پرۇبلملر اۇلاجاق آما هر قوصورو گؤرمەیین، أگر گؤرمزدن گلیر ینی صایفا آچارسانئز؛ “آللاە دا سیزین یانلئشلارئنئزئ اؤرتر وە ایکرامدا بولونور.”
ایشتە اۇ زامان اؤنملی اۇلان بۆیۆک بیر ریسکی بؤیلەلیکلە حاللـەتمیش اۇلورسونوز. آما بوگۆن مۆسلۆمانلارئن چۇغو آللاهئن آیتلرینی دیققاتا آلمادئغئ ایچین ماعال أسف قادئن اۇلسون أرکک اۇلسون، چۇجوق اۇلسون بیربیرینە کۆچۆک جهننمی بو دۆنیادا یاشاتماقتادئرلار.
اۇیسا آللاە تعالا موتلو اۇلابیلمەسینین فۇرمۆلۆنۆ دە شو آیتلە بیلدیرمکتەدیر:
وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا وَجَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ﴿۲۱﴾ (سورة الروم)
یانئندا راحاتلایاسئنئز، حوضور بولاسئنئز دییە سیزە، کندی تۆرۆنۆزدن أشلر یاراتماسئ دا آللاهئن آیتلریندندیر. آرانئزا سەوگی وە مرحامت دە قۇیموشتور. بوندا، دۆشۆنن بیر تۇپلولوق ایچین آیتلر واردئر. (روم سورەسی؛ 21)
آللاهئن أشلر آراسئنا سەوگی مرحامتی قۇیماسئ، “اۇنون” مرحامتیندندیر. حوضور وە سۆکونا قاووشمانئن ایکی آناحتارئندان بیر تانەسی أشلرین بیربیرینی سەومەسی، ایکینجیسی دە بیربیرینە مرحامت أتمەسیدیر. أشلر بیربیرینی چۇق سەومکلە بیرلیکتە بیربیرینە آجئمازلارسا یاعنی أشلر آراسئندا مرحامت اۇلمازسا، اۇ عائیلەدە موتلولوق اۇلماز.
چۆنکی آللاە تعالا أشلر آراسئنا سادەجە سەوگی قۇیمامئشتئر، سەوگی ایلە بیرلیکتە مرحامت دە قۇیموشتور.
“مرحامت”؛ ایکیسی دە أشیت، عاینئ سەویەدە اۇلان اینسانلارئن بیربیرینە آجئماسئ وە شفقات دویماسئ دیمکتیر. آما قادئنئن أرکگە، أرکگین دە قادئنا اۆستۆن اۇلدوغو دوروملار واردئر کی، اۇ دوروملاردا اۆستۆن اۇلانئن قارشئ طارافا مرحامتی ایکرام أتمکتیر.
بو آیتە گؤرە أشلر بیربیرینین یانئندا حوضور بولمالئدئر. قۇجاسئنئن، دؤودۆگۆ بیر قادئن اۇنون یانئندا کندینی راحات حیسسەدەمز. قادئن قۇجاسئنئن هرحانگی بیر نیدنلە کندیسینی دؤوەجگینی دۆشۆنەرک حوضورسوز اۇلدوغوندا قۇجاسئنا گۆونمەسی بکلنەمز.
شیددتین قادئندان أرکگە یا دا کندی چۇجوقلارئنا اویغولاندئغئ دا بیر واقئعادئر. أرکک بونو کندیسیندە بیر حاق اۇلاراق گؤرمکتە، قادئن ایسە یا پیسکۇلۇژیک نیدنلرلە یاحود کندی یتیشمە سببلریندن قایناقلانان بیر داورانئش بۇزوقلوغو اۇلاراق یاپماقتادئر.
سۇنوچ ایعتیبارئیلا آللاهئن گؤستردیگی شکیلدە بیربیرینە قارشئ مرحامت أتمەین قادئنئن دا أرکگین دە وە چۇجوقلارئنئن دا موتلو اۇلماسئ مۆمکۆن دگیلدیر.
اۇن بیرینجی بؤلۆم
قۇجانئن قارئسئنئ بۇشاماسئ وە اۆچ طالاق
قورئانا گؤرە أولیلیک أتکین وە ایقناع أدیجی بیر سبب اۇلمادئغئ مۆددتچە بۇزولماماسئ گرکن بیر باغدئر. أشلر، أولیلیگی تهلیکەیە دۆشتۆگۆندە اۇنو قورتارماق ایچین مۆمکۆن اۇلان تۆم یۇللارئ دنەمکلە یۆکۆملۆدۆرلر. أگر بیر چئقئش یۇلو بولامازلارسا، ایشتە اۇ زامان بۇشانمایا باش وورابیلیرلر.
قورئانئ کریمدە أرکگین بۇشانما حاققئنا “طالاق”، قادئنئن بۇشانما حاققئنا دا “ایفتیدا” دەنیلمیشتیر. هر ایکی بۇشانما اوصولۆ دە کندی ایچیندە قوراللارا باغلاناراق بو قوراللارئن “آللاهئن حودودو” اۇلدوغو آلتئ آیتتە گچمکتەدیر.
