حئریستیانلئقتا دا باش اؤرتۆسۆنۆن اۇلدوغو ینی عاهیدتە یر آلان پاولوس’ون شو مکتوبوندان آنلاشئلماقتادئر:
“بن مسیحی اؤرنک آلدئغئم گیبی، سیز دە بنی اؤرنک آلئن. هر دورومدا بنی حاطئرلادئغئنئز وە سیزە ایلتتیگیم اؤگرتتیگیم ایلتیلری اۇلدوغو گیبی قۇرودوغونوز ایچین سیزی اۇویۇروم. آما شونو دا بیلمەنیزی ایستەریم؛ هر أرکگین باشئ مسیح، قادئنئن باشئ أرکک وە مسیح’ین باشئ تانرئدئر. باشئ اؤرتۆلۆ دۇلاشاراق دوعا أدن یا دا پەیغامبرلیک أدن هر أرکک باشئنئ کۆچۆک دۆشۆرۆر. آما باشئنئ اؤرتمەدن دوعا أدن یا دا پەیغامبرلیک أدن هر قادئن باشئنئ کۆچۆک دۆشۆرۆر. بؤیلەسینین، باشئ تئراش أدیلمیش بیر قادئندان فارقئ یۇقتور. قادئن باشئنئ آچارسا ساچئنئ کستیرسین. آما قادئنئن ساچئنئ کستیرمەسی یا دا تئراش أتمەسی عایئبسا باشئنئ اؤرتسۆن. أرکک باشئنئ اؤرتمەملیدیر. چۆنکی أرکک تانرئنئن بنزەییشیندە اۇلوپ تانرئنئن یۆجەلیگینی یانسئتئر. قادئن ایسە أرکگین یۆجەلیگینی یانسئتئر. چۆنکی أرکک قادئندان دگیل، قادئن أرککتن یاراتئلدئ. أرکک قادئن ایچین دگیل، قادئن أرکک ایچین یاراتئلدئ. بو نیدنلە وە ملکلر اوغرونا قادئن، بیر یتکی ایشارتی اۇلاراق باشئنئ اؤرتملیدیر.
حئریستیان بیلگینلریندن عازیز ژرۇمە (میلاددان سۇنرا؛ 320-324) قادئنلارئن سۇسیال یاشام ایچریسیندە ناسئل حارەکت أتمەسی گرکتیگینە دائیر شونلارئ سؤیلەمیشتیر:
شاید دئشارئیا یالنئز چئقارسانئز کؤلە گنچلرین آراسئندا گؤستریشسیز بیر قئیافتلە اؤرتۆنۆن. آیاققابئلارئنئز سس چئقارتان (دیققات چکن) سیاە وە جان آلئجئ طارزدا اۇلوپ یۆرۆرکن گنچ أرککلرین دیققاتئنئ چکمەسین. ساچ آلئن وە قولاقلارئنئز اؤرتۆلۆ اۇلسون. باش اؤرتۆسۆ اؤرتۆن، اۇموزلارئنئزا قادار اینەرک یایئلسئن. شاید هرحانگی بیر شکیلدە وۆجودونوزون هرحانگی بیر عوضوو آچئلمئش اۇلورسا حئزلئجا اۇنو اؤرتۆن. حالق ایچیندەیکن عیففتلیک ایچین یۆزۆنۆزۆ دە اؤرتۆن.
ژرۇمە’نین بو سؤیلەدیکلری ایلە یۆزۆن اؤرتۆلمەسی قئسمئ حاریج، قورئانداکی نور سورەسینین 31-نجی آیتی آراسئنداکی بنزەرلیک چۇق دیققات چکیجیدیر. یۆرۆیۆشە دیققات أدیلمەسی، باش اؤرتۆسۆنۆن اۇموزلارا اینەرک یایئلماسئ گیبی ایفادەلرە باقئلئرسا، اۇ دؤنمدە دۇغرو بیلگینین قئسمن مەوجود اۇلدوغو آنلاشئلماقتادئر. یۆزۆن اؤرتۆلمەسی ایلە ایلگیلی دۆشۆنجەدن دە اؤرتۆنمە ایلە ایلگیلی بو مشهور ایحتیلافئن وارلئغئنئ قۇرودوغونو سؤیلەیەبیلیریز.
حئریستیانلئقتا اؤنجەلری تۆم قادئنلارئ قاپسایان باش اؤرتۆنمە گلەنگینین بوگۆن سادەجە کندیسینی دینە آدایان کسیملرجە یاشاتئلدئغئنئ گؤرمکتەییز.”
گؤرۆلدۆگۆ اۆزەرە گرک یاهودی گرکسە دیگر تۇپلولوقلارئن قادئنلارئنئن بیر تاقئم دگیشیکلیکلە دە اۇلسا اؤرتۆنمەسی دینی تمللرە دایانماقتادئر.
آللاە تعالا، مۆلک سورەسینین 2-نجی آیتیندە اینسانئ ایمتیحان ایچین یاراتتئغئنئ بیلدیرمکتەدیر. اینسانئن دۆنیا حایاتئیلا ایلگیلی هدفلری ایلە آللاهئن أمیرلری آراسئنداکی ترجیحی ایمتیحانئن سۇنوجونو بلیرلەمکتەدیر.
