ متۇدو کیتابئنا یرلشتیرەرک دۇغرو حۆکۆم چئقارمانئن اوصولۆنۆ رسولوللاها اؤگرتمیشتیر. اۇ دا فوصصیلت سورەسیندە ایفادە أدیلن “بیلنلر تۇپلولوغونو” اۇلوشتورموشتور.
آللاە تعالا ایندیردیگی کیتابئن آیتلرینی آچئقلاما یتکیسینی هیچ کیمسەیە ورمەدیگی حالدە اینسانلارئن آچئقلامایا قالقماسئندان دۇلایئ باش اؤرتۆسۆ ایلە عالاقالئ آیتلرە فارقلئ فارقلئ آنلاملار وریلمکتە وە بیربیرینە ضئد حۆکۆملرە وارئلماقتادئر.
آللاە تعالا اینسانلارئن بۆتۆن ایحتیاجلارئنئ گیدرەبیلەجگی، بۆتۆن سۇرونلارئنئ چؤزەبیلەجگی بیر کیتاب ایندیرمیشتیر. بو کیتابئن بۆتۆن آیتلری “موحکم” آیتتیر، حۆکۆم ایچریر. آیرئجا بو کیتابئن بۆتۆن آیتلری “مۆتشابیەتیر”، یاعنی بیربیرینە بنزشن آیتلردیر. حۆکۆم آیتلری دەدیگیمیز موحکم آیتلر کندیسییلە قۇنو وە لافئظ بنزەرلیگی اۇلان مۆتشابیە آیتلرلە آچئقلانمئشتئر. بو نیدنلە بۆتۆن آیتلرین ایرتیباطئ اۇلان باشقا آیتلر موطلاقا واردئر. قورئانئن بیر آیتی دیگر آیتلرلە باغلانتئلئ اۇقونمادئغئندا مئالی یاپان کیشیلرین کندی یۇروملارئ چۇغونلوقلا فارقلئ اۇلدوغو زامان آیت آنلاشئلاماز حالە گلمکتەدیر. بو نیدنلە قافاسئ قارئشان اینسانلار اۇقودوغو مئاللرین حانگیسینین دۇغرو اۇلدوغونا قارار ورەمەدیگیندن دۇلایئ قورئانئ آنلایاراق اۇقوما یرینە آنلامادان اۇقومایئ ترجیح أتمکتەدیرلر.
قادئنلارئن اؤرتۆنمەسی ایلە عالاقالئ آیتلرین دە اینسانلارئن آچئقلاماسئ سۇنوجوندا عاینئ آیتە فارقلئ فارقلئ آنلاملار وریلەرک بیربیرینە ضئد حۆکۆملرە وارئلمئش اۇلماسئ بوندان دۇلایئدئر.
اۇیسا آللاە تعالا هر آیتتە اۇلدوغو گیبی قادئنئن دئشارئیا چئقتئغئندا وە کندیسییلە آراسئندا أبدی أولنمە یاساغئ اۇلان کیشیلرین یانئندا اؤرتۆنمەسی ایلە ایلگیلی أمیرلری ایحتیوا أدن (موحکم) آیتلری، مۆتشابیە (بنزشن) آیتلردە دتایلئ بیر شکیلدە آچئقلامئشتئر. بیزیم یاپمامئز گرکن؛ آللاهئن بو قۇنویو آچئقلادئغئ آیتلری قورئانئ کریمدە آرایئپ بولماقتئر.
کیتابئمئزئن ایلرلەین بؤلۆملریندە گؤرۆلەجگی اۆزەرە آللاە تعالا قادئنلارئ أرکگە نیسبتلە أن اۆست سەویەدە قۇروما آلتئنا آلمئش، قادئنلارئ دا کندیسینە وریلن دگرە لایئق اۇلما قۇنوسوندا اویاراراق قۇرونماسئنئ أمرەتمیشتیر.
قادئن، قادئن-أرکک هر اینسانا سۆسلۆ گؤستریلمیشتیر. بیر قادئنئن دیگر قادئنلارئن بگنیسینی قازانما ایستگی، أرکگین بگنیسینی قازانما ایستگیندن فاضلادئر. بو نیدنلە قادئنئن ایی قۇرونماسئ گرکیر.
