نیسا سورەسینین 35-نجی آیتیندە شؤیلە بویورولماقتادئر:
وَإِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَيْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَكَمًا مِنْ أَهْلِهِ وَحَكَمًا مِنْ أَهْلِهَا إِنْ يُرِيدَا إِصْلَاحًا يُوَفِّقِ اللَّهُ بَيْنَهُمَا إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلِيمًا خَبِيرًا ﴿۳۵﴾ (سورة النساء)
“(أی مۆمینلر!) أشلرین آیرئلاجاغئندان قۇرقارسانئز، بیر حاکم أرکگین عائیلەسیندن، بیر حاکم دە قادئنئن عائیلەسیندن گؤندرین. أشلرین ایکیسی دە آرایئ دۆزلتمک ایستەرسە، آللاە اۇنلارئ اوزلاشتئرئر. آللاە بیلیر وە هر ایشین ایچ یۆزۆندن حابرداردئر. (نیسا سورەسی؛ 35)
قارئ قۇجا دئشئندا اۇلوۆ، اۇنلارئن آراسئنئن آچئلاجاغئ حاققئندا بیلگی وە شۆبهە صاحیبی اۇلان یاقئنلار، آراقاداشلاردئر.
فئقئە گلەنگیمیزدە تۆم مذهبلرە گؤرە قورئانئ کریمدە بلیرلنن وە رسولوللاهئن تاطبیق أتتیگی بۇشاما /طالاق قابول أدیلمکتەدیر. بونو دا سۆننی طالاق دەنیلیر.
حانەفی، شافیعی، مالیکی وە حانبلی مذهبلری، بیر أرکگین أشینە؛ “سنی اۆچ طالاقلا بۇشادئم” دەمەسی ایلە قارئسئنئ اۆچ طالاقلا بۇشایاجاغئنئ دا ایفادە أتمکتەدیرلر. قورئانئ کریمدە بلیرلنن اؤلچۆلرە اویمایان بو بۇشاما اوصولۆ ایچین “هر نە قادار کیشی حارام ایشلەسە دە بو تۆر بۇشامانئن /طالاق’ئن دا گچرلی اۇلدوغو” قابول أدیلمکتە وە بونا دا؛ “بیدعی طالاق یاعنی بیدعات طالاق” دەنیلمکتەدیر.
حانەفی مذهبینین گؤرۆشۆنە گؤرە؛ “شاید ‘بۇش اۇل!’ سؤزۆنۆ آیرئ آیرئ تلاففوظ أدەرک اۆچ کز تکرارلارسا، بونونلا تک طالاق مەتدانا گلیر. بؤیلە دگیل دە، تک چئرپئدا؛ ‘سن اۆچ دفعا بۇش اۇل!’ دەرسە؛ اۆچ طالاق بیردن واقیع اۇلور.
آنجاق، باقارا سورەسینین 228-نجی آیتینە گؤرە سادەجە تک بیر طالاق ایچین یاقلاشئق اۆچ آیلئق بیر عیددت سۆرەسینین بلیرلندیگی گؤز اؤنۆنە آلئندئغئندا؛ “اۆچ طالاق”تان باحثەدیلەبیلمک ایچین هر بیر طالاق’ئن سۆرەلرینین آیرئ آیرئ سایئلماسئ گرکیر کی، بو اۆچ کرە أولنیپ بۇشامادان أن آز “دۇقوز آیا” تقابۆل أدن بیر سۆرە اۇلاجاقتئر.
یاعنی أن آز دۇقوز آیلئق بیر سۆرەیی قاپسایان اۆچۆنجۆ کز بۇشاما اۇلایئنئن، اۆچ ثانیە بیلە سۆرمەیەجک سؤزجۆکلرە ایندیرگەمک؛ “قۇجانئن قارئسئنا بیر کرە بۇش اۇل، دەرسە بیر طالاق، اۆچ کرە بۇش اۇل دەرسە اۆچ طالاق” مەیدانا گلەجگی وە بۇشامئش اۇلاجاغئنئن قابول أدیلمەسی عاقلا وە مانطئغا اویمایان، داحا اؤنملیسی قورئان حۆکۆملرینە اویمایان بیر قابولدۆر.
بیرینجی بۇشامادا قادئنئن اۆچ تمیزلیک دؤنمینی قاپسایان یاقلاشئق اۆچ آیلئق سۆرە، اۆچۆنجۆ کز بۇشاما تکرارلاندئغئندا دۇقوز آیلئق سۆرە دۇلمادان شاهیدلرین حاکیملیگینە باش وورولمادان، قۇجانئن ایکی ثانیە ایچیندە أشینە؛ “سنی اۆچ طالاقلا بۇشادئم” وەیا “اۆچ دفعا بۇش اۇل” گیبی سؤزلرییلە أولیلیگین تامامن سۇنا أردیریلمەسی قادئنئ ایستیثمار أدن، ماغدورییتینە سبب اۇلان بیر اویغولاما اۇلاراق حالا گۆنجللیگینی قۇروماقتادئر.
اۇیسا قورئانئ کریمدە یاقلاشئق آیتتە گچن؛ “حودودوللاە = آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلار” کلیمەسی “بۇشانما” ایلە ایلگیلی اۇلان آیتلردە تام کز قوللانئلاراق؛ “بونلار آللاهئن قۇیدوغو سئنئرلاردئر، ساقئن بونلارئ آشمایئن!” دەنیلمکتەدیر.