آللاە تعالا شؤیلە بویورماقتادئر:
… وَوَيْلٌ لِلْكَافِرِينَ مِنْ عَذَابٍ شَدِيدٍ ﴿۲﴾ الَّذِينَ يَسْتَحِبُّونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَيَبْغُونَهَا عِوَجًا أُولَئِكَ فِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ ﴿۳﴾ (سورة إبراهیم)
… (کیتابئ) گؤرمزلیکتە دیرننلرین سوچلارئیلا اۇرانتئلئ اۇلاراق گؤرەجگی بیر جزادان دۇلایئ چکەجکلری وار. اۇنلار، دۆنیا حایاتئنئ آحیرتتن چۇق سەون، بیر چارپئتما یاپاراق آللاهئن یۇلوندان اوزاقلاشما /اوزاقلاشتئرما پشیندە اۇلان کیمسەلردیر. اۇنلار درین بیر ساپئقلئق ایچیندەدیرلر. (ایبراهیم سورەسی؛ 2-3)
دینین بیرچۇق آلانئندا اۇلدوغو گیبی مۆسلۆمان قادئنلارئن باش اؤرتۆسۆ اؤرتمەسی أمرینە ایلیشکین آیتلردە یاپئلان چارپئتمالارلا مۆسلۆمان قادئنلارئ آللاهئن کیتابئ اۆزەریندن ایقناع أتمەیە قالقماق تام بیر ساپتئرما اۇلور.
سکیزینجی بؤلۆم
قادئنلارئن عیبادت حاقلارئنا
یاپئلان مۆداحالەلر
گچمیشتن بوگۆنە قادار بۆتۆن قادیم تۇپلولوقلاردا، قادئنئن عیبادت حاققئ قئسئتلانمئشتئر. قادئنئن أرکگە یاردئمجئ اۇلماق ایچین یاراتئلدئغئ اینانجئنا صاحیب اۇلان یاهودیلیکتە واقیتلە سئنئرلئ عیبادتلردن قادئنلار موعاف توتولموشتور.
تۇرا’یا (تەوراتا) گؤرە قادئنلار أرککلرە یاردئمجئ اۇلماق اۆزەرە یاراتئلدئغئندان قادئنئن أن اؤنملی واظیفەسی، قۇجاسئنا هر ایشیندە یاردئم أتمکتیر. بو سببتن اؤتۆرۆ دە قادئن بۆتۆن دینی أمیرلریندن سۇروملو توتولمامئشتئر. عاکسی حالدە قۇجاسئنئن یاردئمجئسئز قالاجاغئ، عائیلە ایچی پرۇبلملرین چۇغالاجاغئ گرکچەسییلە زامانا باغلئ أمیرلردن قادئنئن موعاف توتولدوغو گؤرۆلمکتەدیر.
تالموددا؛ “قادئنلار تەوراتتان بیر شەی اؤگرنەمز وە اۇنو اۇقویاماز،” دەنیلمکتەدیر.
عازیز پائولدا؛ “قادئنلار، قوتساللارئن بۆتۆن تۇپلولوقلاردا اۇلدوغو گیبی، تۇپلانتئلارئنئزدا سسسیز قالسئن. قۇنوشماسئنا ایذین یۇقتور. قوتسال یاسا’نئن دا بلیرتتیگی گیبی، اویسال اۇلسونلار. اؤگرنمک ایستەدیگی بیر شەی وارسا، أودە کندی قۇجاسئنا سۇرسونلار. چۆنکی قادئنئن تۇپلانتئ سئراسئندا قۇنوشماسئ عایئبتئر.”
یاهودیلیک وە حئریستیانلئقتاکی ایلک یاراتئلئشئندا أرکگین قابورغا کمیگیندن یاراتئلدئغئ اینانجئ وە ایلک گۆناە قۇنوسوندا دا قادئنئ سوچلو گؤرەرک اۇنون بۆتۆن یاشامدا ایکینجی پلانا آتئلماسئنئن تملینی اۇلوشتورموشتور.
قادئنئن دینی وە تۇپلومسال آلانلاردان اوزاق توتولماسئ قوتسالا سایغئنئن بیر ایشارتی اۇلاراق تلاققی أدیلمیشتیر.
کلاسیک یاهودی لیتراتۆرۆنۆن دە أرککلرین هر گۆن صاباح عیبادتیندە اۇقونان دوعادا؛ “راببیم، بنی قادئن یاراتمادئغئن ایچین سانا شۆکۆرلر اۇلسون!” دەنیلمکتەدیر.
یاهودیلیکتە قادئنئن أو ایشلریندە چالئشماسئ وە أرکگین دە عائیلەنین گچیمینی ساغلاماسئ أساستئر. قادئنلار مجبور اۇلمادئقچا دینی فاعالییتلرە قاتئلمازلار، قاتئلسالار بیلە آیرئ بیر یردە اۇتورماق زۇروندادئرلار.
پاولوس’ون کۇرینتۇسلولارا یازدئغئ بیرینجی مکتوبوندا؛ قادئنلارئن کیلیسەدە ناسئل داورانماسئ گرکتیگینی آنلاتان ایفادەلری قادئنئن اؤگرنمە حاققئنئ قئسئتلایئجئ نیتەلیکتەدیر: “موقاددسلرین بۆتۆن کیلیسەلریندە اۇلدوغو گیبی، کیلیسەلردە قادئنلار سۆکوت أتسینلر، چۆنکی اۇنلارا سؤیلەمک ایچین ایذین یۇقتور. آنجاق شریعاتئن دا دەدیگی گیبی، تابیع اۇلسونلار. وە أگر بیر شەی اؤگرنمک ایستەرلرسە، أودە کندی قۇجاسئنا سۇرسونلار، چۆنکی قادئنا کیلیسەدە سؤیلەمک عایئبتئر.”
بو أنگللەمە، حئریستیان دین آداملارئنئن “قادئنلارئنئزئ کیلیسە تۇپلانتئلارئنئزدان اوزاق توتون. قادئنلارلا قۇنوشماق جائیز دگیلدیر،” ایفادەلری ایلە ساغلانمئشتئر.