آللاە تعالا بیرچۇق آیتتە قادئنلارئن حاقلارئنئ قۇرودوغونو، بونا قارشئلئق قادئنئن دا کندیسینی قۇروماسئنئ أمرەتتیگی گیبی، اۇنون عائیلەسینە وە یاشادئغئ تۇپلومونا دا قادئنئ قۇروماسئنئ أمرەتمکتەدیر. بو قۇروما قادئنئن دگرلی اۇلماسئندان دۇلایئدئر. زیرا دگرلی اۇلان شەیین قۇرونماسئ ایجاب أدر. مثەلا آلتئن وە گۆمۆش گنللیکلە قاپالئ کاسالاردا قۇرونور کی اۇنلارئ حاقسئز یرە ألدە أتمک ایستەین اینسانلار ماقصادلارئنا اولاشماسئنلار. آللاە تعالا، قادئنلارئن ناسئل قۇرونماسئ گرکتیگی حوصوصوندا ایلک أمری أرککلرە ورمیشتیر:
نور سورەسینین 30-نجو آیتیندە شؤیلە بویورولماقتادئر:
قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَيَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ ذَلِكَ أَزْكَى لَهُمْ… ﴿۳۰﴾ (سورة النور)
مۆمین أرککلرە سؤیلە؛ “باقئشلارئندا اؤلچۆلۆ اۇلسونلار، فرجلرینی (أدب یرلرینی) قۇروسونلار.” اۇنلار ایچین نزیە اۇلان بودور. آللاە یاپماقتا اۇلدوغو شەیین ایچ یۆزۆنۆ بیلیر… (نور سورەسی؛ 30)
بو وە بوندان سۇنراکی آیت، قادئن ایلە أرکگین سۇسیال حایاتتا آیرئشتئرماق ایچین دگیلدیر. چۆنکی وریلن سلامئ، جینسییت آیرئمئ اۇلمادان داحا اییسییلە آلماق أمرەدیلمیشتیر. (نیسا؛ 86) آما باقئشلار، أن أتکیلی ایلتیشیم آراجئ اۇلدوغوندان دیققاتلئ اۇلماق گرکیر. بونون أن کستیرمە یۇلو گؤز ببکلرینی بۆیۆلتەجک شکیلدە باقماماقتئر.
عاینئ اویارئ سورەنین 31-نجی آیتیندە قادئنلارا دا یاپئلمئشتئر:
وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ وَيَحْفَظْنَ فُرُوجَهُنَّ… ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
مۆمین قادئنلارا دا سؤیلە؛ “باقئشلارئندا اؤلچۆلۆ اۇلسونلار، فرجلرینی (أدب یرلرینی) قۇروسونلار”… (نور سورەسی؛ 31)
أرکک اۇلسون قادئن اۇلسون کندیسینی راحاتسئز أدەجک طارزدا باقان بیر کیمسەنین قارشئسئندا هر اینسان حوضورسوز اۇلور. بو قۇنودا قادئنلارئن حاسساسییتلری چۇق داحا فاضلادئر. بو نیدنلە آللاە تعالا، قادئنئن وە أرکگین بیربیرینە قارشئ باقئشلارئنئ کۇنترۇل أتمەسینی أمرەتمکتەدیر.
پرۇف. دۇک. عابدولعازیز بایئندئر باش اؤرتۆسۆ وە اؤرتۆنمە باشلئقلئ بیر ماقالەدە شؤیلە دەمکتەدیر:
“گؤزلر قالبە آچئلان پنجرەدیر. دویغوسال ایلیشکیلر گؤز گؤزە گلمکلە باشلار. سۇنرا بۆتۆن داورانئشلار بوندان أتکیلنیر. أگر آرقاسئندا أولیلیک یۇقسا، بؤیلە بیر ایلیشکی سادەجە ائصدئراب قایناغئ اۇلور. قورئانئ کریمدە گرک أرکک گرکسە قادئنا؛ باقئشلارئ کۇنترۇل أتمە أمری وریلمیش وە قارشئ جینسین گؤزۆنۆن ایچینە باقماق یاساقلانمئشتئر. چۆنکی قادئنلا أرکگین أولیلیک دئشئ یۇللارلا بیربیریندن جینسل یؤندن یارارلانماسئ کسین اۇلاراق یاساقتئر.”
نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە قادئن ایچین ایکی حۆکۆم داحا گتیریلەرک شؤیلە دەنیلمیشتیر:
وَلَا يُبْدِينَ زِينَتَهُنَّ إِلَّا مَا ظَهَرَ مِنْهَا
گۆزللیکلریندن گؤرۆنن قئسئم دئشئنداکیلری آچماسئنلار.
وَلْيَضْرِبْنَ بِخُمُرِهِنَّ عَلَى جُيُوبِهِنَّ
باش اؤرتۆسۆنۆن بیر قئسمئنئ یاقالارئنئن اۆستۆنە یرلشتیرسینلر.
آیتتە “گۆزللیکلریندن گؤرۆنن قئسئم” ایفادەسینین باش اؤرتۆدن اؤنجە گچمەسیندن، یۆزۆن گؤرۆنن گۆزللیکلردن اۇلدوغو آنلاشئلئر.
