حانبلیلرە گؤرە “حولع”؛ کندینە ماحصوص لافئظلارلا قۇجانئن حانئمئندان وەیا باشقاسئندان آلاجاغئ بیر بدل قارشئلئغئندا حانئمئندان آیرئلماسئدئر.
بو قۇنودا ایبنی تەیمیە شؤیلە دەمکتەدیر:
“موحالاعا”؛ قادئنئن کندینی قۇجاسئندان قورتارماسئدئر. طئبقئ أسیرین کندینی أسارتتن قورتارماسئنا بنزەر. بو، اۆچ طالاقتان سایئلماز. دؤرت مذهبین ایماملارئنا وە جومهورا گؤرە گؤرە؛ أسیر ایچین “فیدیە ورمکتە” اۇلدوغو گیبی بو ایشلمی قادئنئن دئشئندا باشقا بیری دە یاپابیلیر. یابانجئ بیر کیشی کؤلەیی آزاد أتمەسی ایچین کؤلە صاحیبینە اۇنون بدلینی ورەبیلیر. بو سببلە کیشینین ماقصادئ أسیر ایچین فیدیە اؤدر گیبی قادئنئ قۇجاسئنئن بۇیوندوروغوندان قورتارماقسا، اؤدەمە یاپارکن بونو شارط قۇشمالئدئر. چۆنکی موحالاعا بدلی، قادئنئ قۇجاسئنا کؤلە اۇلماقتان قورتارماق وە اۇنون قادئن اۆزەریندەکی حاکیمییتینی اۇرتادان قالدئرماق ایچین وریلیر. یۇقسا بو، قادئنئن کندی اۆزەریندەکی حاکیمییتی کندی ألینە آلماسئ ایچین دگیلدیر.
آللاە تعالا، بۇشانماق ایستەین قادئنئن قۇجاسئنئن کندیسینە وردیگی مهیر وە هدیەلرین یا حپسینی یا دا بیر قئسمئنئ (فیدیە) ایعادە أتمەسینی أمرەتتیگی حالدە گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە مذهبلر؛ قادئنئن حابری اۇلماسا بیلە اۇنون یرینە بیر باشقاسئنئن بدلی اؤدەمەسی حالیندە قۇجاسئنئن اۇنو بۇشایابیلەجگینی وە بؤیلە بیر بۇشامانئن دا مال آلئش وریشی وەیا کؤلە آزاد أدیلیشی گیبی گؤرۆلەرک یاحود قۇجانئن حانئمئنا “سانا حولع یاپتئم” وەیا “سن موحالاعاسئن” دیەرک قارئسئنئ بۇشایابیلەجگی قابول أدیلمکتەدیر.
قادئنئن شاحصییتینی آیاقلار آلتئنا آلان بو بۇشاما، اوصولۆندە قادئن کؤلەدن داحا آشاغئ بیر سەویەیە دۆشۆرۆلمکتەدیر. چۆنکی کؤلە حۆررییتە قاووشونجا کندی اۆزەریندە حاکیم حالە گلیر. آما بو بۇشاما اوصولۆندە قادئنا کندی اۆزەریندە حاکیم اۇلما ایمکانئ تانئنماز، قۇجانئن حاکیمییتیندن چئقان قادئن ولیسینین حاکیمییتی آلتئنا گیرمکتەدیر.
اۇن دؤردۆنجۆ بؤلۆم
قادئنئن مهیر حاققئ
آللاە تعالا، نیسا سورەسینین 4-نجۆ آیتیندە شؤیلە بویورماقتادئر:
وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتِهِنَّ نِحْلَةً فَإِنْ طِبْنَ لَكُمْ عَنْ شَيْءٍ مِنْهُ نَفْسًا فَكُلُوهُ هَنِيئًا مَرِيئًا ﴿۴﴾ (سورة النساء)
قادئنلارا مهیرلرینی بیر آرماغان اۇلاراق ورین. اۇندان بیر شەیی سیزە، کندیلیگیندن وریرلرسە اۇنو دا آغئز تادئیلا وە عافییتلە یەیین. (نیسا سورەسی؛ 4)
“مهیر” دییە آنلام وریلن کلیمە “صادوقا”دئر. صادوقا؛ “صدق (صئدق)” کؤکۆندندیر. صئدق؛ ایستەر سؤز ایستەر باشقا شکیلدە اۇلسون، بیر شەیدەکی قووتی گؤستریر. قووتیندن دۇلایئ، دۇغرو سؤزە “صئدق” دەنیر (مقاییس) نیکاح سؤزلشمەسی گرگی أشینە “مهیر” ورمک زۇروندا اۇلان أرکک، اۇنا ساغلام بیر سؤز ورمیش اۇلور. (نیسا؛ 21) آرتئق اۇ، أولیلیگین دوامئ سئراسئندا دا أشینی بۇشادئغئندا دا اۇنا وردیگی هیچبیر شەیی گری آلاماز. آیرئلمایئ قادئن ایستەرسە دوروم دگیشیر. بو دورومدا اۇ، أشیندن آلدئقلارئنئن تامامئنئ وەیا بیر قئسمئنئ گری ورمک زۇروندا قالئر. (باقارا؛ 229) بو سببلردن دۇلایئ “مهیر” أولیلیگین تاضمینیدیر.