حودودوللاە ایفادەسی هیچبیر قۇنودا “طالاق”تا اۇلدوغو گیبی تکرارلانمامئشتئر. بو دا قۇنونون نە قادار اؤنملی اۇلدوغونو گؤستریر.
اۇن ایکینجی بؤلۆم
قادئنئ ایستیثمار أدن بیر اویغولاما اۇلان؛ حۆللە
اۆچ طالاقلا بۇشادئغئ قادئن ایلە ینیدن أولنمک ایستەین بیر أرکگین أسکی أشی بیر باشقاسئ ایلە نیکاحلاندئرئلئر وە أن آز بیر گۆن سۇنرا قادئن اۇ قۇجادان آیرئلئپ أسکی قۇجاسئیلا أولندیریلیر.
بو اویغولاما حاققئندا “ایسلام أنسیکلۇپدیسیندە” یر آلان ایفادەلر شؤیلەدیر:
“گرک ایسلامدان اؤنجەکی جاهیلیە دؤنمیندە گرکسە ایسلامئن ایلک یئللارئندا أولیلیک وە بۇشاما قۇنوسوندا بیر سئنئرلاما سؤز قۇنوسو اۇلمادئغئ، بو دورومون أرککلر طارافئندان ایستیثمار أدیلیپ قادئنلارئن بوندان بۆیۆک ضارار گؤردۆگۆ، طالاق ایلە ایلگیلی حۆکۆملری دۆزنلەین باقارا سورەسیندەکی آیتلریندە (باقارا؛ 229-230) بو گلیشمەلر اۆزەرینە نازیل اۇلدوغو بیلینمکتەدیر. بو آیتلر أرکگین ‘بۇشاما حاققئنئ’ اۆچ ایلە سئنئرلاندئرماقتا وە اۆچۆنجۆ بۇشامادان سۇنرا قادئنئن باشقا بیر أرککلە ینی بیر أولیلیک یاپمادئقچا وە بو أولیلیک دە سۇنا أرمەدیکچە اؤنجەکی قۇجاسئیلا تکرار أولنەمەیەجگینی حۆکمە باغلاماقتادئر. آیتین ایفادەسی، قۇنویلا ایلگیلی حادیثلر وە صاحابە اویغولاماسئ دیققاتا آلئندئغئندا بو سۆرجین طابیعی بیر شکیلدە ایشلەمەسی، یاعنی اۆچ طالاقلا بۇشانان بیر قادئنئن عاینئ أرککلە أولنەبیلمەسی ایچین عیددت بکلەدیکتن سۇنرا بیر باشقاسئیلا صاحیح بیر أولیلیک یاپماسئ، بو أولیلیگین دە اؤلۆم وەیا بۇشاما ایلە سۇنا أرمەسی وە تکرار عیددت بکلنمەسی گرکمکتەدیر.
آنجاق دینن دۇغرو بولونماسا بیلە تعامۆلدە بو شارطلارئن صونعی بیر شکیلدە یرینە گتیریلیپ قادئنئ قۇجاسئنا حلال قئلماق آماجئیلا شکلی بیر أولیلیگین یاپئلدئغئ دا بیلینمکتەدیر. بو تۆر أولیلیگە تۆرکچەدە ‘حۆللـە’، عارابچا فئقئە لیتراتۆرۆندە ‘تاحلیل’ دەنیلمکتەدیر. ‘حلال قئلما’ آنلامئ چرچیوەسیندە اۇلوشان بو آدلاندئرمادا، شۆبهەسیز کی اۆچ طالاقتان سۇنرا طارافلار آراسئندا دؤنۆشۆ اۇلمایان بیر آیرئلئغئن وە بیر أولنمە یاساغئنئن دۇغماسئ، ایکینجی أولیلیگین دە بو یاساغئ قالدئرما؛ ‘حارامئ حلال یاپما’ ایشلەوینی گؤرمەسی أتکیلی اۇلموشتور.”
ایکی ثانیەدە سؤیلنن “اۆچ کرە بۇش اۇل” سؤزۆ ایلە یاحود آللاهئن قۇیدوغو قوراللارا اویغون بیر شکیلدە اۆچ کز بۇشادئغئ قادئن ایلە ینیدن أولنەبیلمک ایچین قادئنئن حیلە ایلە بیر باشقاسئیلا نیکاحلانئپ أن آز بیر گۆن سۇنرا بۇشاناراق ینیدن أسکی قۇجاسئ ایلە أولندیریلمەسییلە “آللاهئن حارام” دەدیگی شەی حلال اۇلاماز.
زیرا باقارا سورەسینین 230-نجو آیتی، اۆچۆنجۆ بۇشامادان سۇنراکی أولیلیگین نۇرمال بیر أولیلیک اۇلماسئ گرکتیگینی ایفادە أتمکتەدیر. “حۆللـە” أولیلیگیندە طارافلار ایسە عاقید یاپارکن سؤیلەمەسەلر بیلە، داحا اؤنجە بو أولیلیگین گچیجی اۇلدوغونو، بیرلشتیکتن سۇنرا بۇشاما یاپئلاجاغئ اۆزەریندە آنلاشماقتادئرلار.
رسولوللاە، عائیلە قورماق ایچین دگیل دە بۇشانمئش قادئنئن أسکی قۇجاسئ ایلە أولنمەسینی ساغلاماق ایچین نیکاح یاپان أرکگە “کیرالئق تکە” آدئنئ ورمیش وە بونو یاپانلارا لاعنت اۇقوموشتور.