طالاق سورەسینین 1 ایلا 7-نجی وە باقارا سورەسینین 228-نجیدن 231-نجی آیتینە قادار أرککلرین بۇشانماسئیلا ایلگیلی قوراللارلا عالاقالئ دتایلئ بیلگیلر وریلمیشتیر. طالاق سورەسینین ایلک آیتی شؤیلەدیر:
يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ… ﴿۱﴾ (سورة الطلاق)
أی نبی! أشلرینیزی بۇشادئغئنئزدا عیددتی ایچیندە بۇشایئن وە عیددتینی سایئن! راببینیز آللاەتان ساقئنئن دا آچئق بیر فوحوش یاپمامئشلارسا اۇنلارئ أولریندن چئقارمایئن. اۇنلار دا چئقماسئنلار. بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلارئدئر… (طالاق سورەسی؛ 1)
بو آیتتە گچن عیددت کلیمەسینین نە آنلاما گلدیگی باقارا سورەسینین 228-نجی آیتیندە دە شؤیلە آچئقلانماقتادئر:
وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ﴿۲۲۸﴾ (سورة البقرة)
قۇجاسئ طارافئندان بۇشانمئش قادئنلار، کندی باشئنا اۆچ تمیزلیک دؤنمی بکلەرلر. آللاها وە آحیرت گۆنۆنە اینانمئشلارسا، آللاهئن راحیملریندە یاراتتئغئنئ گیزلەمەسی حلال دگیلدیر. قۇجاسئ آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، بو سۆرە ایچیندە اۇنلارا دؤنمە حاققئ واردئر. ماعروفا (قورئانداکی حۆکۆملرە) گؤرە قادئنلاردان یانا اۇلان حاقلار، قادئنلاردان یانا اۇلمایان حاقلارا دنکتیر. أرککلرین (بۇشانما قۇنوسوندا) اۇنلارا قارشئ بیر باساماق فارقلارئ واردئر. اۆستۆن اۇلان وە قارارلارئ دۇغرو اۇلان آللاەتئر. (باقارا سورەسی؛ 228)
بیر أرکک أشینی آنجاق عیددتی ایچیندە بۇشایابیلیر. بو سۆرە ایچیندە قادئن أودن چئقارئلامایاجاغئ ایچین “طالاق؛ 1” آیتیندەکی “کندی باشئنا بکلەمە” ایفادەسی، أشییلە ایلیشکییە گیرمەمەسی آنلامئندادئر. عادتلی ایکن ایلیشکییە گیرمەسی یاساق اۇلدوغو ایچین (باقارا؛ 222) اۆچ تمیزلیک دؤنمی (قورء) دئشئندا بیر شەی اۇلماز.
عیددتی حسابلاما یوموشو أرکگە وریلدیگیندن (طالاق؛ 1) قادئن عادتی ایلە ایلگیلی دۇغرو بیلگی ورمزسە گۆناها گیرر.
أرکک ایی نییتلی اۇلماق شارطئیلا، عیددت بیتمەدن أشینە دؤنەبیلیر. بوراداکی “أحق” کلیمەسی صئفاتئ مۆشببەهە یاعنی دگیشمز اؤزللیک بلیرتن صئفاتتئر.
آیت بۇشانما قۇنوسوندا اۇلدوغو ایچین بو فارق، أشلرین بۇشانما یتکی وە سۇروملولوقلارئ ایلە ایلگیلیدیر. أرکگین بیر باساماق فارقئ، بۇشانما قارارئنئ اویغولاماق ایچین آرایا حاکملرین گیرمەسینە گرک اۇلماماسئدئر. اۇیسا بیر سۇنراکی آیتتە گؤرۆلەجگی گیبی قادئنئن قۇجاسئنئ بۇشاما قارارئنئ اویغولامایا سۇقماسئندان اؤنجە، بیری أرکگین عائیلەسیندن بیری دە قادئنئن عائیلەسیندن اۇلماق اۆزەرە ایکی حاکمین (نیسا؛ 35) آرایا گیرمەسی زۇرونلودور. بو سببلە أرکگین بۇشانماسئنا، أولیلیک دۆگۆمۆنۆ چؤزمە آنلامئنا گلن “طالاق”، قادئنئن بۇشانماسئنا دا “فیدیە” ورەرک کندینی قورتارماسئ آنلامئنا گلن “ایفتیدا” آدئ وریلیر. حاکملرین آرایا گیرمەسی، أشیندن آیرئلماق ایستەین أرکگین باسقئ یاپاراق أشینین ایفتیدا یاپماسئنئ ساغلایئپ وردیکلرینی گری آلماسئ ایحتیمالینە قارشئ آلئنمئش بیر تدبیردیر. (نیسا؛ 19-21)