کیتاب وە حیکمت درگیسینین 26-نجئ سایئسئندا یایئملانان ماقالەسیندە دۇک. یایحا شنۇل شؤیلەبیلگیلر ورمکتەدیر:
“ایسلام حوقوقوندا شارطلارئ وە رۆکۆنلری تام اۇلاراق یرینە گتیریلەرک ایجرا أدیلن نیکاح عاقدینە؛ “صاحیح نیکاح” دەنیر. أولنمە أهلییتینە صاحیب اۇلان وە آراسئندا دینن أولنمە أنگلی بولونمایان بیر قادئنلا بیر أرکگین شاهیدلر حوضوروندا یاپتئغئ نیکاح؛ “صاحیح” یاعنی دینن وە حوقوقن گچرلی بیر نیکاحتئر. بؤیلە بیر نیکاح قارئ قۇجایا بیر تاقئم حاقلار وە سۇروملولوقلار یۆکلەر. بونلاردان بیر تانەسی؛ أرکگین حانئمئنا “مهیر ورمەسی”دیر.
نیکاح عاقدینین بیر سۇنوجو اۇلاراق قۇجانئن قارئسئنا ورمک زۇروندا اۇلدوغو پارا وەیا مالا “مهیر” آدئ وریلیر.
مۆسلۆمان بیر أرکک، أشینە مهیر ورمکلە یۆکۆملۆدۆر. بو، آللاە طارافئندان أرکگە یۆکلنمیش بیر بۇرچ /سۇروملولوق، قادئنا تانئنمئش بیر حاقتئر. فاقاط مهیر نیکاحئن شارطئ دگیل، دۇغال وە حوقوقی بیر سۇنوجودور. بو یۆزدن مهیر بلیرلەمەدن قئیئلان نیکاحلار دا گچرلیدیر. بؤیلە بیر أولیلیکلە بیرلیکتە قادئن اۇتۇماتیکمان مهیر (مهری میثیل) آلمایا حاق قازانئر.
مهیر، قادئنئن اؤز مالئدئر. اۇنو ایستەدیگی گیبی حارجایابیلیر. اۇندا کندی آننەسینین، باباسئنئن، قۇجاسئنئن، قایناتاسئنئن، قایناناسئنئن حاققئ یۇقتور. أرکک چەییز حاضئرلاماسئ ایچین قادئنا آیرئجا بیر اؤدەمە یاپمامئشسا قادئن مهیر اۇلاراق تسلیم آلدئغئ پارا وەیا مال ایلە چەییز حاضئرلاماق زۇروندا دگیلدیر.
قۇجا، مهری اؤدەمەدیگی تاقدیردە، قادئن مهرینی ماحکمە یۇلویلا طالب أدیپ آلابیلیر. اۇنو آلئنجایا قادار قۇجاسئنا قارشئ حاقلارئ دوام أدر، آما یوموشلارئنئ یرینە گتیرمەیەبیلیر.
شونو دا وورغولاماق گرکیر کی، أولیلیک مۆئسسەسەسیندە أرکگین حانئمئنا وردیگی مهیر هیچبیر شەیین قارشئلئغئ دگیلدیر. بو أرکگین أشییلە أولنمە قۇنوسونداکی جیددییتینی، اۇنا اۇلان صاداقاتئنئ وە اۇنونلا بیرلیکتە عؤمۆر بۇیو یاشاما آرزوسونو سیمگەلەین ماددی بیر فداکارلئق، قادئنئ أولیلیگە حاضئرلایان، بیر آچئدان دا أکۇنۇمیک وە سۇسیال گۆونجەدیر.”
مۆسلۆمان بیر أرکگین، أشینە ورەجگی دۆگۆن هدیەسی اۇلان مهرین میقدارئ، قادئنئن أمثاللرینین آلمئش اۇلدوغو مهرین میقدارئ وە أولنن أرکگین ایمکانلارئ دا دیققاتا آلئناراق أشلر آراسئنا قارشئلئقلئ آنلاشما ایلە بلیرلنیر.
داحا سۇنرایا بئراقئلان قئسئم یا بلیرلنن گۆنۆن گلمەسییلە وەیا بۇشاما یا دا اؤلۆم حالیندە قادئنا تاستامام اؤدنیر. أرکک اؤلنە قادار بو مهری اؤدەمەمیشسە، میراثئ قارئسئنا اۇلان بو مهیر بۇرجو دۆشۆلدۆکتن سۇنرا میراثچئلارئنا پای أدیلیر.
آللاهئن بو أمری مۆسلۆمانلارئن گۆندمینە تام آنلامئیلا اۇتورمادئغئ گیبی باعضئ بؤلگەلریمیزدە مهرین یرینە باشلئق پاراسئ قۇنولموش وە بو پارایئ “قئزئن /قادئنئن” باباسئ، باباسئ یۇقسا أرکک قاردشی، آبئجاسئ یاعنی اۇ “قئزئن /قادئنئن” ولیسی کیم ایسە، اۇ آلماقتادئر. بؤیلە اۇلونجا دا قادئنئن ولیسی ایستەدیگی کیشی ایلە اۇنو أولندیرمە حاققئنئ کندیسیندە گؤرەرک؛ اۇ “قئزئ /قادئنئ” کندیسی ایستەمەسە دە باشلئق پاراسئنئ ورن بیر أرکک ایلە أولندیرەبیلمکتەدیر.
قادئنئن کندیسینە عائید اۇلان بو مهیر حاققئ ألیندن آلئندئغئ گیبی، باشلئق پاراسئ آدئ آلتئندا آلئنئپ ساتئلاراق بیر مال گیبی گؤرۆلمەسی اۇنو آشاغئلاماقتئر.
