دۆنیاداکی سۆسلر وە تمیز رئزئقلار آصلئندا آللاها اینانئپ گۆوننلر (مۆمینلر) ایچیندیر آنجاق آللاە زۇرلایئجئ دۆزن قورمادئغئ ایچین تۆم اینسانلار ایستیفادە أدرلر. آحیرتتە ایسە سادەجە جننت آهالیسی بو ایمکانلارئ قوللانابیلەجکتیر. (حاج؛ 23) وە (فاطئر؛ 33) بو آیت آیرئجا ایسلامدا؛ “بیر لۇقما بیر حئرقا” دۆشۆنجەسینین اۇلمادئغئنئن دلیلیدیر. (قاصاص؛ 77)
قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلرینین “حالحال” اۇلدوغو قابول أدیلیرسە سؤز قۇنوسو آیتین قاپسامئنا سادەجە حالحال تاقان مۆسلۆمان قادئنلار گیرەجک، تاقمایان مۆسلۆمان قادئنلار ایسە بو آیتین قاپسامئنا داحیل اۇلمایاجاقلاردئر.
قورئانئ کریمدەکی بویروق وە یاساقلارئن قاپسامئنا بۆتۆن مۆمینلر گیرمکتەدیر. دۇلایئسئیلا قادئنلارلا ایلگیلی اۇلان بو یاساغئن تۆم قادئنلارئ قاپسایان بیر شەی اۇلماسئ گرکیر. آیتتە وورغولانان “قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلرینین” نە اۇلدوغونون آنلاشئلماسئ قۇنویو آنلامامئزئ ساغلایاجاقتئر.
زینت کلیمەسی قورئانئ کریمدە؛ “ألبیسە، تاقئ، دۆنیا حایاتئ، حۇشا گیدن شەیلر” آنلاملارئ دا قوللانئلماقتادئر. بو کلیمەنین گنیش آنلامدا قوللانئلدئغئنئ گؤسترن بیر آیتتە شؤیلە دەنیلمکتەدیر:
وَمَا أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا… ﴿۶۰﴾ (سورة القصص)
سیزە وریلن هر شەی، دۆنیا حایاتئنئن گچیملیگی وە سۆسۆدۆر… (قاصاص سورەسی؛ 60)
بو آیتتە “زینتین” دۆنیا حایاتئنئن ایچیندە اۇلان هر شەی اۇلدوغونو گؤسترمکتەدیر.
ألبیسەنین “زینت” اۇلدوغونو بیلدیرن آیت ایسە شؤیلەدیر:
يَا بَنِي آدَمَ خُذُوا زِينَتَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَكُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُسْرِفِينَ ﴿۳۱﴾ (سورة الأعراف)
أی آدم اۇغوللارئ! سجدە أدیلن هر یردە سۆسلرینیزی (سیزە یاقئشانئ) گیینین. یەیین ایچین آما ایسراف أتمەیین! آللاە ایسراف (آشئرئلئق) أدنلری سەومز. (آعراف سورەسی؛ 31)
بو آیتتە “سۆس” دییە مئال وردیگیمیز “زینت” کلیمەسی، آعراف سورەسینین 26-نجئ آیتیندە “گۆزل گؤسترن” آنلامئنداکی “ریش” کلیمەسی ایلە ایفادە أدیلمیشتیر. ألبیسە؛ هم قادئنئن هم أرکگین اینتیدیر. اۇنلارئ گۆزل گؤستریر.
ناماز قئلئنان هر یر سجدە یریدیر.
عاراب دیلیندە بیر ایفادەدە أرکک وارسا، أرکک ایفادەسی قوللانئلئر آما قادئنلار دا اۇ قاپساما گیررلر. آدم اۇغوللارئ دەنیلدیگی زامان ایلک عاقلا گلن أرککلردیر. عاراب دیلی قورالئنا گؤرە قادئنلار دا اۇ قاپساما گیرمکتەدیر.
بو قۇنوداکی دیگر آیتتە دە شؤیلە بویورولماقتادئر:
يَا بَنِي آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكُمْ لِبَاسًا يُوَارِي سَوْآتِكُمْ وَرِيشًا وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ ﴿۲۶﴾ (سورة الأعراف)
أی آدم اۇغوللارئ! سیزە بدنینیزی اؤرتن، بیر دە سیزی گۆزل گؤسترن ألبیسە ایندیردیک. ایی ألبیسە، سیزی قۇرویان ألبیسەدیر. (آعراف سورەسی؛ 26)
هر شەی گیبی ألبیسەنین قایناغئ دا آللاهئن قاتئندادئر. آللاە اۇنو بللی بیر اؤلچۆیە گؤرە ایندیریر. (حیجر؛ 21)
“سیزی قۇرویان ألبیسە” دییە مئال وردیگیمیز تاملاما؛ “تاقوا ألبیسەسیدیر (لباس التقوی)”. “تاقوا” قۇروما دیمکتیر. “تاقوا ألبیسەسی”؛ وۆجودو سئجاقتان سۇغوقتان وە کؤتۆ باقئشلاردان قۇرویان ألبیسەدیر. اینساندان باشقا ألبیسە گییەن جانلئ یۇقتور. بو اؤزللیگیندن دۇلایئ اینسان، دۆنیانئن هر یریندە وە هر قۇشولدا یاشایابیلمکتەدیر. (ناحل؛ 81) وە (أنبیا؛ 80)
ألبیسە وۆجودو اؤرتر. قادئن دا أرکک دە، أودە دە دئشارئدا دا گیینمک زۇروندادئر. اینسانلارئن أولریندە گییندیکلری ایلە تۇپلوم ایچینە چئقتئغئ زامان گییدیگی ألبیسەلری عاینئ دگیلدیر. اینسانلار أولریندە کندیسینی راحات حیسسەدەبیلەجگی ألبیسەلری ترجیح أدرکن، دئشارئیا چئقتئغئندا وۆجودلارئنئ سئجاقتان سۇغوقتان وە کؤتۆ باقئشلاردان قۇرویان کندی کیشیلیگینی اۇرتایا قۇیان، اۇنلارا سایغئنلئق قازاندئران ألبیسەیی گیینیرلر.
