طالاق سورەسینین 1 ایلا 7-نجی وە باقارا سورەسینین 228-نجیدن 231-نجی آیتینە قادار أرککلرین بۇشانماسئیلا ایلگیلی قوراللارلا عالاقالئ دتایلئ بیلگیلر وریلمیشتیر. طالاق سورەسینین ایلک آیتی شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ… ﴿۱﴾ (سورة الطلاق)
أی نبی! أشلرینیزی بۇشادئغئنئزدا عیددتی ایچیندە بۇشایئن وە عیددتینی سایئن! راببینیز آللاەتان ساقئنئن دا آچئق بیر فوحوش یاپمامئشلارسا اۇنلارئ أولریندن چئقارمایئن. اۇنلار دا چئقماسئنلار. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئدئر… (طالاق سورەسی؛ 1)
بو آیتتە گچن عیددت کلیمەسینین نە آنلاما گلدیگی باقارا سورەسینین 228-نجی آیتیندە دە شؤیلە آچئقلانماقتادئر:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
قۇجاسئ طارافئندان بۇشانمئش قادئنلار، کندی باشئنا اۆچ تمیزلیک دؤنمی بکلەرلر. آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانمئشلارسا، آللاهئن راحیملریندە یاراتتئغئنئ گیزلەمەسی حلال دگیلدیر. قۇجاسئ آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، بو سۆرە ایچیندە اۇنلارا دؤنمە حاققئ واردئر. ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە قادئنلاردان یانا اۇلان حاقلار، قادئنلاردان یانا اۇلمایان حاقلارا دنکتیر. أرککلرین (بۇشانما قۇنوسوندا) اۇنلارا قارشئ بیر باساماق فارقلارئ واردئر. اۆستۆن اۇلان وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 228)
بیر أرکک أشینی آنجاق عیددتی ایچیندە بۇشایابیلیر. بو سۆرە ایچیندە قادئن أودن چئقارئلامایاجاغئ ایچین “طالاق؛ 1” آیتیندەکی “کندی باشئنا بکلەمە” ایفادەسی، أشییلە ایلیشکییە گیرمەمەسی آنلامئندادئر. عادتلی ایکن ایلیشکییە گیرمەسی یاساق اۇلدوغو ایچین (باقارا؛ 222) اۆچ تمیزلیک دؤنمی (قورء) دئشئندا بیر شەی اۇلماز.
عیددتی حسابلاما یوموشو أرکگە وریلدیگیندن (طالاق؛ 1) قادئن عادتی ایلە ایلگیلی دۇغرو بیلگی ورمزسە گۆناها گیرر.
أرکک ایی نییتلی اۇلماق شارطئیلا، عیددت بیتمەدن أشینە دؤنەبیلیر. بوراداکی “أحق” کلیمەسی صئفاتئ مۆشببەهە یاعنی دگیشمز اؤزللیک بلیرتن صئفاتتئر.
آیت بۇشانما قۇنوسوندا اۇلدوغو ایچین بو فارق، أشلرین بۇشانما یتکی وە سۇروملولوقلارئ ایلە ایلگیلیدیر. أرکگین بیر باساماق فارقئ، بۇشانما قارارئنئ اویغولاماق ایچین آرایا حاکملرین گیرمەسینە گرک اۇلماماسئدئر. اۇیسا بیر سۇنراکی آیتتە گؤرۆلەجگی گیبی قادئنئن قۇجاسئنئ بۇشاما قارارئنئ اویغولامایا سۇقماسئندان اؤنجە، بیری أرکگین عائیلەسیندن بیری دە قادئنئن عائیلەسیندن اۇلماق اۆزەرە ایکی حاکمین (نیسا؛ 35) آرایا گیرمەسی زۇرونلودور. بو سببلە أرکگین بۇشانماسئنا، أولیلیک دۆگۆمۆنۆ چؤزمە آنلامئنا گلن “طالاق”، قادئنئن بۇشانماسئنا دا “فیدیە” ورەرک کندینی قورتارماسئ آنلامئنا گلن “ایفتیدا” آدئ وریلیر. حاکملرین آرایا گیرمەسی، أشیندن آیرئلماق ایستەین أرکگین باسقئ یاپاراق أشینین ایفتیدا یاپماسئنئ ساغلایئپ وردیکلرینی گری آلماسئ ایحتیمالینە قارشئ آلئنمئش بیر تدبیردیر. (نیسا؛ 19-21)
سورەنین دوام أدن 229-نجو آیتی دە شؤیلەدیر:
الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ ﴿۲۲۹﴾
گری دؤنۆلەبیلیر طالاق ایکی دفعا اۇلور. هر بیریندن سۇنرا قادئنئ یا ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە توتماق یا دا گۆزللیکلە آیئرماق گرکیر. (أی أرککلر!) ایکینیزین دە آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردا دورامایاجاغئنئزدان قۇرقمانئز دئشئندا، قادئنلارا وردیکلرینیزدن بیر شەی آلمانئز سیزە حلال اۇلماز. (أی مۆمینلر!) أشلرین، آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردا دورامایاجاغئندان سیز دە قۇرقارسانئز؛ قادئنئن أولیلیگی بیتیرمەسینە قارشئلئق اؤدەمە یاپماسئندا هر ایکیسی ایچین دە گۆناە یۇقتور. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر؛ اۇنلارئ آشمایئن! هر کیم آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئ آشارسا ایشتە اۇنلار یانلئش یاپان کیمسەلردیر. (باقارا سورەسی؛ 229)
گری دؤنۆلەبیلیر طالاق دییە آنلام وردیگیمیز “الطلاق”تاکی “ال” تاقئسئ “عاهید” ایچیندیر. یاعنی “بیلینن طالاق”ئ گؤسترمک ایچیندیر. بو دا طالاق سورەسیندە آنلاتئلان طالاق بیچیمیدیر.