رسولوللاە بو حوصوصتا شؤیلە بویورماقتادئر: “آللاە تعالا وردیگی نیعمتلرین أثرینین قولو اۆزەریندە گؤرۆلمەسینی سەور.”
آعراف سورەسینین 26-نجئ آیتیندە اینسان ایچین ایکی آیرئ ألبیسە وریلدیگیندن سؤز أدیلمیش وە 31-نجی آیتیندە؛ قادئنئن دا أرکگین دە ناماز قئلارکن “کندیسینی گۆزل گؤسترن ألبیسە” گییمەسی أمرەدیلمیشتیر.
نور سورەسینین 31-آیتیندە قادئنئن تۆم وۆجودونون زینت اۇلدوغو وورغولاناراق “گؤرۆنن قئسئم مۆستثنا اۇلماق اۆزەرە زینتلرینیزی گؤسترمەیین!” دەنیلدیگیندن، قادئنلارئن ناماز قئلارکن بو آیتتە بلیرلنن اؤلچۆلرە گؤرە اؤرتۆنمەسی گرکمکتەدیر.
قادئن وە أرکک ایچین زینت اۇلدوغو آنلاشئلان ألبیسە، قاچ قات گییلسە گیینیلسین أن سۇن قات گؤرۆلەجگیندن قادئنلارئن گیزلەدیگی گۆزللیکلری (زینتلری) ألبیسە اۇلاماز. آیرئجا ألبیسە سادەجە قادئنا حاص اۇلمایئپ قادئنئن دا أرکگین دە گییندیکلری شەیدیر.
بو ایعتیبارلا قادئنلارئن گیزلەمەسی گرکن زینتلرینین سادەجە کندیسینە عائید بیر اؤزللیکتە اۇلماسئ یاعنی ألبیسەدن باشقا بیر شەی اۇلماسئ ایجاب أدر.
قادئنلارئن کندیلیگیندن گؤرۆنن قئسمئ (زینتی) یۆزۆ وە أللری اۇلدوغونا گؤرە، بونلارئن دئشئنداکی گۆزللیکلری بۆتۆن وۆجودو اۇلماقتادئر. بیر قادئن ألبیسە گییەرک وۆجودونو گیزلەمکتە ایسە دە دانس أدەرک، اۇینایاراق سسییلە وەیا آیاقلارئنئ یرە حئزلئجا ووروپ یۆرۆیەرک گیزلی گۆزللیکلرینین بیلینمەسینی ساغلایابیلمکتەدیر.
آیتتە گیزلنن گۆزللیکلرین بیلینمەسی آیاقلارئن یرە وورولماسئ ایلە ایلیشکیلندیریلدیگینە گؤرە، یاساقلانان شەی قادئنئن یۆرۆیۆشۆ ایلە عالاقالئ اۇلمالئدئر.
هر شەیە اؤلچۆ قۇیان آللاە تعالا مۆمینلرین ناسئل یۆرۆمەسی گرکتیگی حوصوصوندا کیتابئندا شؤیلە بویورماقتادئر:
وَعِبَادُ الرَّحْمَنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْأَرْضِ هَوْنًا… ﴿۶۳﴾ (سورة الفرقان)
راحمانا قوللوق أدنلر، یر یۆزۆندە آلچاق گؤنۆللۆلۆکلە یۆرۆرلر… (فورقان سورەسی؛ 63)
وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ﴿۱۸﴾ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ ﴿۱۹﴾ (سورة لقمان)
اینسانلارئ کۆچۆمسەمە! یر یۆزۆندە بؤبۆرلنەرک یۆرۆمە! آللاە کندینی بگنن وە اؤوۆنن هیچ کیمسەیی سەومز. یۆرۆیۆشۆندە طابیعی اۇل وە سسینی یۆکسلتمە! سسلرین أن چیرکینی أشک سسیدیر. (لۇقمان سورەسی؛ 18-19)
وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّكَ لَنْ تَخْرِقَ الْأَرْضَ وَلَنْ تَبْلُغَ الْجِبَالَ طُولًا ﴿۳۷﴾ (سورة الإسراء)
یر یۆزۆندە بؤبۆرلنەرک یۆرۆمە! سن نە باستئغئن یری دلەبیلیرسین نە دە بۇیون داغلارئنکینە اولاشابیلیر. (ایسرا سورەسی؛ 37)
بو آیتلردەکی ایفادەلردن؛ مۆمینلرین، قۇنوموز ایعتیبارئیلا دا قادئنلارئن دئشارئدا یۆرۆرکن اینسانلارئن دیققاتئنئ چکمەیەجک شکیلدە آدئم آتماسئ گرکتیگی آنلاشئلماقتادئر.
نیتەکیم نور سورەسینین 31-نجی آیتیندە ذاتن آللاە تعالا آچئقچا “زینتلرینیزی اؤن پلانا چئقارماق ایچین آیاقلارئنئزئ یرە وورمایئن!” دییە أمرەتمکتەدیر.
آیت شؤیلە سۇنا أرمکتەدیر:
… وَتُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعًا أَيُّهَ الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ ﴿۳۱﴾ (سورة النور)
… مۆمینلر! حپ بیرلیکتە آللاها یؤنلین کی اومدوغونوزا قاووشاسئنئز. (نور سورەسی؛ 31)