أشینی بۇشایان بیر قۇجا، أشینە وردیگی مهیر وە هدیەلری گری ایستەیەمز.
قادئن آیرئلماق ایستەرسە، بیری قادئنئن عائیلەسیندن دیگری دە أرکگین عائیلەسیندن اۇلماق اۆزەرە ایکی حاکم یوموشلاندئرئلئر. (نیسا؛ 35) قارئ قۇجا اوزلاشتئرئلامازسا قادئن، أشیندن آلدئغئ مهیر وە هدیەلردن حاکملرین بلیرلەیەجگی قادارئنئ (نیسا؛ 19-21) گری وریر وە کندی حۆر قارارئیلا اۇندان آیرئلئر.
فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا تَحِلُّ لَهُ مِنْ بَعْدُ حَتَّى تَنْكِحَ زَوْجًا غَيْرَهُ فَإِنْ طَلَّقَهَا فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا أَنْ يَتَرَاجَعَا إِنْ ظَنَّا أَنْ يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ يُبَيِّنُهَا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ﴿۲۳۰﴾ (سورة البقرة)
أرکک اۆچۆنجۆ دفعا بۇشارسا، آرتئق اۇ قادئن اۇنا حلال اۇلماز. آما قادئن باشقا بیر أشلە أولنیر، اۇنو اۇ دا بۇشارسا؛ اۇ زامان باقارلار. أگر آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردا دوراجاغئ قاناعاتئنا وارئرلارسا تکرار بیربیرینە دؤنمەسی گۆناە اۇلماز. بونلار آللاهئن سئنئرلارئدئر. آللاە بونلارئ، بیلن بیر تۇپلولوق ایچین آچئقلاماقتادئر. (باقارا سورەسی؛ 230)
أرکک اۆچۆنجۆ وە سۇن حاققئنئ دا قوللانمئش اۇلور.
قورئانئ آللاە آچئقلامئش (هود: 1-2) وە آچئقلامایئ بیر عیلمە گؤرە یاپمئشتئر. (آعراف؛ 52) اۇ عیلمین بۆتۆن آیرئنتئلارئنئ قورئانا یرلشتیرمیشتیر. آللاهئن یاپتئغئ آچئقلامایا آنجاق بو عیلمی بیلنلردن اۇلوشان بیر تۇپلولوق اولاشابیلیر. (فوصصیلت؛ 3)
أرکک قارئسئنئ ایکی دفعا بۇشایئپ، هر بیریندن سۇنرا قادئنئن یا اییلیکلە توتوپ یا دا گۆزللیکلە آیرئلماسئ، أگر ایکی کز بۇشادئقتان سۇنرا تکرار قارئسئنا دؤنر، اۆچۆنجۆ کز قارئسئنئ بۇشارسا؛ اۇ قادئن آرتئق کندیسینە حلال اۇلماز. فاقاط قادئن باشقا بیرییلە أولنیرسە، أولندیگی کیشی دە بۇشارسا وەیا اؤلۆرسە تکرار أسکی قۇجاسئیلا أولنەبیلیر.
نیسا سورەسینین 35-نجی آیتیندە شؤیلە بویورولماقتادئر:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
“(أی مۆمینلر!) أشلرین آیرئلاجاغئندان قۇرقارسانئز، بیر حاکم أرکگین عائیلەسیندن، بیر حاکم دە قادئنئن عائیلەسیندن گؤندرین. أشلرین ایکیسی دە آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، آللاە اۇنلارئ اوزلاشتئرئر. آللاە بیلیر وە هر ایشین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (نیسا سورەسی؛ 35)
قارئ قۇجا دئشئندا اۇلوۆ، اۇنلارئن آراسئنئن آچئلاجاغئ حاققئندا بیلگی وە شۆبهە صاحیبی اۇلان یاقئنلار، آراقاداشلاردئر.
فئقئە گلەنگیمیزدە تۆم مذهبلرە گؤرە قورئانئ کریمدە بلیرلنن وە رسولوللاهئن تاطبیق أتتیگی بۇشاما /طالاق قابول أدیلمکتەدیر. بونو دا سۆننی طالاق دەنیلیر.
حانەفی، شافیعی، مالیکی وە حانبلی مذهبلری، بیر أرکگین أشینە؛ “سنی اۆچ طالاقلا بۇشادئم” دەمەسی ایلە قارئسئنئ اۆچ طالاقلا بۇشایاجاغئنئ دا ایفادە أتمکتەدیرلر. قورئانئ کریمدە بلیرلنن اؤلچۆلرە اویمایان بو بۇشاما اوصولۆ ایچین “هر نە قادار کیشی حارام ایشلەسە دە بو تۆر بۇشامانئن /طالاق’ئن دا گچرلی اۇلدوغو” قابول أدیلمکتە وە بونا دا؛ “بیدعی طالاق یاعنی بیدعات طالاق” دەنیلمکتەدیر.
حانەفی مذهبینین گؤرۆشۆنە گؤرە؛ “شاید ‘بۇش اۇل!’ سؤزۆنۆ آیرئ آیرئ تلاففوظ أدەرک اۆچ کز تکرارلارسا، بونونلا تک طالاق مەتدانا گلیر. بؤیلە دگیل دە، تک چئرپئدا؛ ‘سن اۆچ دفعا بۇش اۇل!’ دەرسە؛ اۆچ طالاق بیردن واقیع اۇلور.
